Wesele we wsi, gdzie zabrakło wina, to jedna z najbardziej znanych scen Ewangelii Jana. Tylko gdzie właściwie leżała ta wieś? Nad opustoszałym wzgórzem w dolinie Bet Netofa czy w gwarnym miasteczku tuż pod Nazaretem, które dziś nosi tę samą nazwę? Spór trwa od średniowiecza, a najnowsze wykopaliska nie tyle go zakończyły, ile dorzuciły nowe, konkretne argumenty do obu stron.
Czym jest to „odkrycie”
Chirbet Kana (ang. Khirbet Qana, z arab. „ruina Kany”) to niezamieszkane dziś stanowisko archeologiczne na wzgórzu górującym nad doliną Bet Netofa (starożytną równiną Asochis), około 13 km na północ od Nazaretu i 8 km od Seforis. Wykopaliska prowadzi się tam od 1998 roku — zaczynał je Douglas Edwards, od 2000 roku pracami terenowymi kierował Tom McCollough (od 2008 jako współdyrektor, dziś jako główny kierownik projektu).
Odsłonięto tam żydowską osadę zamieszkaną nieprzerwanie od okresu hellenistycznego po późnorzymski. Znaleziska obejmują budynek publiczny z czasów rzymskich, interpretowany przez część badaczy jako synagoga, kilka mykw, pomieszczenie określane jako bet ha-midrasz (dom nauki), sześć monet hasmonejskich oraz ostrakon w piśmie hebrajsko-aramejskim z przełomu I i II wieku n.e. Na obrzeżach wsi odkryto gołębniki, tłocznie oliwy, farbiarnię tkanin i pracownię szkła, a w jej obrębie — ponad sześćdziesiąt cystern na wodę.
Najbardziej dyskutowanym elementem stanowiska jest system czterech połączonych ze sobą jaskiń pod wioską, użytkowanych od okresu bizantyjskiego aż po czasy krzyżowców (mniej więcej V–XII w.) jako miejsce chrześcijańskiego kultu. W jednej z komór stoi prowizoryczny ołtarz zrobiony z odwróconej pokrywy sarkofagu, ozdobionej krzyżami maltańskimi, a nad nim półka, na której in situ zachowały się dwa kamienne naczynia o pojemności 70–120 litrów i wolne miejsce na kolejne cztery. Na ścianach wyryto greckie graffiti — wezwanie „Kyrie Iesou” („Panie Jezu”), krzyże i imiona pielgrzymów. Datowanie węglem C14 wskazuje, że główna jaskinia przeszła remont w okresie krzyżowców.
Konkurencyjnym kandydatem jest Kafr Kanna, dziś duże arabskie miasto tuż przy Nazarecie, od XVII wieku uznawane za biblijną Kanę (franciszkanin Franciszek Quaresmio opowiedział się za tym miejscem między innymi dlatego, że stał tam kościół, a Chirbet Kana była wtedy bezludną ruiną). Warto dodać, że w zachodniej części miasta, w Karm er-Ras, Yardenna Alexandre prowadziła w latach 1999–2011 wykopaliska, które odsłoniły żydowską osadę z wczesnego okresu rzymskiego: domy, mykwę, fragmenty kamiennych naczyń i ślady pracowni garncarskiej. Osada ta podupadła jednak w późniejszym okresie rzymskim i została opuszczona w epoce bizantyjskiej — dokładnie wtedy, gdy w Chirbet Kana rozwijał się kult pielgrzymkowy.
Powiązanie z Pismem
Ewangelia Jana umieszcza w Kanie Galilejskiej pierwszy cud Jezusa: „A trzeciego dnia odbywało się wesele w Kanie Galilejskiej i była tam matka Jezusa” (J 2,1 UBG). Kluczowy dla archeologicznego tropu jest opis naczyń użytych do przemiany wody w wino: „A było tam sześć stągwi kamiennych, postawionych według żydowskiego zwyczaju oczyszczenia, mieszczących każda dwa albo trzy wiadra” (J 2,6 UBG). To właśnie ten szczegół — sześć kamiennych naczyń do rytualnej czystości — badacze zestawiają z półką w jaskini w Chirbet Kana, na której zmieściłoby się dokładnie sześć takich naczyń. Dalej tekst mówi: „Taki początek cudów uczynił Jezus w Kanie Galilejskiej i objawił swoją chwałę, i uwierzyli w niego jego uczniowie” (J 2,11 UBG).
Jan wraca do tego miejsca jeszcze dwukrotnie: przy uzdrowieniu syna dworzanina królewskiego — „Wtedy Jezus znowu przyszedł do Kany Galilejskiej, gdzie przemienił wodę w wino” (J 4,46 UBG) — oraz wymieniając wśród uczniów „Natanael, który był z Kany Galilejskiej” (J 21,2 UBG). Warto zaznaczyć, że żadna Ewangelia synoptyczna nie wspomina wesela w Kanie — scena znana jest wyłącznie z Ewangelii Jana, co tłumaczy, dlaczego bywa czytana przez pryzmat teologiczny, nie tylko relacji naocznego świadka.
Poza Biblią miejscowość o tej nazwie potwierdza Józef Flawiusz. W „Żywocie” pisał: „W owym czasie moja siedziba była we wsi galilejskiej zwanej Kana”, a dalej umieszczał obóz swoich wojsk „na wielkiej równinie, gdzie mieszkałem, zwanej Asochis” — czyli w dolinie Bet Netofa. Ten szczegół geograficzny wskazuje raczej na Chirbet Kana, leżącą wprost na skraju tej doliny, niż na Kafr Kannę, bliższą Seforis, ale poza samą równiną Asochis.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest, że Chirbet Kana zachowała starożytną nazwę „Kana” niemal bez zmian oraz że była żydowską osadą nieprzerwanie zamieszkaną od okresu hellenistycznego po późnorzymski — z synagogą, mykwami i przedmiotami codziennego użytku typowymi dla ortodoksyjnej żydowskiej społeczności I wieku. Pewne jest też, że od co najmniej XII wieku (relacja pielgrzyma Saewulfa) łączono to miejsce z biblijną Kaną, a jaskinia była użytkowana jako miejsce kultu przez stulecia — anonimowy pielgrzym z Piacenzy (ok. 570 r.) wspominał dwa z sześciu kamiennych naczyń wciąż na miejscu, a Burchard z Mount Sion w 1283 roku pisał, że „do dziś pokazuje się miejsce, gdzie stało sześć stągwi wodnych”.
Dyskutowane pozostaje jednak kilka kwestii. Po pierwsze, sam fakt wielowiekowego kultu w jaskini nie dowodzi, że to miejsce faktycznie widziało wydarzenia z Ewangelii — może świadczyć o silnej, lecz późniejszej tradycji. Po drugie, historyk Samuel Klein na początku XX wieku argumentował, że Chirbet Kana to w rzeczywistości inna miejscowość ze źródeł rabinicznych, „Kefar Aris”, nie biblijna Kana — teoria ta wciąż bywa przywoływana jako kontrargument. Po trzecie, wykopaliska w Karm er-Ras pokazują, że i w Kafr Kannie istniała w I wieku żydowska osada z mykwą i naczyniami kamiennymi, co osłabia uproszczenie, jakoby to miejsce „nie miało żadnych starożytnych dowodów”.
Po czwarte, nawet starożytna tradycja kościelna nie była zgodna: Euzebiusz z Cezarei w IV-wiecznym „Onomastikonie” wskazywał zupełnie inną miejscowość — Kanę w Fenicji (dzisiejszy Liban), do dziś czczoną przez wielu chrześcijan Wschodu. Jest więc co najmniej czwarty poważny kandydat, obok ‘Ain Kana koło Reny, zaproponowanej przez XIX-wiecznego Claude’a Condera na podstawie podobieństwa nazwy, choć nigdy tam nie kopano. Żadne ze stanowisk nie dostarczyło dotąd inskrypcji z epoki wprost nazywającej je „Kaną” — utożsamienie opiera się na zachowanej nazwie, relacjach pielgrzymów i pasujących realiach archeologicznych. Dlatego status tematu pozostaje „mieszany”, mimo że większość archeologów prowadzących wykopaliska terenowe skłania się ku Chirbet Kana.
Znaczenie
Niezależnie od tego, które stanowisko ostatecznie okaże się właściwe, wykopaliska potwierdzają coś istotnego: w Galilei I wieku rzeczywiście istniała żydowska wieś o nazwie Kana, w dokładnie takim środowisku kulturowym, jakie opisuje Ewangelia Jana — ze zwyczajem przechowywania wody w kamiennych naczyniach ze względu na rytualną czystość (kamień, w przeciwieństwie do gliny, uznawano za niepodatny na nieczystość rytualną). Autor czwartej Ewangelii opisuje więc realia, które archeologia potwierdza jako autentyczne dla tego miejsca i czasu.
Znaczenie tego stanowiska nie polega na „udowodnieniu cudu” — to pozostaje kwestią wiary, nie archeologii — lecz na osadzeniu opowieści w realnej, weryfikowalnej geografii regionu. Wielowiekowa pamięć pielgrzymkowa związana z tym miejscem, sięgająca co najmniej epoki bizantyjskiej, pokazuje, jak wcześnie chrześcijanie zaczęli fizycznie upamiętniać wydarzenia z życia Jezusa w konkretnych miejscach Galilei.
Źródła
- Khirbet Qana — Wikipedia: historia wykopalisk, jaskinia pielgrzymkowa, datowanie i spór o identyfikację — en.wikipedia.org/wiki/Khirbet_Qana
- Cana — Wikipedia: przegląd czterech kandydatów na lokalizację, w tym Qana w Libanie i ‘Ain Kana — en.wikipedia.org/wiki/Cana
- Biblical Archaeology Society, „Where Did Jesus Turn Water into Wine?” — wykopaliska Toma McCollougha i argumentacja za Chirbet Kana — biblicalarchaeology.org
- BiblePlaces.com, „Cana”: argumenty geograficzne (Józef Flawiusz, równina Asochis) za Chirbet Kana — bibleplaces.com/cana
- Archaeology News Online Magazine (2025), „Khirbet Qana may be site of Jesus’s first miracle” — opis jaskini, inskrypcji „Kyrie Iesou” i naczyń — archaeologymag.com
- Evangelical Focus (2025), „Archaeological finds reinforce the location of Cana” — datowanie graffiti i szczegóły wykopalisk — evangelicalfocus.com
- Yardenna Alexandre, „Cana of Galilee: Excavations at Karm er-Ras 1999–2011” (IAA Reports 75) — publikacja wykopalisk w zachodniej Kafr Kannie — publications.iaa.org.il
- The Drinks Business (2025), „Did Jesus turn water into wine here?” — znalezisko Karm er-Ras jako argument na rzecz Kafr Kanny — thedrinksbusiness.com
- Flavius Josephus, „The Life of Flavius Josephus” (Żywot), §16 i §41, przekł. ang. W. Whiston — wzmianki o Kanie i równinie Asochis — penelope.uchicago.edu/josephus/autobiog.html
- Cytaty biblijne: Uwspolczesniona Biblia Gdanska (UBG), J 2,1.6.11; 4,46; 21,2