Przez blisko sto pięćdziesiąt lat biblistyka nie potrafiła wskazać na mapie miasta, do którego Paweł i Barnaba uciekli po ukamienowaniu w Listrze. Derbe, wspomniane w Dziejach Apostolskich zaledwie kilka razy, zniknęło z krajobrazu Azji Mniejszej równie skutecznie, jak zniknęła jego dokładna nazwa z map późniejszych podróżników. Rozstrzygnął sprawę przypadek na zboczu niepozornego kopca w środkowej Turcji — i jeden kamień z wykutym greckim napisem.
Czym jest to „odkrycie”
W 1956 roku brytyjski archeolog i epigrafik Michael Ballance, pracujący dla British Institute at Ankara, natrafił na zboczu kopca (tur. höyük) zwanego Kerti Höyük, niedaleko wsi Ekinözü (dawniej Aşıran), na duży blok lokalnego wapienia z szesnastoma liniami greckiego napisu. Kerti Höyük leży około 22–24 km na północny wschód od Karamanu — starożytnej Larandy — w regionie historycznie zwanym Likaonią.
Inskrypcja, datowana na rok 157 n.e., okazała się podstawą posągu: rada miejska (boule) i lud (demos) miasta o nazwie Claudioderbe uhonorowały nią rzymskiego namiestnika prowincji, Publiusa Corneliusa Dextera, działającego z ramienia cesarza Antonina Piusa. Ballance argumentował, że tak duży i ciężki głaz nie mógł zostać przywieziony z daleka — a skoro w tekście padła nazwa miasta, to właśnie tu, na Kerti Höyük albo w jego bezpośrednim sąsiedztwie, należało szukać starożytnego Derbe. Wyniki ogłosił w artykule „The Site of Derbe: A New Inscription” w czasopiśmie Anatolian Studies (t. 7, 1957, s. 147–151). Kamień trafił do Muzeum Archeologicznego w Konyi, gdzie jest katalogowany m.in. w zbiorze inskrypcji tej placówki (B. H. McLean, nr 47) oraz w bazie Supplementum Epigraphicum Graecum (SEG 16.758).
Nazwa „Claudioderbe” nie jest przypadkowa — to honorowy przedrostek nawiązujący do cesarza Klaudiusza, znany też z monet bitych w mieście w II wieku. Wskazuje on, że miasto w pewnym momencie I wieku n.e. otrzymało nowy status polityczny związany z panowaniem tego władcy, podobnie jak sąsiednie Ikonium.
Sprawa lokalizacji nie zamknęła się jednak od razu. Podczas kolejnych wizyt Ballance zebrał informacje o drugim napisie, znalezionym we wsi Sudurağı, wspominającym „najbogobojniejszego biskupa Derbe” imieniem Michał (V–VI w.) — a ten kamień miał pochodzić z innego, oddalonego o około 4 km stanowiska zwanego Devri Şehri. Ponieważ na samym Kerti Höyük nie znaleziono wtedy śladów osadnictwa bizantyjskiego, Ballance przyznawał, że dokładne rozstrzygnięcie, który z dwóch kopców jest „prawdziwym” Derbe, pozostaje otwarte. Dopiero w 2013 roku Muzeum w Karamanie wspólnie z Uniwersytetem Selçuk w Konyi rozpoczęło wykopaliska na Kerti Höyük, w trakcie których odsłonięto kamieniołom, groby, fragmenty murów oraz absydy budowli przypominającej wczesnochrześcijański kościół. Prace przerwano jednak z powodu braku funduszy i do dziś nie zostały wznowione.
Powiązanie z Pismem
Derbe pojawia się w opisie pierwszej podróży misyjnej Pawła i Barnabasa, tuż po tym, jak musieli uciekać z Ikonium przed prześladowaniem: „Dowiedzieli się o tym i uciekli do miast Likaonii: do Listry i Derbe oraz w ich okolice; I tam głosili ewangelię” (Dz 14,6–7 UBG). To właśnie w Listrze doszło do ukamienowania Pawła, po którym — wbrew wszelkiej logice — nie zawrócił do bezpieczniejszego Antiochii Pizydyjskiej, lecz ruszył dalej: „Lecz gdy otoczyli go uczniowie, podniósł się i wrócił do miasta, a nazajutrz udał się z Barnabą do Derbe. Kiedy głosili ewangelię temu miastu i pozyskali wielu uczniów, wrócili do Listry, Ikonium i do Antiochii” (Dz 14,20–21 UBG).
Co ciekawe, Derbe jest jedynym z czterech galackich miast odwiedzonych przez Pawła, w którym Dzieje nie odnotowują żadnego sprzeciwu ani prześladowania — także w liście, gdzie Paweł wspomina swoje cierpienia „w Antiochii, w Ikonium i Listrze” (2 Tm 3,11), Derbe nie pada. Miasto wraca jeszcze dwukrotnie w narracji: podczas drugiej podróży Paweł i Sylas docierają do Derbe i Listry, gdzie dołącza do nich Tymoteusz (Dz 16,1), a przy powrocie z trzeciej podróży do Jerozolimy w gronie towarzyszy Pawła wymieniony jest mieszkaniec tego miasta: „Razem z nim do Azji wyruszyli Sopater z Berei, z Tesaloniczan Arystarch i Sekundus, i Gajus z Derbe, i Tymoteusz, a z Azji Tychikus i Trofim” (Dz 20,4 UBG).
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne: od połowy XX wieku obowiązująca wcześniej lokalizacja Derbe — na północny zachód od Larandy, w okolicach kopca Gudelisin lub stanowisk Losta/Zosta, proponowana m.in. przez W. M. Ramsaya i J. R. S. Sterretta — została porzucona. Odkrycie inskrypcji z 157 r. n.e. z wyraźną nazwą Claudioderbe przesunęło lokalizację miasta o kilkadziesiąt kilometrów, na północny wschód od Larandy, w rejon Kerti Höyük. Ten obraz potwierdzają dziś niemal wszystkie aktualne atlasy biblijne oraz cyfrowe bazy topograficzne (m.in. Digital Atlas of the Roman Empire).
Dyskutowane: po pierwsze, który z dwóch pobliskich kopców — Kerti Höyük czy oddalone o kilka kilometrów Devri Şehri — jest ściślej rzecz biorąc miejscem antycznego miasta; archeolog Bastian Van Elderen (1970) opowiadał się za samym Kerti Höyük, część map (np. Barrington Atlas) zaznacza oba stanowiska osobno. Po drugie, status polityczny miasta w czasie wizyty Pawła (ok. 47–48 r. n.e.) budzi spór: A.H.M. Jones i Stephen Mitchell wiążą przydomek „Claudio-” z włączeniem miasta do rzymskiej prowincji za Klaudiusza, podczas gdy Cilliers Breytenbach i Christiane Zimmermann uważają, że w chwili przybycia apostołów miasto wciąż podlegało władcy wasalnemu Antiochowi IV z Komageny, a to właśnie ten wasalny władca nadał miastu przydomek na cześć cesarza Klaudiusza. Po trzecie, dokładny przebieg drogi, którą Paweł szedł z Listry do Derbe, pozostaje przedmiotem debaty — badacze tacy jak Barry Beitzel czy autorzy artykułu w Tyndale Bulletin (2019) proponują różne trasy w oparciu o zachowane kamienie milowe, mosty i ślady dróg, bo bezpośrednich, jednoznacznych pozostałości traktu na tym odcinku nie odnaleziono. Wreszcie tożsamość „Gajusza z Derbe” z Dz 20,4 bywa łączona (lub nie) z Gajuszem z Dz 19,29, gdzie tekst grecki określa go jako Macedończyka — Bruce Metzger nazywa to „dobrze znanym problemem tekstowym”, a rodzinne miasto Tymoteusza (Listra czy Derbe) także nie jest w Dziejach podane wprost.
Znaczenie
Znaczenie tego odkrycia nie leży w spektakularności — to w końcu „zaledwie” kamienna podstawa posągu urzędnika, jakich w rzymskiej Anatolii stały setki. Jego waga polega na czymś innym: rozwiązało ono zagadkę, którą William M. Ramsay określił jeszcze na początku XX wieku jako „poważny brak w geografii Nowego Testamentu”. Dzięki inskrypcji Ballance’a wiadomo dziś, gdzie w praktyce przebiegała trasa pierwszej podróży misyjnej Pawła i którędy — przez realne, dające się zlokalizować miasto z własną radą miejską i administracją — apostołowie faktycznie szli.
To również dobra ilustracja tego, jak działa archeologia biblijna w praktyce: Łukasz w Dziejach Apostolskich podaje nazwy miast Likaonii niemal mimochodem, bez żadnego zamiaru „udowadniania” czegokolwiek — a mimo to te przelotne wzmianki geograficzne (Dz 14,6; 20,4) okazują się zgodne z realną, weryfikowalną siecią rzymskich miast i dróg tego regionu. Nie jest to dowód na treść teologiczną opisywanych wydarzeń, ale potwierdzenie, że tło historyczno-geograficzne narracji Dziejów jest solidne i sprawdzalne — a nie literacką fikcją.
Źródła
- Wikipedia, hasło „Derbe” — podstawowe dane o lokalizacji, historii identyfikacji i inskrypcji: https://en.wikipedia.org/wiki/Derbe
- M. H. Ballance, „The Site of Derbe; A New Inscription”, Anatolian Studies 7 (1957), s. 147–151 — oryginalna publikacja odkrycia (nota bibliograficzna i abstrakt): cambridge.org
- Bob Wagner, Mark Wilson, „Why Derbe? An Unlikely Lycaonian City for Paul’s Ministry”, Tyndale Bulletin 70.1 (2019), s. 55–84 — obszerny przegląd historii identyfikacji miasta, obu inskrypcji oraz sporów o trasę Pawła: tyndalebulletin.org
- Biblical Archaeology Society, „Derbe Excavations Explore Pauline Site” — relacja z wykopalisk na Kerti Höyük rozpoczętych w 2013 r.: biblicalarchaeology.org
- Anatolian Archaeology News, „The ancient city of Derbe, mentioned in the Bible, cannot be excavated due to insufficient funding” — status wykopalisk i problemy finansowe: anatolianarchaeology.net
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 14,6-7.20-21; 20,4.