W zatokach na północnym wybrzeżu Malty nurkowie od lat 60. XX wieku wydobywają z dna ołowiane sztoki starożytnych kotwic – dziś jest ich w zbiorach państwowych ponad dwadzieścia. Wśród nich – z dna u Zatoki Salina – jest zarówno największa znana na świecie kotwica rzymska, jak i osobny, mniejszy egzemplarz wyłowiony w 2005 roku, noszący wyryte imiona egipskich bóstw Izydy i Serapisa. Wszystkie pochodzą mniej więcej z czasów, gdy u wybrzeży Malty miał rozbić się okręt wiozący do Rzymu więźnia imieniem Paweł. Czy to właśnie te kotwice – rzucone z rufy, zanim fale wyrzuciły statek na mieliznę – opisują Dzieje Apostolskie? Sprawa dzieli badaczy od dziesięcioleci.
Czym jest to „odkrycie”
Sztok to poprzeczna, ołowiana belka na trzonie starożytnej kotwicy drewnianej – obciążała konstrukcję i ustawiała ramiona z hakami prostopadle do dna, by wbiły się w grunt. Drewno butwieje, lecz odlany w ołowiu sztok przetrwał na dnie morskim tysiąclecia. Takie kotwice, typowe dla żeglugi rzymskiej, znajdowane są w wielu zatokach Morza Śródziemnego, a Malta – na szlaku między Aleksandrią a Rzymem – należy do miejsc, gdzie odnaleziono ich wyjątkowo dużo.
W Zatoce Salina, kilka kilometrów od Zatoki św. Pawła, w latach 1961–1962 wydobyto sztok o długości 1,88 m z jednym wygiętym ramieniem (dziś w Muzeum Morskim w Birgu, sygn. SAL 1962/M/1). W niedzielę 24 kwietnia 2005 roku – w dniu inauguracyjnej mszy papieża Benedykta XVI – nurek Mark Gatt odnalazł tam, na głębokości ok. 36 m, znacznie większy okaz: sztok długości ok. 2,3 m i wadze do 700 kg, z łacińskimi napisami ISIS i SARAPIS na obu ramionach – imionami egipskich bóstw wzywanych dla ochrony żeglarzy. Od daty odkrycia zyskał nieformalną nazwę „kotwicy Benedykta” (papież oglądał go później osobiście). Za największy znany na świecie sztok rzymski uchodzi natomiast osobny, jeszcze potężniejszy okaz o długości ok. 4,1 m, wydobyty spod Qawra Point u Zatoki Salina.
Osobną historię mają cztery sztoki wydobyte w latach 60.–70. z głębokości ok. 27 m przy rafie Munxar, w Zatoce św. Tomasza (Marsaskala), po przeciwnej stronie wyspy. Trafiły do Narodowego Muzeum Morskiego w Valletcie, a w latach 2000. zespół Roberta Cornuke (Anchor Explorations) nagłośnił je jako możliwe „kotwice Pawła”. Łącznie – jak wynika z katalogu Heritage Malta opracowanego przez Elaine Azzopardi, Timmy’ego Gambina i Renatę Zerafę (2011) – narodowa kolekcja liczy 24 ołowiane sztoki kotwic z wód Malty i Gozo, zbierane przez dziesięciolecia w różnych zatokach wyspy.
Powiązanie z Pismem
Dzieje Apostolskie 27–28 opisują sztorm, który przez czternaście dni pędził statek z Pawłem po środkowej części Morza Śródziemnego, wówczas szerzej nazywanej Adriatykiem. Załoga, obawiając się nocnego rozbicia o skały, sięgnęła po środek ostateczny: „Bojąc się, abyśmy nie wpadli na skały, zrzucili z rufy cztery kotwice i z upragnieniem oczekiwali świtu” (Dz 27,29 UBG). Rano, nie rozpoznając lądu, dostrzeżono zatokę z płaską plażą i próbowano do niej dobić – bez powodzenia: „Wpadli jednak na mieliznę utworzoną między dwoma prądami i osiedli ze statkiem. Dziób statku się zarył, ale rufa zaczęła się rozbijać pod naporem fal” (Dz 27,41 UBG). Wszyscy dotarli cało do brzegu, a wyspę zidentyfikowano dopiero po fakcie: „Po ocaleniu dowiedzieli się, że ta wyspa nazywa się Malta” (Dz 28,1 UBG). Po trzech miesiącach gościny – w tym uzdrowieniu ojca urzędnika Publiusza – podróż do Rzymu wznowiono na innym statku: „Po trzech miesiącach odpłynęliśmy na statku aleksandryjskim z godłem Kastora i Polluksa, który przezimował na tej wyspie” (Dz 28,11 UBG). To wzmianka o czterech kotwicach rzuconych z rufy każe pytać, czy któryś ze sztoków znalezionych wokół Malty mógł należeć właśnie do tego statku.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest, że Malta była w I wieku n.e. ważnym punktem na szlaku statków zbożowych z Aleksandrii do Rzymu, a jej zatoki – w tym Salina i św. Pawła – służyły od starożytności jako schronienia dla żeglugi; potwierdzają to znaleziska i badania powierzchniowe (Malta Archaeological Survey, 1988). Pewne jest też, że opis żeglugi w Dziejach Apostolskich – sondowanie głębokości, obawa przed skałami, mielizna „między dwoma prądami”, cztery kotwice z rufy – odpowiada realiom antycznej nawigacji i od studium Jamesa Smitha The Voyage and Shipwreck of St. Paul (1848) bywa wskazywany jako argument za relacją naocznego świadka.
- Który zakątek Malty? Od co najmniej pięciuset lat tradycja wiąże rozbicie z dzisiejszą Zatoką św. Pawła – najstarszy zapis pochodzi z 1536 r. (Jean Quintin), a wielki mistrz joannitów Alof de Wignacourt utrwalił ją wieżą i odnowionym kościołem (1617 r.). Konkurencyjne propozycje wskazują na Zatokę Salina lub – w wersji zespołu Cornuke – na rafę Munxar przy Zatoce św. Tomasza po drugiej stronie wyspy.
- Czy kotwica cokolwiek dowodzi? Archeolog Anthony Bonanno (Uniwersytet Malty) ostrzega: sam fakt znalezienia rzymskiej kotwicy niczego nie dowodzi co do przynależności do konkretnego wraku – takich sztoków jest wokół wyspy dziesiątki, a więcej odnotowano ich przy Qawra/Zatoce św. Pawła niż przy Munxar. Katalog Heritage Malta podkreśla, że kształt sztoków zmieniał się zbyt wolno, by samodzielnie pozwalał na precyzyjne datowanie – potrzebny jest kontekst archeologiczny, którego przy większości znalezisk brakuje.
- San Pawl Milqi. Rzymska willa przy Zatoce św. Pawła bywa wskazywana jako posiadłość Publiusza, u którego apostoł miał gościć trzy dni. Wykopaliska (Missione Archeologica Italiana a Malta, 1963–1968) potwierdziły użytkowanie willi od II w. p.n.e. do IV w. n.e., lecz – jak zauważa sam Bonanno – badania całego rejonu nie dostarczyły dowodu archeologicznego na poparcie tej tradycji; najstarsza kaplica na stanowisku pochodzi dopiero z XIV wieku.
- Głos mniejszości: czy to w ogóle Malta? Niemiecki badacz Heinz Warnecke w pracy z 1987 roku uznał, że biblijna „Melite” z Dz 28,1 to nie Malta, lecz Kefalonia w Grecji – teza chwalona przez część niemieckich egzegetów, lecz odrzucana przez większość historyków i tłumaczy Biblii, dla których pięćsetletnia tradycja maltańska i topografia wyspy pozostają argumentem decydującym.
Bilans jest niejednoznaczny: mnóstwo autentycznych rzymskich kotwic leży dokładnie tam, gdzie – zgodnie z Dziejami Apostolskimi – powinien tonąć statek z Aleksandrii, ale żaden egzemplarz nie nosi napisu, który pozwoliłby przypisać go konkretnemu rejsowi sprzed dwóch tysięcy lat.
Znaczenie
Nawet bez „dymiącej kotwicy” z imieniem Pawła na ołowiu, zgromadzony materiał ma wartość dla czytelnika Dziejów Apostolskich. Dziesiątki rzymskich sztoków na dnie zatok Malty potwierdzają, że wyspa leżała na ruchliwym szlaku łączącym Egipt z Italią – dokładnie tak, jak przedstawia to Łukasz, opisując zarówno rozbity statek, jak i „statek aleksandryjski” płynący dalej do Rzymu. Szczegóły żeglarskie – sondowanie głębokości, obawa przed nocnym rozbiciem, technika rzucania kotwic z rufy – od dawna są przywoływane jako ślad relacji kogoś, kto naprawdę płynął tym statkiem.
Spór o konkretną zatokę uczy też ostrożności: nagłówki w rodzaju „znaleziono kotwice Pawła” idą dalej, niż pozwalają dane – odkryto prawdziwe rzymskie kotwice sprzed dwóch tysięcy lat, ale przypisanie ich do jednego wraku pozostaje wnioskowaniem, nie odczytanym faktem. Wartość leży gdzie indziej: realia geograficzne i żeglarskie, w które wpisana jest opowieść o rozbiciu i trzymiesięcznym pobycie na Malcie, dają się skonfrontować z materialnymi śladami tej samej epoki – i wypada to spójnie, nawet jeśli ostatecznego dowodu wciąż brakuje.
Źródła
- Wikipedia, hasło St Paul’s Bay – historia i tradycja rozbicia statku: en.wikipedia.org/wiki/St_Paul’s_Bay
- Wikipedia, hasło St Paul’s Island – spór o lokalizację, kotwica z Izydą i Serapisem: en.wikipedia.org/wiki/St_Paul’s_Island
- Wikipedia, hasło San Pawl Milqi – willa rzymska, brak dowodów na tradycję o Publiuszu: en.wikipedia.org/wiki/San_Pawl_Milqi
- E. Azzopardi, T. Gambin, R. Zerafa, Ancient Anchors from Malta and Gozo (gazetteer, Heritage Malta, 2011) – katalog 24 sztoków, dane o SAL 1962/M/1 i SAL 2004/M/1: docslib.org
- THINK Magazine (University of Malta), The mystery of St Paul’s shipwreck – głosy T. Gambina i A. Bonanno o niepewności identyfikacji: thinkmagazine.mt
- CBN News, Apostle Paul’s Shipwreck: A Tale of Four Anchors – kotwice z rafy Munxar i ekipa Roberta Cornuke: cbn.com
- Life and Land / Associates for Biblical Research, „Benedict’s Anchor” – okoliczności odkrycia kotwicy z 24 kwietnia 2005 r.: lifeandland.org
- HolyLandPhotos’ Blog, Paul’s Shipwreck on Malta: Anchor Stocks – Part 1 – zbiory Muzeum Morskiego w Birgu: holylandphotos.wordpress.com
- Eric Metaxas, Paul was Shipwrecked on Kefalonia, Not Malta – mniejszościowa teza Heinza Warneckego: ericmetaxas.com
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 27,29; 27,41; 28,1; 28,11.