Skrybowie Biblia

Atirat/Aszera z Ugarit — małżonka Ela

Atirat/Aszera z Ugarit — małżonka Ela

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Czterysta proroków „z gajów”, jadających u stołu królowej Izebel, pojawia się w Biblii obok proroków Baala niemal mimochodem – jakby autor nie chciał wprost wymienić imienia bóstwa, któremu służyli. Kim właściwie była ta postać, którą polskie przekłady kryją pod słowem „gaj”? Odpowiedzi dostarczyły nie badania nad tekstem biblijnym, lecz przypadkowe odkrycie rolnika orzącego pole na wybrzeżu Syrii – i tysiące glinianych tabliczek, które ujawniły imię i rodowód bogini czczonej w Kanaanie na długo przed Elizeuszem i Izebel.

Atirat/Aszera z Ugarit — małżonka Ela
Fot. Hanay, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

W 1928 roku syryjski chłop, orząc pole niedaleko wybrzeża Morza Śródziemnego w pobliżu Latakii, natrafił na płytę przykrywającą starożytny grobowiec. Rok później, wiosną 1929 roku, francuska ekspedycja pod kierunkiem Claude’a F. A. Schaeffera z muzeum archeologicznego w Strasburgu rozpoczęła wykopaliska na pobliskim tellu Ras Szamra. Już w pierwszych tygodniach prac natrafiono na gliniane tabliczki zapisane nieznanym dotąd, alfabetycznym pismem klinowym liczącym trzydzieści znaków, zapisującym język określany dziś jako ugarycki. Wkrótce ustalono, że wzgórze kryje ruiny Ugarit – ważnego portowego miasta-państwa późnej epoki brązu, wymienianego też w źródłach egipskich i listach z Amarny.

Przez kolejne dekady wykopalisk odsłonięto pałac królewski, świątynie Baala i Dagana oraz archiwa pisarskie, w których znaleziono w sumie około dwóch tysięcy tabliczek. Najsłynniejszym zespołem tekstów mitologicznych jest tzw. cykl Baala – sześć tabliczek oznaczanych jako KTU 1.1–1.6, opisujących walkę boga burzy Baala z bogiem morza Jamem, budowę jego pałacu oraz starcie z Motem, bogiem śmierci. Ugarit rozkwitało jako partner handlowy egipskiego Nowego Państwa mniej więcej między 1450 a 1200 rokiem p.n.e., a zginęło w pożarze na przełomie XIII i XII wieku p.n.e., w czasie najazdów tzw. Ludów Morza. Same tabliczki datuje się przede wszystkim na ostatnie dwa stulecia istnienia miasta – XIV–XIII wiek p.n.e.

W ugaryckim panteonie na czele bogów stoi El – „ojciec ludzi i bogów”, przewodniczący boskiej rady. Jego małżonką jest Atirat (spotyka się też formy Aterat lub Asirat), nosząca w tekstach tytuły qnyt ilm – „stwórczyni bogów” lub „rodzicielka bogów” – oraz rbt atrt ym, „Pani Atirat Morza”. W cyklu Baala to ona wstawia się u El o zgodę na budowę pałacu dla Baala, a formuła šb’m bn atrt, „siedemdziesięciu synów Atirat”, wskazuje, że była uznawana za matkę całego pokolenia bóstw. Tabliczki cyklu Baala trafiły po podziale znalezisk do Luwru w Paryżu oraz do muzeów narodowych w Damaszku i Aleppo.

Powiązanie z Pismem

Hebrajskie słowo aszera pojawia się w Biblii Hebrajskiej około czterdziestu razy – zwykle nie jako imię własne bóstwa, lecz jako określenie przedmiotu kultu: drewnianego słupa lub stylizowanego drzewa stawianego przy ołtarzach. Uwspółcześniona Biblia Gdańska, podobnie jak starożytna Septuaginta, oddaje ten termin opisowo, jako „gaj”, zamiast transkrybować imię bogini. Widać to w opisie konfrontacji Eliasza z prorokami na Karmelu:

„Teraz więc poślij i zgromadź przy mnie cały Izrael na górze Karmel oraz czterystu pięćdziesięciu proroków Baala, a także czterystu proroków z gajów, którzy jadają u stołu Jezabel” (1 Krl 18,19 UBG).

Ci „prorocy z gajów” to w tekście hebrajskim prorocy aszery – kultu funkcjonującego na dworze Achaba i Izebel równolegle do kultu Baala. Echo tego słownictwa wraca w opisie reform Jozjasza, który likwidował pozostałości kultów obcych w Judzie:

„Wyniósł gaj z domu Pana poza Jerozolimę, do potoku Cedron, i spalił go przy potoku Cedron, starł go na proch i rozrzucił na grobach synów ludu” (2 Krl 23,6 UBG), a nieco dalej: „I pokruszył posągi, powycinał gaje, a ich miejsca napełnił kośćmi ludzkimi” (2 Krl 23,14 UBG).

Te „gaje” – w oryginale aszery lub aszerim w liczbie mnogiej – to fizyczne obiekty kultowe: słupy albo stylizowane drzewa, stawiane obok ołtarzy Jahwe (PAN) lub Baala jako symbol płodności i boskiej opieki. Badacze od dawna łączą ten kult z ugarycką Atirat – nie twierdząc, że każdy hebrajski „gaj” był wprost wyobrażeniem konkretnej bogini z Ugarit, lecz że terminologia i symbolika (drzewo/słup jako emblemat żeńskiego bóstwa u boku głównego boga) wywodzą się ze wspólnego dziedzictwa kananejskiego, którego Ugarit jest najbogatszym pisemnym świadectwem.

Co pewne, a co dyskutowane

  • Pewne: istnienie tabliczek z Ras Szamra, ich datowanie na XIV–XIII wiek p.n.e. oraz treść mitów, w których Atirat jest małżonką El z tytułami „stwórczyni bogów” i „Pani Morza” – to jeden z najlepiej udokumentowanych elementów religii kananejskiej, potwierdzony wieloma niezależnymi tabliczkami cyklu Baala.
  • Pewne: hebrajskie słowo aszera (w UBG zwykle „gaj”) oznacza w Biblii Hebrajskiej przedmiot kultu niszczony wielokrotnie przez reformujących królów – nie tylko Jozjasza, ale wcześniej także Ezechiasza (2 Krl 18,4) – co świadczy, że kult ten był trwały i nawracający, a nie jednorazowym epizodem.
  • Pewne: w latach 1975–1976 na stanowisku Kuntillet Ajrud na Synaju (badania Ze’eva Meshela) oraz w latach 60. w grobowcu w Chirbet el-Kom (badania Williama G. Devera) odkryto hebrajskie napisy z VIII wieku p.n.e. (część badaczy przesuwa Kuntillet Ajrud na koniec IX wieku), które dosłownie łączą imię Jahwe z „jego Aszerą” – np. „błogosławię was Jahwe z Samarii i jego Aszerze” oraz „błogosławiony niech będzie Urijahu przez Jahwe (…) i przez jego Aszerę”. Autentyczność i datowanie tych inskrypcji nie są kwestionowane.
  • Dyskutowane: co dokładnie oznacza „jego Aszera”. Część badaczy widzi w tym dowód, że w praktyce ludowej czczono Jahwe wraz z boginią-małżonką, dziedziczką kananejskiej Atirat. Inni (np. Erhard Blum) wskazują, że hebrajskie imiona bogów zwykle nie przyjmują przyrostków dzierżawczych, co gramatycznie sugeruje raczej przedmiot kultu czy sanktuarium („aszera Jahwe”) niż osobową boginię-małżonkę; Judith Hadley skłania się ku interpretacji „boginiowej”. Podobnie sporna jest datacja Kuntillet Ajrud (Meshel: ok. 801–770 r. p.n.e.; Schniedewind: koniec X wieku; Singer-Avitz: koniec VIII wieku) i tożsamość dwóch postaci na naczyniu Pithos A – Jahwe i Aszera czy egipski demon-bóg Bes. Warto też zaznaczyć: 1 Krl 18,19 w UBG mówi nie o „prorokach Aszery”, lecz o „prorokach z gajów” – to świadomy wybór tłumaczy idący za Septuagintą, a nie błąd.

Status tego tematu pozostaje potwierdzone – istnienie ugaryckiej Atirat oraz autentycznych inskrypcji łączących Jahwe z „jego Aszerą” to fakt poza sporem; dyskusja dotyczy wyłącznie interpretacji teologicznej (bogini czy symbol kultowy), nie samego istnienia danych.

Znaczenie

Odkrycie archiwów Ugarit bywa nazywane jednym z kluczy do zrozumienia Starego Testamentu – dzięki językowi ugaryckiemu, blisko spokrewnionemu z hebrajskim, filolodzy odczytali wiele wcześniej niejasnych hebrajskich słów i zwrotów poetyckich. Odkrycia z Ras Szamra pokazują tło religijne biblijnych polemik: Eliasz na Karmelu nie walczy z abstrakcyjnym „pogaństwem”, lecz z konkretnym, zakorzenionym kultem kananejskim, którego bogini miała imię, rodowód i świątynne tytuły znane z tabliczek sprzed wieków.

Inskrypcje z Kuntillet Ajrud i Chirbet el-Kom dopełniają obraz od strony izraelskiej: pokazują, że kult związany z aszerą nie ograniczał się do dworu Achaba i Izebel, lecz przenikał do religijności ludowej w Judzie i Samarii jeszcze w VIII wieku p.n.e. – stąd powtarzające się relacje o niszczeniu „gajów” przez kolejnych reformujących władców. Biblijny obraz Izraela jako ludu od początku wiernego wyłącznie Jahwe okazuje się więc ideałem normatywnym, o który prorocy i reformatorzy musieli wielokrotnie zabiegać, a nie opisem stanu faktycznego w każdym pokoleniu.

Przykład ten uczy też ostrożności: to samo słowo mogło oznaczać boginię, jej wyobrażenie, słup kultowy albo gaj drzew, a spór o to, co mieli na myśli autorzy inskrypcji sprzed dwóch i pół tysiąca lat, pokazuje, że nie każdy trop archeologiczny da się jednoznacznie domknąć. Odkrycia te nie „dowodzą” ani nie „obalają” treści biblijnych – dostarczają bezcennego kontekstu historycznego i językowego.

Źródła

Więcej wpisów