W 1928 roku syryjski rolnik orzący pole natrafił na kamienną płytę niedaleko wybrzeża koło Ras Szamra. Rok później francuscy archeolodzy odkopali tam bibliotekę glinianych tabliczek zapisanych nieznanym dotąd pismem – i nagle okazało się, że stary hebrajski psalm o „głosie Pana”, który łamie cedry i wstrząsa pustynią, brzmi zaskakująco podobnie do kananejskich hymnów ku czci boga burzy Baala. Czy Psalm 29 to autentyczny izraelski utwór, czy przetworzona pieśń pogańska, w której imię Baala zastąpiono imieniem Jahwe? Odpowiedź, jaką dają biblisci, jest bardziej niuansowa niż samo „tak” lub „nie”.
Czym jest to „odkrycie”
Odkryciem nie jest tu pojedynczy artefakt związany bezpośrednio z Psalmem 29, lecz cały zbiór tekstów z Ugarit (Ras Szamra, dzisiejsza Syria, niedaleko Latakii) – miasta-portu epoki brązu zniszczonego około 1190 roku p.n.e. Wykopaliska prowadzone od 1929 roku pod kierunkiem Claude’a F.A. Schaeffera z Musée archéologique w Strasburgu odsłoniły ponad 1500 tabliczek i fragmentów, w większości spisanych alfabetem klinowym w języku ugaryckim – bliskim krewnym hebrajskiego. Wśród nich znalazł się tzw. Cykl Baala (tabliczki oznaczane dziś jako KTU 1.1–1.6), datowany na XIV–XIII wiek p.n.e., opisujący walkę boga burzy Baala-Hadada o władzę nad bogiem morza Jamem i bogiem śmierci Motem. Pierwsze edycje tych tekstów opublikował w latach 30. francuski epigrafik Charles Virolleaud w czasopiśmie „Syria”.
Już sześć lat po odkryciu, w 1935 roku, hebraista Harold Louis Ginsberg zaproponował, że biblijny Psalm 29 jest w istocie przetworzonym hymnem fenicko-kananejskim: siedmiokrotne wysławianie „głosu” bóstwa panującego nad burzą miałoby być, jego zdaniem, transpozycją teofanii Baala-Hadada na Jahwe. Niedługo potem podobną tezę – że wystarczyło zastąpić imię „Baal” imieniem Boga Izraela – sformułował Theodor H. Gaster. Argumentem, który najbardziej przekonał kolejne pokolenia badaczy (m.in. Franka Moore’a Crossa w pracy Canaanite Myth and Hebrew Epic), był fragment tabliczki KTU 1.101: opisuje ona Baala zasiadającego na tronie „jak przy potopie” i wydającego siedem grzmotów i błyskawic – niemal dokładny odpowiednik siedmiu wystąpień zwrotu „głos Pana” w Psalmie 29,3–9.
Powiązanie z Pismem
Psalm 29, w tradycji przypisywany Dawidowi, zbudowany jest wokół refrenu powtórzonego siedem razy: „Głos Pana nad wodami; zagrzmiał Bóg chwały, Pan nad wielkimi wodami” (Ps 29,3 UBG). Głos ten „łamie cedry” Libanu (Ps 29,5), sprawia, że góry „skaczą jak cielę, Liban i Sirion jak młody jednorożec” (Ps 29,6 – Sirion to fenicka (sydońska) nazwa góry Hermon, znana też z Pwt 3,9), wstrząsa pustynią Kadesz i „krzesze płomienie ognia”. Cały ten obraz burzowej teofanii – grzmot, błyskawica, drżące cedry i góry, powódź – jest typowy dla kananejskiej poezji o Baalu jako bogu burzy i deszczu, od którego zależała urodzajność ziemi.
Psalm kończy się słowami: „Pan zasiada nad potopem, Pan zasiada jako Król na wieki. Pan doda mocy swojemu ludowi, Pan pobłogosławi swój lud pokojem” (Ps 29,10–11 UBG). Hebrajskie słowo przetłumaczone tu jako „potop” (mabbul) pojawia się w całej Biblii Hebrajskiej tylko w dwóch miejscach: w opisie potopu Noego (Rdz 6–9) i właśnie tutaj – co samo w sobie jest niezwykłe i sugeruje świadome nawiązanie do mitologicznego motywu boga zasiadającego na tronie ponad wodami chaosu, obecnego też w ugaryckim rdzeniu mdb. Psalm otwiera również wezwanie: „Oddajcie Panu, synowie mocarzy, oddajcie Panu chwałę i moc” (Ps 29,1 UBG) – w oryginale hebrajskim „bene elim”, czyli dosłownie „synowie bogów/Ela”, termin niemal identyczny z ugaryckim określeniem rady bogów wokół boga El, „bn ilm”. Tłumacze UBG oddali to wyrażenie opisowo jako „synowie mocarzy”, by uniknąć sugestii politeizmu, ale sama fraza w tekście źródłowym wyraźnie zapożycza kananejski język dworu niebiańskiego.
Co pewne, a co dyskutowane
Niepodważalne są same tabliczki z Ugarit oraz ich datowanie na epokę brązu (XIV–XIII w. p.n.e.) – to dobrze udokumentowane znalezisko archeologiczne, publikowane od lat 30. XX wieku i wielokrotnie analizowane epigraficznie. Nie ulega też wątpliwości, że słownictwo, obrazowanie i konwencje poetyckie Psalmu 29 (siedmiokrotny „głos”, cedry Libanu, motyw „potopu”, „synowie Ela”) mają bliskie odpowiedniki w tekstach ugaryckich, zwłaszcza w Cyklu Baala i tabliczce KTU 1.101.
- Teza „bezpośredniej adaptacji” (Ginsberg 1935, Gaster, częściowo Cross i David Noel Freedman) – zakłada, że Psalm 29 był pierwotnie hymnem ku czci Baala, w którym wystarczyło zamienić imię bóstwa. Freedman sugerował nawet datowanie już na XII wiek p.n.e., a Cross uważał obecną formę psalmu za nie późniejszą niż X wiek p.n.e., co czyniłoby go jednym z najstarszych tekstów w Psałterzu.
- Głosy ostrożniejsze zwracają uwagę, że nie istnieje żaden konkretny ugarycki „pierwowzór” Psalmu 29 – żadna zachowana tabliczka nie jest jego wcześniejszą wersją. To, co mamy, to podobieństwa słownictwa i konwencji poetyckiej wspólnej dla języków północno-zachodniosemickich, a nie dowód literackiego „przekładu”. Autorzy tacy jak F.C. Fensham analizowali te zbieżności ostrożniej, jako wspólne dziedzictwo poetyckie regionu, niekoniecznie jako świadomy zabieg polemiczny wobec konkretnego hymnu.
- Badacze przypominają też, że królestwa Izraela i Judy pozostawały pod wpływem wielu kultur – egipskiej, asyryjskiej, babilońskiej – nie tylko kananejskiej, więc izolowanie Psalmu 29 jako „przetworzonego hymnu do Baala” bywa nadmiernym uproszczeniem.
- Nowsze opracowania (np. monografia Nissima Amzallaga Psalm 29: A Canaanite Hymn to YHWH in the Psalter, 2021) na nowo dyskutują, w jakim sensie psalm jest „kananejski” – czy chodzi o zapożyczoną formę literacką, czy o coś głębszego w teologii samego kultu JHWH we wczesnym Izraelu; kwestia ta pozostaje otwarta.
Dlatego status tego „odkrycia” określamy jako mieszany: twarde dane archeologiczno-językowe (tabliczki, ich treść, zbieżności leksykalne) są solidne, natomiast wniosek, że Psalm 29 to dosłownie „przechrzczony” hymn do Baala, pozostaje interpretacją – bardzo dobrze uargumentowaną, ale nie rozstrzygniętą ponad wszelką wątpliwość.
Znaczenie
Niezależnie od tego, jak dokładny był proces literackiego zapożyczenia, przesłanie teologiczne psalmu jest czytelne: to nie Baal, lecz Jahwe (PAN) rządzi burzą, łamie cedry, wstrząsa pustynią i „zasiada nad potopem… jako Król na wieki” (Ps 29,10). Jeśli Izraelici rzeczywiście znali kananejskie pieśni o triumfie Baala nad wodami chaosu, to psalmista świadomie przejął ten sam język, by ogłosić, że władza, którą kananejska religia przypisywała Baalowi, w rzeczywistości należy wyłącznie do Boga Izraela. To nie jest odosobniony przypadek – podobną polemikę z kultem Baala widać w opowieści o Eliaszu na Karmelu (1 Krl 18) czy w prorockich wyroczniach przeciw kultom burzowym. Psalm 29 pokazuje, że autorzy biblijni potrafili posługiwać się wspólnym, dobrze znanym słownikiem religijnym epoki, by za jego pomocą głosić wyłączność Jahwe – co jest ciekawym świadectwem, jak polemika teologiczna mogła przybierać formę literackiej „adaptacji”, a nie tylko wprost sformułowanego zakazu.
Dla współczesnego czytelnika znaczenie tego odkrycia jest przede wszystkim kontekstowe: teksty z Ugarit pozwalają lepiej zrozumieć świat religijny, w którym powstawał Izrael, oraz to, że biblijny monoteizm kształtował się nie w próżni, lecz w bezpośrednim dialogu i sporze z otaczającymi go kultami. Psalm 29 nie traci przez to nic ze swojej wymowy – wręcz przeciwnie, zyskuje dodatkową warstwę znaczeniową jako świadectwo teologicznej polemiki sprzed trzech tysięcy lat.
Źródła
- Wikipedia, hasło „Psalm 29″ – przegląd struktury psalmu, hipotezy Ginsberga i Crossa, datowania oraz zastosowań liturgicznych: en.wikipedia.org/wiki/Psalm_29
- Wikipedia, hasło „Ugaritic texts” – informacje o odkryciu Ras Szamra, Claude’ie Schaefferze i Cyklu Baala (KTU 1.1–1.6): en.wikipedia.org/wiki/Ugaritic_texts
- Biblical Archaeology Society, „The Tablets from Ugarit and Their Importance for Biblical Studies” – znaczenie tabliczek z Ugarit dla studiów biblijnych: library.biblicalarchaeology.org
- F.C. Fensham, „Psalm 29 and Ugarit” – klasyczna analiza zbieżności językowych między psalmem a tekstami ugaryckimi: journals.co.za
- Nissim Amzallag, Psalm 29: A Canaanite Hymn to YHWH in the Psalter (Peeters, 2021) – nowsza monografia rewidująca zakres i charakter „kananejskości” psalmu: jstor.org
- The Biblical Review, „Polytheism, Monotheism, and 'a Canaanite Psalm’: A Note on Psalm 29″ – głos krytyczny wobec uproszczonego czytania psalmu jako „nawróconego” hymnu do Baala: thebiblicalreview.wordpress.com
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Psalm 29,1–11.