Skrybowie Biblia

El z Ugarit a imiona Boże (El Eljon, El Szaddaj)

El z Ugarit a imiona Boże (El Eljon, El Szaddaj)

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

W 1929 roku syryjski rolnik, orząc pole niedaleko Latakii, natrafił na starożytny grobowiec. Wkrótce francuscy archeolodzy odkryli w tym miejscu, zwanym Ras Szamra, bibliotekę glinianych tabliczek zapisanych nieznanym dotąd pismem klinowym. Wśród bogów panteonu Ugarit centralne miejsce zajmował El — siwobrody „ojciec bogów”, władca zasiadający „u źródeł dwóch rzek”. Czy ten sam El kryje się za biblijnymi tytułami El Eljon i El Szaddaj, którymi posługiwali się patriarchowie, zanim poznali imię Jahwe (PAN)?

El z Ugarit a imiona Boże (El Eljon, El Szaddaj)
Fot. Kantaro, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Ugarit (dzisiejsze Ras Szamra w Syrii) było portowym miastem-państwem, rozkwitającym zwłaszcza między XV a XIII w. p.n.e., gdy pośredniczyło w handlu między Egiptem, Mezopotamią i Cyprem. Zniszczono je w połowie XII w. p.n.e., najpewniej w związku z najazdami tzw. Ludów Morza i załamaniem systemu pałacowo-świątynnego epoki brązu.

Wykopaliska prowadzone od 1929 roku pod kierunkiem Francuza Claude’a F. A. Schaeffera odsłoniły archiwa z tabliczkami zapisanymi nowym systemem pisma — alfabetem klinowym liczącym ok. trzydziestu znaków, którego wartości fonetyczne odczytano w ciągu kilku lat (kluczowy wkład w odczytanie mieli Hans Bauer i Édouard Dhorme, a pierwsze teksty opublikował Charles Virolleaud). Teksty datuje się na XIV–XIII w. p.n.e. Najważniejszy jest tzw. Cykl Baala (KTU/CTA 1.1–1.6), spisany przez skrybę Ilimilku, liczący ok. 2350 wersów o walce boga burzy Baala o władzę.

Z tych tekstów wyłania się obraz El — nie boga burzy, lecz starego, siwobrodego zwierzchnika bogów. Nosi epitety: ṯr il („Byk El”), ab bn il („ojciec synów bożych”), ab adm („ojciec człowieka”) oraz bny bnwt („stwórca stworzeń”). Mieszka „u źródeł dwóch rzek, pośród nurtów obu głębin” — obraz kosmicznych wód pod ziemią. Przewodniczy zgromadzeniu bogów; w jednym z fragmentów (RS 24.258) ukazany jest niemal komicznie, jako starzec upojony winem. Co ciekawe, mimo tej pozycji w samym Ugarit nie znaleziono świątyni poświęconej wyłącznie jemu — kult skupiał się bardziej na Baalu i Dagonie.

Potwierdzają to zabytki plastyczne: w Muzeum Narodowym w Damaszku jest niewielka (13,5 cm) pozłacana figurka brązowa z Ugarit (nr inw. S 3573 / RS 23.394, ok. 1400–1300 r. p.n.e.) — siedzący brodaty bóg z otworami po osadzonych niegdyś rogach, atrybucie boskości w Lewancie. W Muzeum Narodowym w Aleppo jest z kolei stela El (ok. 47 cm), ukazująca władcę Ugarit składającego libację przed bóstwem w rogatej koronie — choć identyfikację tej postaci jako El, a nie Baala czy deifikowanego króla, uczeni traktują ostrożnie.

Powiązanie z Pismem

Słowo „el” to najzwyklejszy północno-zachodniosemicki rzeczownik oznaczający „bóg” — w tym sensie pojawia się w Biblii setki razy, także w odniesieniu do Boga Izraela, bez żadnej aluzji do Ugarit. Uwagę uczonych przyciągają jednak konkretne złożone imiona, jakimi Bóg objawiał się patriarchom w Księdze Rodzaju, brzmiące niemal identycznie jak tytuły kananejskiego El.

Pierwsze pojawia się w opowieści o spotkaniu Abrama z Melchizedekiem, królem Salemu: „A Melchisedek, król Salemu, wyniósł chleb i wino. Był on kapłanem Boga Najwyższego. I błogosławił mu, mówiąc: Niech będzie błogosławiony Abram przez Boga Najwyższego, właściciela nieba i ziemi” (Rdz 14,18-19 UBG). Hebrajskie „Bóg Najwyższy” to El Eljon — dosłownie „El Wywyższony”. Kilka wersetów dalej Abram przysięga: „Podniosłem swą rękę do Pana Boga Najwyższego, właściciela nieba i ziemi” (Rdz 14,22 UBG) — łącząc imię Jahwe (PAN) wprost z tytułem El Eljon.

Drugie imię, El Szaddaj — „Bóg Wszechmogący” — pojawia się przy zawarciu przymierza z Abrahamem: „Ja jestem Bogiem Wszechmogącym. Chodź przed moim obliczem i bądź doskonały” (Rdz 17,1 UBG), a potem w błogosławieństwie dla Jakuba (Rdz 28,3). Trzecie — El Betel — nadaje miejscu sam Jakub: „I zbudował tam ołtarz, a nazwał to miejsce El-Betel, bo tam ukazał mu się Bóg, gdy uciekał przed swoim bratem” (Rdz 35,7 UBG). Księga Wyjścia dodaje, że pod imieniem Boga Wszechmogącego Bóg objawiał się patriarchom, zanim ukazał Mojżeszowi swoje imię własne (Wj 6,3) — sugerując wcześniejszy, ogólniejszy stopień poznania Boga.

Jest jeszcze subtelniejszy ślad byczej symboliki El: Jakub nazywa Boga „potężnym Bogiem Jakuba” (hebr. abbir Ja’akow) — „dzięki rękom mocnego Boga Jakuba, stamtąd pasterz i opoka Izraela” (Rdz 49,24 UBG); zwrot wraca w Psalmie 132,2.5. Część hebraistów łączy rdzeń „abbir” też ze znaczeniem „byk” — co, jeśli słuszne, byłoby odległym echem ugaryckiego tytułu „Byk El”.

Co pewne, a co dyskutowane

Niepodważalne są fakty archeologiczne i filologiczne: tabliczki z Ugarit są autentyczne, datowane na XIV–XIII w. p.n.e., odczytane i zweryfikowane niezależnie przez wielu badaczy; opisują El jako zwierzchnika panteonu noszącego wymienione epitety. Niepodważalne jest też, że tytuły El Eljon, El Szaddaj i El Betel rzeczywiście występują w hebrajskim tekście Księgi Rodzaju dokładnie tak, jak cytowano powyżej.

  • Czy Jahwe „był” El od początku, czy „stał się” El z czasem? Frank Moore Cross uważał, że już za patriarchów różne tytuły odnoszono do jednego boga El, z którym później utożsamiono Jahwe niemal bezszwowo. Mark S. Smith sądzi raczej, że Jahwe i El byli pierwotnie odrębnymi postaciami kultowymi, zespolonymi dopiero we wczesnym Izraelu. Francesca Stavrakopoulou mówi o stopniowej „redukcji panteonu”. To hipotezy, nie fakty ponad wątpliwość.
  • Melchizedek i geneza El Eljon w Rdz 14. Tytuł El Eljon jest w Biblii rzadki, poza Rdz 14 pojawia się głównie w tekstach późnych (grecka Księga Syracha, tytulatura kapłanów hasmonejskich), co skłania część egzegetów do datowania fragmentu później, niż sugerowałoby patriarchalne osadzenie — inni bronią wczesnego rdzenia opowieści. Spór dotyczy datowania i redakcji, nie autentyczności imienia w Kanaanie.
  • Etymologia El Szaddaj pozostaje otwarta. Hieronim w Wulgacie oddał ją jako „Wszechmogący”, lecz sami tłumacze (np. zespół Biblii Jerozolimskiej) przyznają, że pierwotne znaczenie jest niepewne. W. F. Albright wiązał je z akadyjskim šadû („góra”); Ernst Knauf wywodzi je od hebrajskiego „pole/step”; Heath Dewrell proponuje rdzeń „niszczyciel”; inni łączą je z rzeczownikiem „piersi”. Żadna propozycja nie zdobyła powszechnej zgody.
  • Czy Betel był odrębnym bóstwem? W aramejskich papirusach z Elefantyny (V w. p.n.e.) występuje bóstwo Bethel, czczone obok Jahu. Większość badaczy uważa jednak, że w Rdz 35 „Betel” to nazwa miejsca, nie osobne bóstwo.
  • Identyfikacja steli z Aleppo. Badacze zastrzegają, że postać tradycyjnie uznawana za El równie dobrze może przedstawiać Baala albo deifikowanego króla Ugarit.

Z tego względu status tematu określamy jako mieszany: fundament źródłowy (tabliczki, ich datowanie, treść epitetów) jest solidny i wielokrotnie zweryfikowany, natomiast wnioski o relacji między kultem El a wczesną wiarą Izraela pozostają przedmiotem żywej debaty naukowej, bez jednego rozstrzygnięcia.

Znaczenie

Teksty z Ugarit nie „dowodzą” niczego wprost o Bogu Biblii — nie są jej komentarzem ani zapisem wydarzeń biblijnych. Ich wartość jest innego rodzaju: dają słownik i tło literackie do najstarszych warstw hebrajszczyzny. Poetyckie zwroty, epitety, obraz boskiej rady czy formuły błogosławieństw pomagają zrozumieć, jak brzmiał język religijny epoki patriarchów, zanim powstał spisany Pięcioksiąg.

Zarazem uderzająca jest różnica. El z Ugarit ma boską małżonkę (Aszerę) i liczne potomstwo bogów, bywa bezsilny wobec młodszego Baala, jego losy toczą się w cyklu mitów bez moralnego adresu do ludzi. Bóg patriarchów, choć nazywany podobnymi tytułami — Najwyższy, Wszechmogący, „Bóg miejsca” — nie ma partnerki, nie rywalizuje o władzę i wchodzi z człowiekiem w przymierze oparte na obietnicy i posłuszeństwie, a nie w mit kosmogoniczny. Słownictwo bywa wspólne dla świata zachodniosemickiego, ale treść, jaką Izrael w nie wlał, poszła w innym kierunku — w tym napięciu Wj 6,3 umieszcza moment, w którym ogólne tytuły ustępują miejsca własnemu imieniu Boga.

Źródła

Więcej wpisów