Na zalesionym wzgórzu nad rzeką Ceyhan, w południowej Turcji, stoi dziś prawie zapomniana forteca sprzed niemal trzech tysięcy lat. W 1946 roku odkryto tam napis wyryty w dwóch językach i dwóch pismach naraz – i to on stał się kluczem do odczytania systemu pisma, który przez dekady opierał się badaczom. Co ma wspólnego lokalny władca z Cylicji, piszący o swoich podbojach i błogosławieństwie boga burzy, ze światem opisanym w Biblii? Odpowiedź prowadzi przez ten sam alfabet, ten sam region i te same ludy, które w Piśmie Świętym pojawiają się pod nazwą „Chetytów”.
Czym jest to „odkrycie”
W lutym 1946 roku niemiecki orientalista Helmuth Theodor Bossert, wraz z turecką archeolog Halet Çambel oraz Naci Kumem z muzeum w Adanie, wyruszyli w góry Taurus w poszukiwaniu śladów starożytnego osadnictwa. Na wzgórzu Karatepe natrafili na ruiny warownego miasta z czasów żelaza, a przy jego bramach – na monumentalne inskrypcje wyryte na bazaltowych ortostatach i posągach. Wykopaliska prowadzone od 1947 roku pod kierunkiem Bosserta i Çambel (która później przez dekady kierowała pracami na stanowisku) odsłoniły twierdzę zbudowaną pod koniec VIII wieku p.n.e. przez lokalnego władcę imieniem Azatiwada.
Napis – dziś katalogowany w zbiorze inskrypcji zachodniosemickich jako KAI 26 – zachował się w kilku niemal identycznych kopiach umieszczonych przy bramie północnej i południowej fortecy. Każda kopia zestawia ze sobą dwa teksty: jeden w alfabecie fenickim, drugi w hieroglifach luwijskich (piśmie anatolijskim, używanym przez ludy neochetyckie). Ponieważ oba teksty opowiadają w gruncie rzeczy tę samą historię, badacze mogli po raz pierwszy w pełni skontrolować i uzupełnić słownictwo hieroglifów luwijskich, znanych dotąd tylko z krótszych, trudnych do odczytania napisów. Z tego właśnie powodu inskrypcję z Karatepe nazywa się niekiedy „kamieniem z Rosetty” dla pisma anatolijskiego – obok mniejszej bilingwy z Çineköy, odkrytej później, otworzyła drogę do systematycznego odczytania hieroglifów luwijskich.
Treść inskrypcji ma formę autobiograficznego sprawozdania Azatiwady: przedstawia się on jako sługa (lub namiestnik) władcy Awarikusa/Warikasa, panującego nad krainą zwaną w tekście luwijskim Adanawa, a w wersji fenickiej – „Danunim” (od stolicy Adana). Azatiwada opowiada, jak umocnił granice, pokonał wrogów, założył miasto-twierdzę Azatiwataja (utożsamiane z Karatepe) i sprawił, że w jego czasach „w każdym kącie było pod dostatkiem, a spichlerze pełne zboża”. Tekst kończy się formułą błogosławieństwa dla tych, którzy uszanują pomnik, i klątwą na tego, kto zniszczy imię władcy – z zapewnieniem, że „imię Azatiwady będzie trwać wiecznie, jak imię słońca i księżyca”. Wspomniany jest też bóg burzy: w wersji luwijskiej Tarhunza, w fenickiej – Baal pod lokalnym przydomkiem „Krntryš”, którego znaczenie do dziś nie jest w pełni jasne.
Inskrypcja z Karatepe jest zarazem najdłuższym zachowanym tekstem fenickim i najdłuższym zachowanym tekstem w hieroglifach luwijskich – co samo w sobie czyni ją bezcennym źródłem do poznania obu języków. Kamienie do dziś znajdują się na miejscu odkrycia, w Muzeum pod Otwartym Niebem Karatepe-Aslantaş.
Powiązanie z Pismem
Karatepe leżało w krainie, którą Asyryjczycy nazywali Que (Quwe), a mieszkańcy określali też jako Hiyawa lub Adanawa – dzisiejsza równina cylicyjska wokół Adany. Ta sama nazwa pojawia się w Biblii. Gdy autor Pierwszej Księgi Królewskiej opisuje handel Salomona rydwanami i końmi, pisze: „Rydwan wywożono i sprowadzono z Egiptu za sześćset srebrników, a konia – za sto pięćdziesiąt. W ten sposób wszyscy królowie chetyccy i królowie Syrii dostawali je za ich pośrednictwem” (1 Krl 10,29 UBG; niemal identycznie w 2 Krn 1,17). Biblijni „królowie chetyccy” z czasów Salomona nie mogli być władcami dawnego imperium hetyckiego w Anatolii, które przestało istnieć około 1180 roku p.n.e. Badacze od dawna wiążą to określenie z państwami neochetyckimi (syro-hetyckimi) w północnej Syrii i Cylicji – takimi jak Karkemisz, Hamat czy właśnie Que/Adanawa, którego władca zlecił budowę Karatepe. Warto dodać, że w tym samym miejscu Biblii (1 Krl 10,28) mowa jest o towarze „z Egiptu i Kue” w wielu współczesnych przekładach – UBG idzie tu za starszą tradycją i tłumaczy ten wyraz jako „nić lnianą”, co pokazuje, że hebrajski tekst bywa w tym miejscu odczytywany dwojako (zob. niżej).
Drugi trop prowadzi do samego języka inskrypcji. Fenicki, w którym spisano połowę napisu z Karatepe, należy do tej samej rodziny języków kananejskich co hebrajski, a alfabet fenicki jest bezpośrednim przodkiem pisma paleohebrajskiego, używanego w Izraelu i Judzie. To właśnie fenickimi rzemieślnikami z Sydonu i Tyru posłużył się Salomon przy budowie świątyni. Jak czytamy w rozmowie Salomona z Hiramem, królem Tyru: „Teraz więc rozkaż, aby ścięto dla mnie cedry z Libanu, a moi słudzy będą z twoimi sługami. […] Ty wiesz bowiem, że wśród nas nie ma nikogo, kto by umiał rąbać drzewo tak jak Sydończycy” (1 Krl 5,6 UBG). Fenicjanie byli więc dla Izraela nie obcym ludem, lecz bliskim partnerem handlowym i kulturowym – tym samym, którego pismo i mowę znajdujemy wyryte w skale w Karatepe, setki kilometrów na północ od Jerozolimy. Sam Azatiwada nie wspomina Izraela ani Jahwe (PAN) – jego świat religijny obraca się wokół boga burzy Baala/Tarhunzy – ale świadczy o tym samym VIII-wiecznym Bliskim Wschodzie, w którym małe królestwa, w tym Izrael i Juda, funkcjonowały obok neochetyckich i aramejskich państewek, wymieniając towary, sojusze i pismo.
Co pewne, a co dyskutowane
- Pewne: data i okoliczności odkrycia (1946, Bossert i Çambel), lokalizacja (Karatepe nad Ceyhan, prowincja Osmaniye), oznaczenie katalogowe KAI 26, dwujęzyczny (fenicko-luwijski) charakter tekstu oraz jego kluczowa rola w odczytaniu hieroglifów luwijskich.
- Dyskutowane – data powstania fortecy: tradycyjnie łączono ją z okresem po śmierci Awarikusa (ok. 709 r. p.n.e.) lub z jego panowaniem jako wasala Tiglat-Pilesera III (738–732 p.n.e.). W 2021 roku Mirko Novák i Andreas Fuchs zaproponowali wcześniejszą chronologię – przed rokiem 755 p.n.e. lub między 755 a 740 p.n.e., zależnie od tego, czy Awarikus i znany z innych źródeł Warikas to jedna osoba, czy dwie. Spór nie jest rozstrzygnięty.
- Dyskutowane – nazwa królestwa: to samo państwo występuje w źródłach jako Adanawa (napis luwijski z Karatepe), Hiyawa (bilingwa z Çineköy) i Que/Quwe (teksty asyryjskie). Badacze spierają się, czy to warianty jednej nazwy, czy ślad zmiany w czasie, i czy Awarikus jest tożsamy z Warikasem z Çineköy.
- Dyskutowane – identyfikacja biblijnego „Kue”: hebrajskie wyrażenie w 1 Krl 10,28 bywa odczytywane albo jako rzeczownik pospolity („przędza lniana” – tak w UBG), albo jako nazwa krainy Que (Cylicja), co przyjmuje część współczesnych przekładów. Oba odczytania wywodzą się z tych samych spółgłosek hebrajskich; artykuł sygnalizuje ten spór, nie rozstrzygając go.
Klasyfikację „potwierdzone” należy więc rozumieć jako odnoszącą się do faktu istnienia, treści i znaczenia inskrypcji dla epigrafiki – nie do każdego szczegółu chronologii królestwa Que.
Znaczenie
Dla historyków pisma bilingwa z Karatepe pozostaje jednym z najważniejszych znalezisk epigraficznych XX wieku – dzięki niej hieroglify luwijskie, znane wcześniej z fragmentarycznych i słabo rozumianych napisów, mogły zostać odczytane systematycznie, co otworzyło dostęp do historii ludów neochetyckich Anatolii i północnej Syrii. W kwietniu 2025 roku inskrypcje z Karatepe-Aslantaş wpisano na listę UNESCO „Pamięć Świata”, a samo stanowisko od lat figuruje na tureckiej liście wstępnej Światowego Dziedzictwa UNESCO.
Dla czytelnika Biblii znaczenie tego odkrycia jest pośrednie, ale realne: napis dokumentuje żywy, zorganizowany świat neochetyckich państewek Cylicji i Syrii w czasach niewiele późniejszych niż panowanie Salomona – ten sam świat, do którego Biblia odsyła, mówiąc o „królach chetyckich” handlujących z Izraelem rydwanami i końmi. Pokazuje też, że alfabet, którym Fenicjanie zapisywali inskrypcje na dworach neochetyckich władców, jest bliskim krewnym pisma używanego w tym samym stuleciu w Jerozolimie i Samarii. Karatepe nie „dowodzi” żadnego konkretnego wydarzenia biblijnego, ale wypełnia tło geograficzne i kulturowe, w którym rozgrywały się historie znane z ksiąg królewskich, i przypomina, że starożytny Bliski Wschód był siecią połączonych ze sobą ludów, języków i pism.
Źródła
- Karatepe bilingual – Wikipedia (en): https://en.wikipedia.org/wiki/Karatepe_bilingual – ogólne zestawienie faktów o odkryciu, treści i znaczeniu inskrypcji (KAI 26).
- BiblePlaces.com, „Karatepe”: https://www.bibleplaces.com/karatepe/ – opis stanowiska, datowania fortecy i kontekstu neochetyckiego.
- Ḫiyawa – Wikipedia (en): https://en.wikipedia.org/wiki/%E1%B8%AAiyawa – dane o królestwie Que/Adanawa/Hiyawa, władcach i identyfikacji biblijnej „Qōweh”.
- Karatepe – Wikipedia (en): https://en.wikipedia.org/wiki/Karatepe – opis fortecy, jej wymiarów, reliefów i bram.
- M. Novák, A. Fuchs, „Azatiwada, Awariku from the ‘House of Mopsos’, and Assyria. On the Dating of Karatepe in Cilicia” (2021), dostępne m.in. via academia.edu/researchgate – rewizja chronologii Karatepe i tożsamości Awarikusa/Warikasa.
- UNESCO Memory of the World – Karatepe-Aslantaş Inscriptions: https://www.unesco.org/en/memory-world/karatepe-aslantas-inscriptions – wpis inskrypcji na listę „Pamięć Świata” (2025).
- Biblical Archaeology Society / Bible Odyssey – artykuły o biblijnych Chetytach i identyfikacji z państwami neochetyckimi Syrii i Cylicji: https://www.bibleodyssey.org/dictionary/hittites/
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 1 Krl 5,6-7; 1 Krl 10,28-29; 2 Krn 1,16-17.