Skrybowie Biblia

Damaszek — świątynia Hadad-Rimmona i Naaman

Damaszek — świątynia Hadad-Rimmona i Naaman

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Pod posadzką Wielkiego Meczetu Umajjadów w Damaszku, w miejscu, gdzie dziś modlą się muzułmanie, leżą warstwy dużo starsze niż islam. Kamienny fragment z reliefem uskrzydlonego sfinksa, wmurowany niegdyś w fundament, prowadzi archeologów do świątyni aramejskiego boga burzy Hadada – patrona Damaszku w czasach, gdy miastem rządzili królowie z dynastii Ben-Hadadów. Czy to właśnie tu, w „domu Rimmona”, kłaniał się uzdrowiony przez Elizeusza syryjski wódz Naaman? Odpowiedź wymaga przejścia przez trzy tysiąclecia kultu w jednym miejscu – i sporej dozy ostrożności co do szczegółów.

Damaszek — świątynia Hadad-Rimmona i Naaman
Fot. Ai@ce, CC BY 2.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Wielki Meczet Umajjadów, wzniesiony w latach 706–715 n.e. za kalifa al-Walida I, stoi na działce o niezwykłej historii religijnej. Według zgodnych ustaleń historyków architektury i archeologów, w X–IX wieku p.n.e., gdy Damaszek był stolicą aramejskiego państwa Aram-Damaszek, w tym samym miejscu stał obszerny temenos – ogrodzony dziedziniec sanktuaryjny z narożnymi wieżami i monumentalnym wejściem – poświęcony Hadad-Rammanowi, bogu burzy i deszczu, głównemu bóstwu aramejskiego panteonu.

Gdy w II wieku p.n.e. region znalazł się pod wpływem hellenizmu (zwłaszcza za Antiocha IV), miejscowego Hadada utożsamiono z Zeusem. Po podboju rzymskim w 64 r. p.n.e. sanktuarium rozbudowano w gigantyczną Świątynię Jowisza Damasceńskiego – jedną z największych świątyń rzymskiej Syrii, z podwójnym obwodem murów (zewnętrzny peribolos szacowany na około 350×450 m) i monumentalnymi bramami. W 391 r. cesarz Teodozjusz I przekształcił świątynię w katedrę pod wezwaniem Jana Chrzciciela – siedzibę drugiego co do rangi biskupstwa patriarchatu antiocheńskiego. Po podboju arabskim w 635 r. miejsce przez siedemdziesiąt lat służyło jednocześnie chrześcijanom i muzułmanom, aż al-Walid I nakazał budowę wielkiego meczetu, zachowując zewnętrzne mury dawnego rzymskiego temenosu.

Bezpośrednim, namacalnym śladem najstarszej, aramejskiej fazy jest kamienny blok bazaltowy z reliefem kroczącego, uskrzydlonego sfinksa w stylu syro-fenickim (podwójna, spłaszczona korona, charakterystyczna broda). Odnaleziono go pod koniec lat 40. XX wieku podczas prac konserwatorskich przy północno-wschodnim narożniku meczetu – był wtórnie wmurowany w fundament późniejszego (hellenistycznego) muru. Na podstawie stylu i ikonografii historycy sztuki datują go na IX wiek p.n.e. i wiążą z panowaniem króla Chazaela (Hazaela) z Damaszku, władcy znanego również z asyryjskich kronik i ze steli z Tel Dan. Znalezisko opublikował w 1949 r. w czasopiśmie „Syria” Emir Dżafar Abd el-Kader; dziś zabytek jest eksponowany w Muzeum Narodowym w Damaszku, skatalogowany w wydanym w 1969 r. katalogu muzeum (autorstwa Adnana al-Dżundiego). To jedyny znany fragment budowli, jaki fizycznie przetrwał z aramejskiej fazy sanktuarium – reszta wiedzy o jego wyglądzie pochodzi z analogii do innych świątyń syryjskich żelaznej epoki.

Powiązanie z Pismem

W 2 Księdze Królewskiej 5 czytamy o Naamanie, dowódcy wojsk Aram-Damaszku, uzdrowionym z trądu przez proroka Elizeusza: „Naaman, dowódca króla Syrii, był człowiekiem bardzo poważanym u swego pana i osobą czcigodną. Przez niego bowiem Pan dał wybawienie Syryjczykom. Był on także dzielnym wojownikiem, ale trędowatym” (2 Krl 5,1 UBG). Po cudownym uzdrowieniu Naaman wyznaje wiarę w Boga Izraela: „Oto teraz poznałem, że nie ma Boga na całej ziemi poza Izraelem” (2 Krl 5,15 UBG) – ale zaraz potem prosi Elizeusza o wyrozumiałość dla swojej dworskiej powinności:

„Jednak w tej sprawie niech Pan przebaczy twemu słudze: gdy mój pan wchodzi do świątyni Rimmona, aby tam oddać pokłon, a opiera się na moim ramieniu, wtedy i ja kłaniam się w świątyni Rimmona. Gdy więc ja się kłaniam w świątyni Rimmona, niech Pan przebaczy twemu słudze w tej sprawie” (2 Krl 5,18 UBG).

„Rimmon” to najprawdopodobniej lokalny, damasceński przydomek Hadada – od akadyjskiego Ramanu, „Grzmiący”, spokrewnionego z aramejskim Ramman. Innymi słowy: „dom Rimmona” z opowieści o Naamanie to najpewniej ta sama świątynia burzowego boga, którego imię nosili też królowie Damaszku z dynastii Ben-Hadadów („syn Hadada”). Tekst biblijny nie podaje imienia władcy, u którego Naaman służył – w rozdziałach 6–8 tej samej księgi pojawia się „król Syrii” Ben-Hadad, którego w 2 Krl 8,7–15 zabija i zajmuje jego tron Chazael. To właśnie ten sam Chazael, z którego panowaniem historycy sztuki wiążą wspomniany relief sfinksa – co oznacza, że kamień odkryty pod meczetem powstał najpewniej tuż po czasach, w których rozgrywa się historia Naamana, w tym samym sanktuarium dynastii i miasta.

Co pewne, a co dyskutowane

  • Pewne: ciągłość kultowa tego konkretnego placu w centrum Damaszku od okresu rzymskiego po dziś dzień jest dobrze udokumentowana źródłami pisanymi i architekturą – rzymski temenos Jowisza, bizantyjska katedra Jana Chrzciciela i meczet Umajjadów fizycznie zachowują te same zewnętrzne mury.
  • Pewne: istnienie w IX w. p.n.e. znaczącego aramejskiego sanktuarium w Damaszku, ozdobionego reliefami w stylu syro-fenickim i wiązanego z panowaniem Chazaela, potwierdza konkretny, opublikowany i skatalogowany zabytek (Muzeum Narodowe w Damaszku), a nie tylko przypuszczenie.
  • Pewne: utożsamienie „Rimmona” z Hadadem/Rammanem jako lokalnym przydomkiem boga burzy jest ugruntowane językowo i przyjmowane szeroko w literaturze biblistycznej.
  • Dyskutowane: relief sfinksa znaleziono wtórnie wmurowany w fundamencie późniejszego muru, nie w pierwotnym kontekście – to mocny dowód na istnienie aramejskiej świątyni w tej okolicy, ale nie pozwala odtworzyć jej planu ani stwierdzić z pewnością, że stała dokładnie tam, gdzie dziś meczet. Ponieważ obiekt jest czynnym, wielkim sanktuarium, systematyczne wykopaliska warstwy aramejskiej są praktycznie niemożliwe – jej wygląd rekonstruuje się głównie przez analogię do innych świątyń syryjskich epoki żelaza.
  • Dyskutowane: tożsamość „króla Syrii”, u którego służył Naaman, nie jest w tekście podana wprost. Część badaczy utożsamia go z Ben-Hadadem II (Hadadezerem), koalicjantem spod Karkary (853 r. p.n.e.) i poprzednikiem Chazaela; spór dotyczy zestawienia danych biblijnych z rocznikami Salmanasara III, nie samego istnienia takiego władcy.
  • Dyskutowane / legenda: późna tradycja (żydowska i muzułmańska) głosi, że to tu Naaman złożył „ziemię z Izraela”, o którą prosił Elizeusza (2 Krl 5,17). To pobożna opowieść tłumacząca ciągłość kultu, nie ustalenie archeologiczne.

Znaczenie

Znaczenie tego stanowiska nie polega na tym, że jakiś napis wprost potwierdza wizytę Naamana w konkretnej świątyni – takiego dowodu nie ma i raczej nigdy nie będzie, biorąc pod uwagę współczesne przeznaczenie miejsca. Wartość leży gdzie indziej: fizyczny, datowany i publikowany zabytek – kamień z czasów Chazaela – dowodzi, że opisana w Biblii „świątynia Rimmona” nie jest literacką fikcją, lecz odnosi się do realnego ośrodka kultu państwowego w stolicy Aram-Damaszku, w okresie bliskim wydarzeniom z 2 Księgi Królewskiej. Scena, w której Naaman towarzyszy swojemu królowi i wspiera go ramieniem podczas pokłonu przed bóstwem, pasuje do znanych z reliefów asyryjskich obyczajów dworskich – to obraz realnej etykiety pałacowej regionu, nie egzotyczny wymysł. Nieprzerwana, licząca około trzech tysięcy lat sekwencja kultu w jednym miejscu – od Hadada, przez Zeusa i Jowisza, po katedrę i meczet – pokazuje, jak trwałe bywają sakralne punkty na mapie miast Bliskiego Wschodu, niezależnie od zmieniających się religii.

Źródła

Więcej wpisów