W 1928 roku syryjski rolnik, orząc pole tuż nad brzegiem Morza Śródziemnego, natrafił pługiem na starożytny grobowiec. Rok później francuscy archeolodzy odsłonili pod tym samym wzgórzem coś znacznie ważniejszego: bibliotekę liczącą ponad tysiąc glinianych tabliczek, spisanych nieznanym dotąd alfabetem klinowym. Wśród nich znalazły się nie tylko mity o bogu burzy Baalu walczącym z morzem i śmiercią, ale też suche, urzędowe listy bogów — spisy imion porządkujące kananejski panteon na potrzeby ofiar świątynnych. Czy to właśnie ten sam Baal, którego ołtarz Gedeon zburzył pod osłoną nocy (Sdz 6,25-32)? I co dokładnie mówią te listy o religii, z którą Izrael zmierzył się w Kanaanie?
Czym jest to „odkrycie”
Miejscowość Ras Szamra na wybrzeżu dzisiejszej Syrii, kilkanaście kilometrów na północ od Latakii, kryła ruiny starożytnego miasta-państwa Ugarit — ważnego portu i ośrodka handlowego epoki późnego brązu. Wykopaliska, prowadzone od 1929 roku przez Claude’a F. A. Schaeffera z muzeum w Strasburgu, trwały z przerwami niemal czterdzieści lat i objęły archiwa pałacowe, świątynne oraz domy pisarzy. Tabliczki zapisano dotąd nieznanym alfabetem klinowym o ok. trzydziestu znakach, oddającym język bliski hebrajskiemu i fenickiemu — rozszyfrowali go w ciągu kilku lat Hans Bauer, Charles Virolleaud i Édouard Dhorme.
Do dziś odnaleziono ok. 1500 tekstów i fragmentów ugaryckich, obok tabliczek akadyjskich, hurryckich i egipskich. Najsłynniejszy jest sześcioczęściowy Cykl Baala (KTU 1.1–1.6), spisany przez skrybę Ilimilku „z Szubbanu” za panowania króla Niqmaddu. Opowiada o trzech starciach: Baal pokonuje boga morza Jama, buduje pałac jako znak swej władzy królewskiej, po czym zmaga się ze śmiercią uosobioną w Mocie — ten najpierw go pokonuje, ale siostra Baala, wojownicza Anat, doprowadza do jego powrotu.
Obok mitów archiwa Ugarit zawierają coś bardziej suchego, ale dla historyków religii równie cennego: listy panteonu, znane głównie z tabliczek KTU 1.47 i 1.118 (oraz akadyjskiego odpowiednika RS 20.24). Są to spisy imion boskich w ustalonej kolejności, używane jako instrukcje, komu i w jakiej kolejności składać ofiary. Otwiera je zwykle Ilib („bóg-ojciec”, uosobienie zmarłego przodka rodu królewskiego), a dalej idą El jako głowa panteonu, bóg zboża Dagan i Baal ze Sapanu; niżej na liście jego małżonka Atirat (biblijna Aszera), bogini słońca Szapasz, bóg księżyca Jarich, boski rzemieślnik Kotar-wa-Chasis czy wojownicza Asztart. Tabliczki są dziś rozproszone między Luwrem a muzeami narodowymi w Damaszku i Aleppo. Miasto zniszczono ok. 1190 r. p.n.e. w zamęcie najazdów Ludów Morza, więc jego archiwa to zamknięta, precyzyjnie datowana migawka religii kananejskiej sprzed osiedlenia się Izraela w Kanaanie.
Powiązanie z Pismem
Teksty z Ugarit nie opisują wprost Izraela — powstały wcześniej i dalej na północ — ale nazywają po imieniu tych samych bogów, przeciw którym walczyli sędziowie i prorocy. Najbardziej dosłowny przykład to historia Gedeona z Ofry. Jego własny ojciec utrzymywał w domu ołtarz Baala i stojący obok niego gaj (drewniany słup poświęcony Atirat/Aszerze) — dokładnie ten sam duet bóstw, który w Ugarit otwiera listy ofiarne. Nocą „Pan mu powiedział: Weź młodego cielca, który należy do twego ojca, oraz drugiego cielca siedmioletniego i zburz ołtarz Baala należący do twego ojca, i zetnij gaj, który jest przy nim” (Sdz 6,25 UBG). Gdy mieszkańcy miasta zażądali śmierci Gedeona, jego ojciec odpowiedział z ironią: „Czy chcecie stawać w obronie Baala? Czy chcecie go wybawić? Kto chciałby go bronić, niech umrze tego ranka. Jeśli jest bogiem, niech sam się spiera o to, że zburzono jego ołtarz” (Sdz 6,31 UBG) — stąd przydomek Gedeona, Jerubbaal — „Niech Baal się spiera z nim” (Sdz 6,32 UBG).
Podobny ton polemiczny pobrzmiewa w scenie z Karmelu, gdzie Eliasz stawia lud przed wyborem: „Jak długo będziecie się wahać między dwoma zdaniami? Jeśli Pan jest Bogiem, idźcie za nim, a jeśli Baal, idźcie za nim” (1 Krl 18,21 UBG) — to nie starcie z bóstwem abstrakcyjnym, lecz z konkretnym, znanym z tabliczek Ugarit bogiem burzy i deszczu, który w mitologii kananejskiej właśnie za pogodę i urodzaj odpowiadał.
Ciekawszy, bardziej spekulatywny trop dotyczy struktury panteonu. Cykl Baala wspomina ucztę z udziałem „siedemdziesięciu synów Atirat” (KTU 1.4 VI 46) — zgromadzenia bogów zrodzonych przez El. Badacze widzą w tej liczbie tło dla „Gdy Najwyższy rozdzielał dziedzictwa narodom, a oddzielał synów Adama, wyznaczył granice narodom według liczby synów Izraela” (Pwt 32,8 UBG) — werset ten w tekście masoreckim, na którym oparta jest UBG, mówi o „synach Izraela”, ale najstarsze zachowane rękopisy hebrajskie z Qumran oraz Septuaginta mają w tym miejscu „synów Bożych”. Niezależnie od tego, którą wersję uznać za pierwotną, dalszy werset stawia sprawę jasno: „Działem Pana jest bowiem jego lud, Jakub jest jego wydzielonym dziedzictwem” (Pwt 32,9 UBG) — to, co w Ugarit było zgromadzeniem bogów, w Piśmie zostaje podporządkowane jednemu Panu.
Co pewne, a co dyskutowane
Nie budzi wątpliwości sam fakt odkrycia: data (1928-1929), lokalizacja (Ras Szamra/Ugarit), kierownictwo wykopalisk (Claude Schaeffer), istnienie i odczytanie alfabetu ugaryckiego w latach 30. XX wieku, a także treść i klasyfikacja tabliczek — zarówno Cyklu Baala (KTU 1.1–1.6), jak i list ofiarnych/panteonu (KTU 1.47, 1.118). Nie jest sporne, że El, Atirat, Baal, Jam i Mot to bóstwa realnie czczone w Ugarit, ani że te same imiona (Baal, Aszera) pojawiają się jako obiekt krytyki w Biblii hebrajskiej.
- Datowanie Cyklu Baala. Starsza generacja badaczy (m.in. H.L. Ginsberg) wiązała skrybę Ilimilku z panowaniem Niqmaddu II w połowie XIV w. p.n.e. Większość dzisiejszych specjalistów (D. Pardee, W. van Soldt) przesuwa te tabliczki na drugą połowę XIII w. p.n.e., za Niqmaddu III — niektórzy sugerują nawet dwóch różnych skrybów o tym imieniu w odstępie stulecia. Spór nie jest rozstrzygnięty.
- Charakter list panteonu. Badacze (m.in. John F. Healey) dyskutują, na ile listy typu KTU 1.47 oddają spójną „teologię” hierarchii boskiej, a na ile są doraźnymi spisami ofiarnymi zmieniającymi się zależnie od okazji — mimo że Ilib i El niemal zawsze je otwierają.
- Zakres uogólnienia „religii kananejskiej”. Ugarit to odrębne, silnie zhurytyzowane miasto-państwo w północnej Syrii, oddalone od Izraela o setki kilometrów i kilka stuleci. Jego panteon uchodzi za najlepiej udokumentowany, ale nie w pełni tożsamy wzorzec religii kananejskiej praktykowanej później w Izraelu i Judzie — pokrewny, lecz nie identyczny.
- Wariant tekstowy Pwt 32,8. Czy pierwotny tekst brzmiał „synowie Izraela” (tekst masorecki, na którym oparta jest UBG) czy „synowie Boży” (Septuaginta, zwój 4QDeut z Qumran) — to spór tekstologów (Emanuel Tov popiera tę drugą wersję jako starszą); analogia do „siedemdziesięciu synów Atirat” z Ugarit jest sugestywna, lecz nie rozstrzygająca.
Status „potwierdzone” dotyczy istnienia i treści tabliczek oraz opisanego przez nie panteonu — nie zaś szczegółów chronologii czy interpretacji teologicznych, wciąż dyskutowanych naukowo.
Znaczenie
Teksty z Ugarit odmieniły studia biblijne na dwóch płaszczyznach. Po pierwsze, językowej: niejasne dotąd hebrajskie słowa i zwroty poetyckie — zwłaszcza w Psalmach, Hioba czy u proroków — zyskały sens dzięki bliskim odpowiednikom ugaryckim, bo oba języki dzielą ten sam typ paralelizmu i sporą część słownictwa. Po drugie, historycznej: dzięki listom panteonu i Cyklowi Baala wiadomo, że Baal, Aszera, Jam i Mot nie są literacką fikcją autorów biblijnych, lecz konkretnymi, nazwanymi bóstwami o rozbudowanej mitologii, realnie czczonymi w świątyniach kananejskich.
Dzięki tym tekstom lepiej rozumiemy, dlaczego kult Baala i Aszery wraca w Piśmie tak natrętnie — od domowego ołtarza ojca Gedeona, przez konfrontację Eliasza na Karmelu, po reformy Jozjasza usuwające słupy Aszery ze świątyni. Nie chodziło o odosobniony przesąd, lecz o zorganizowany, regionalny system religijny z własną hierarchią bóstw i kalendarzem ofiar — i właśnie z takim, udokumentowanym archeologicznie systemem, a nie z abstrakcyjnym pogaństwem, mierzyli się autorzy ksiąg historycznych i prorockich Starego Testamentu.
Źródła
- Wikipedia, Ugaritic texts — historia odkrycia, korpus tekstów, chronologia i miejsca przechowywania tabliczek.
- Wikipedia, List of Ugaritic deities — zestawienie bóstw panteonu ugaryckiego i ich funkcji.
- Wikipedia, Baal Cycle — treść, datowanie i skryba Ilimilku Cyklu Baala (KTU 1.1–1.6).
- Wikipedia, Ancient Canaanite religion — El, Atirat, Baal, Jam, Mot na tle religii kananejskiej.
- World History Encyclopedia, Ugarit — historia miasta, wykopaliska Schaeffera, chronologia zniszczenia.
- The Sapiru Project, Ugaritic God-Lists — omówienie tabliczek z listami panteonu (RS 1.017 i pokrewne).
- TheTorah.com, The Sons of Israel or God? Deuteronomy 32:8 — spór tekstologiczny wokół „synów Izraela”/„synów Bożych” i tło ugaryckie.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Sdz 6,25.31-32; Pwt 32,8-9; 1 Krl 18,21.