Cykl Baala z Ugarit a Eliasz i Psalmy

Kiedy Eliasz szydził z proroków Baala, że ich bóg „może śpi i musi się obudzić”, brzmiało to jak przypadkowa kpina. Ale co, jeśli prorok celował w konkretne wierzenie — opowieść, którą wyznawcy Baala rzeczywiście znali i powtarzali? Sześć glinianych tabliczek odkopanych w syryjskim Ras Szamra pozwala dziś usłyszeć drugą stronę sporu: co naprawdę mówiono o bogu burzy, z którym mierzył się prorok Jahwe (PAN) na górze Karmel.

Czym jest to „odkrycie”

Cykl Baala to najdłuższy zachowany utwór literacki starożytnego Ugarit — miasta-państwa na wybrzeżu dzisiejszej Syrii, które rozkwitło w epoce późnego brązu. Tekst spisano ugaryckim pismem klinowym — jednym z najstarszych alfabetów świata, liczącym około trzydziestu znaków — na sześciu tabliczkach oznaczonych dziś sygnaturami KTU 1.1–1.6 (w innym systemie CAT/CTA). Zachowało się ponad półtora tysiąca wersów poezji.

Tabliczki wyszły na jaw przypadkiem: w 1928 roku chłop orzący pole natrafił na grobowiec, a rok później, w 1929, ruszyły francuskie wykopaliska pod kierunkiem Claude’a F. A. Schaeffera. Pierwsze tabliczki znaleziono w maju 1929 roku, w budynku zidentyfikowanym jako biblioteka szkoły skrybów, w pobliżu świątyń Baala i Dagana. Wiele z nich wydobyto w sezonach 1930–1931.

Kolofon na tabliczkach zachował nawet nazwisko kopisty. Był nim skryba Ilimilku (Ilimalku) z Szubbani, uczeń arcykapłana Attanu-Purliannego, pracujący pod patronatem Niqmaddu, króla Ugarit. To rzadki przypadek, gdy znamy z imienia człowieka, który przelał starożytny mit na glinę.

Sam mit opowiada o walce o władzę nad bogami. W skrócie:

• Baal kontra Jam (KTU 1.1–1.2) — bóg burzy pokonuje Jama, boga morza i chaosu, i sięga po królowanie.
• Budowa pałacu (KTU 1.3–1.4) — Baal, potwierdzając swoją władzę, wznosi wspaniały pałac na górze Safon (Zaphon).
• Baal kontra Mot (KTU 1.5–1.6) — bóg śmierci Mot połyka Baala, ten schodzi do świata podziemnego (co oznacza zamarcie płodności ziemi), po czym wraca do życia, a płodność powraca wraz z nim.

Baal występuje tu wielokrotnie z tytułem rkb ʿrpt — „jeżdżący na obłokach”, „dosiadający chmur”. To bóg deszczu, gromu i urodzaju: dokładnie ten profil bóstwa, przeciw któremu występuje Biblia hebrajska.

Powiązanie z Pismem

Najbardziej bezpośredni związek to konfrontacja Eliasza z prorokami Baala na Karmelu. Cała próba dotyczy tego, kto ześle ogień (błyskawicę) i — po niej — deszcz, czyli dwie domeny, które mit z Ugarit przypisuje właśnie Baalowi. Stawka jest jasna od pierwszego zdania:

„Jak długo będziecie się wahać między dwoma zdaniami? Jeśli Pan jest Bogiem, idźcie za nim, a jeśli Baal, idźcie za nim” (1 Krl 18,21 UBG).

W tym świetle drwina Eliasza przestaje być zwykłym żartem. Gdy prorocy Baala wołają bez skutku, Eliasz kpi:

„Wołajcie głośniej, przecież to jest bóg, ale może tylko zamyślił się albo jest zajęty, albo też może jest w drodze, albo może śpi i musi się obudzić” (1 Krl 18,27 UBG).

Badacze (m.in. Gary A. Rendsburg w studium The Mock of Baal in 1 Kings 18:27) zauważają, że kolejne przytyki trafiają w motywy znane z Ugarit: bóg, który „jest w drodze” lub „śpi”, to echo Baala nieobecnego, pochłoniętego przez Mota i przebywającego w świecie umarłych. Nawet samookaleczanie się proroków — „nacinali się według swego zwyczaju nożami i włóczniami, aż krew z nich tryskała” (1 Krl 18,28 UBG) — przypomina żałobne obrzędy z mitu, gdzie bóg El rani własne ciało, opłakując martwego Baala. Odpowiedź przychodzi jednak nie od Baala:

„Wtedy spadł ogień Pana i pochłonął ofiarę całopalną i drwa, i kamienie, i proch” (1 Krl 18,38 UBG), a lud wyznał: „Pan jest Bogiem! Pan jest Bogiem!” (1 Krl 18,39 UBG). Domenę burzy i deszczu Pismo świadomie odbiera Baalowi i przypisuje Jahwe.

Ten sam ruch widać w Psalmach, które opisują teofanię w obrazach burzy. Psalm 29 od dawna bywa nazywany „kananejskim hymnem przejętym dla Jahwe” — grzmot to głos Boga, powtórzony siedmiokrotnie:

„Głos Pana nad wodami; zagrzmiał Bóg chwały, Pan nad wielkimi wodami. Głos Pana potężny, głos Pana pełen majestatu” (Ps 29,3–4 UBG).

Podobnie Psalm 104,3 mówi o Bogu, o którym psalmista wyznaje: „czynisz obłoki swym rydwanem, chodzisz na skrzydłach wiatru” — obraz bliski Baalowemu tytułowi „jeżdżącego na obłokach”. A motyw zwycięstwa nad morzem i wielogłowym potworem, znany z walki Baala z Jamem i z zabicia węża Lotana, pobrzmiewa tam, gdzie psalmista wyznaje: „Ty skruszyłeś głowy Lewiatana” (Ps 74,14 UBG). Opis Lewiatana u Izajasza — „węża długiego (…) węża skręconego” (Iz 27,1 UBG) — niemal dosłownie odpowiada ugaryckim epitetom Lotana.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: istnienie tabliczek, ich treść, pismo i datowanie na epokę późnego brązu. To nie rekonstrukcja — to fizyczne dokumenty przechowywane w muzeach i wielokrotnie wydawane krytycznie (m.in. monumentalne opracowanie Marka S. Smitha).
• Muzea — do uściślenia: punkt wyjścia mówił o Luwrze i Damaszku, ale zgodnie z katalogami tabliczki Cyklu rozdzielono inaczej: KTU 1.1–1.2 oraz 1.5–1.6 znajdują się w Luwrze w Paryżu, a KTU 1.3–1.4 w Muzeum Narodowym w Aleppo. Muzeum Narodowe w Damaszku przechowuje inne znaleziska z Ugarit. Tę korektę odnotowuję świadomie.
• Datowanie i patron — dyskutowane: kolofon wskazuje króla Niqmaddu, ale uczeni spierają się, czy chodzi o Niqmaddu II (XIV w. p.n.e.), czy o późniejszego władcę z końca XIII w. p.n.e. Stąd rozpiętość datowania kopii: XIV–XIII w. p.n.e.
• Skala zapożyczeń — dyskutowana: co do Psalmu 29 panuje daleko idąca zgoda, że tło stanowi tradycja Baala (hipoteza H. L. Ginsberga z 1935 r., rozwinięta przez Franka Moore’a Crossa). Ostrożniej jest z Psalmem 68,4: część badaczy widzi w wyrażeniu tłumaczonym jako „przemierza niebiosa” bezpośrednie echo tytułu rkb ʿrpt, inni wskazują na różnice formalne i rodzime, izraelskie pochodzenie zwrotu. Bezpieczniej mówić o wspólnym repertuarze obrazów niż o prostym kopiowaniu.
• Charakter mitu — dyskutowany: czy Cykl Baala to mit sezonowy (rytm pór roku, śmierć i powrót płodności — tak np. J. C. de Moor), czy jednorazowa opowieść o ustanowieniu królowania — pozostaje przedmiotem debaty.

Warto podkreślić, czego te teksty nie robią: nie „dowodzą” cudu na Karmelu ani nie potwierdzają żadnego pojedynczego wydarzenia. Dają natomiast tło — pokazują, w co realnie wierzyli wyznawcy Baala, przeciw którym pisano biblijne polemiki.

Znaczenie

Zanim odkryto Ugarit, „Baal” był w Biblii głównie etykietą fałszywego boga bez twarzy. Dzięki tabliczkom wiemy, kim ten bóg był dla swoich czcicieli: władcą burzy, deszczu i urodzaju, dosiadającym chmur, umierającym i powracającym. To sprawia, że biblijna polemika staje się czytelna. Kiedy Pismo mówi, że Jahwe (PAN) grzmi głosem nad wodami, jeździ na obłokach, kruszy głowy morskiego smoka i sam zsyła ogień oraz deszcz, przejmuje dokładnie te obszary, które kultura kananejska przypisywała Baalowi — i odbiera je jedynemu Bogu.

Konfrontacja na Karmelu przestaje być więc anegdotą o dziwnym konkursie, a staje się starciem dwóch całych światopoglądów, które dziś potrafimy zrekonstruować z obu stron. To dobry przykład, jak archeologia nie tyle „udowadnia” Biblię, ile pozwala usłyszeć jej słowa tak, jak brzmiały dla pierwotnych odbiorców — z pełną świadomością, komu i czemu prorocy Izraela rzucali wyzwanie.

Źródła

• Baal Cycle — przegląd tabliczek KTU 1.1–1.6, treść, datowanie: en.wikipedia.org/wiki/Baal_Cycle
• Peter C. Craigie, „The Tablets from Ugarit and Their Importance for Biblical Studies”, Biblical Archaeology Review (1983) — odkrycie w Ras Szamra i znaczenie dla studiów biblijnych: library.biblicalarchaeology.org
• World History Encyclopedia — hasła o Baalu i o tabliczkach Cyklu Baala (kontekst historyczny, ilustracje): worldhistory.org/baal
• Muzeum Narodowe w Aleppo / Virtual Museum of Syria — tabliczka Cyklu Baala (KTU 1.4) w Aleppo: virtual-museum-syria.org
• Gary A. Rendsburg, „The Mock of Baal in 1 Kings 18:27”, Catholic Biblical Quarterly — analiza kpiny Eliasza na tle mitu: jewishstudies.rutgers.edu (PDF)
• Mark S. Smith, The Ugaritic Baal Cycle (t. I–II) — krytyczne wydanie z tłumaczeniem i komentarzem: academia.edu
• Porównanie KTU I.3 i Ps 68,4 (tytuł „jeżdżący na obłokach”): intertextual.bible
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 1 Krl 18,21.27.28.38.39; Ps 29,3–4; Ps 74,14; Ps 104,3; Iz 27,1.