Skrybowie Biblia

Epos o Kircie (Keret) z Ugarit

Epos o Kircie (Keret) z Ugarit

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Bezdzietny władca, który we śnie słyszy od boga obietnicę licznego potomstwa, wyrusza po żonę, składa ślub, którego potem żałuje, i w końcu mierzy się z buntem własnego syna. Czy to streszczenie dziejów Abrahama? Nie – to fabuła eposu spisanego na glinianych tabliczkach w kananejskim mieście Ugarit, zanim jeszcze spisano Księgę Rodzaju w znanej nam formie. Podobieństwo motywów każe zapytać, co łączyło świat patriarchów z literacką kulturą ich sąsiadów.

Epos o Kircie (Keret) z Ugarit
Public domain, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

W 1928 roku syryjski rolnik, orząc pole koło Latakii, natrafił pługiem na starożytny grobowiec. Rok później, pod kierunkiem Claude’a F. A. Schaeffera, ruszyły systematyczne wykopaliska na pobliskim tellu Ras Szamra. Już po kilku dniach prac natrafiono na pierwsze tabliczki klinowe – wzgórze kryło ruiny Ugarit, portowego miasta-państwa epoki późnego brązu, zniszczonego ok. 1190–1185 r. p.n.e. przez najazdy Ludów Morza.

Wykopaliska prowadzone przez kolejne dekady (do 1976 r., potem na sąsiednim tellu Ras Ibn Hani) ujawniły pałac królewski, świątynie Baala i Dagona oraz liczne archiwa. W „domu arcykapłana” na akropolu miasta, w sezonie 1930–1931 znaleziono trzy gliniane tabliczki zapisane w alfabecie ugaryckim – klinowym, ale liczącym tylko ok. 30 znaków. Zawierają one epos o królu Kircie (w innej transkrypcji: Keret), oznaczany dziś jako KTU 1.14–1.16, łącznie ok. 18 kolumn pisma; zakończenie zaginęło wraz z uszkodzoną częścią ostatniej tabliczki.

Kolofon – powtarzający się też przy micie o Baalu i opowieści o Aqhacie – identyfikuje skrybę jako Ilimilku z Szubbanu, ucznia arcykapłana i wróżbity Attanu, działającego na dworze króla Nikmaddu (prawdopodobnie Nikmaddu II, XIV w. p.n.e.) – co pozwala umiejscowić spisanie tekstu w tym stuleciu, choć sama opowieść mogła krążyć ustnie wcześniej. Tabliczki przypisuje się do zbiorów Muzeum Narodowego w Aleppo; w latach 2012–2017 zbiory tamtejszych muzeów były w dużej mierze ewakuowane do bezpiecznych magazynów, m.in. w Damaszku, więc dokładny obecny status kolekcji trudno dziś jednoznacznie zweryfikować.

Fabuła: król Kirta z Hubur traci kolejno wszystkie żony i dzieci – wskutek chorób, wojny i nieszczęść – i zostaje bez dziedzica. Pogrążony w rozpaczy zasypia płacząc, a wtedy ukazuje mu się we śnie bóg El, głowa kananejskiego panteonu, każąc złożyć ofiarę i wyruszyć zbrojnie na Udum, by zdobyć za żonę Hurriję, córkę króla Pabila, odrzucając oferty okupu w złocie i srebrze. Kirta usłuchał, zdobył Udum i poślubił Hurriję, z którą doczekał się potomstwa. W drodze złożył jednak ślub bogini Atirat (odpowiedniczce biblijnej Aszery), którego nie dopełnił. Rozgniewana bogini sprowadziła nań śmiertelną chorobę; wyleczyła go dopiero istota stworzona w tym celu przez El, uzdrowicielka Szataqat. Gdy Kirta wracał do zdrowia, syn Jassub oskarżył go o niezdolność do rządzenia i zażądał abdykacji, co ściągnęło nań przekleństwo ojca. W tym miejscu – z powodu zniszczenia tabliczki – tekst się urywa.

Powiązanie z Pismem

Epos o Kircie nie ma bezpośredniego związku z historią Abrahama – nic nie wskazuje, by twórcy Rodzaju znali akurat ten tekst. Obie opowieści łączy raczej wspólny repertuar motywów literatury zachodniosemickiej: bezdzietny władca lub patriarcha, obietnica potomstwa w widzeniu sennym, wyprawa po żonę oraz próba wierności złożonemu zobowiązaniu.

W Księdze Rodzaju Abram skarży się Panu niemal tak samo jak Kirta: „Panie Boże, co mi dasz, skoro ja jestem bezdzietny, a szafarzem mego domu jest ten Damasceńczyk Eliezer?” (Rdz 15,2 UBG). Odpowiedzią – jak w eposie ugaryckim – jest obietnica potomstwa: „Spójrz teraz na niebo i policz gwiazdy, jeśli będziesz mógł je policzyć; i powiedział mu: Takie będzie twoje potomstwo. I uwierzył Panu, i poczytano mu to za sprawiedliwość” (Rdz 15,5-6 UBG). Ten sam wątek powraca przy obietnicy złożonej Sarze: „Na pewno wrócę do ciebie za rok o tej porze, a oto twoja żona Sara będzie miała syna” (Rdz 18,10 UBG). A gdy syn obietnicy się rodzi, Abraham zostaje poddany próbie wierności – strukturalnie bliskiej złamanemu ślubowi Kirty wobec Atirat, choć o odwrotnym rozstrzygnięciu: „Po tych wydarzeniach Bóg wystawił Abrahama na próbę i powiedział do niego: Abrahamie! A on odpowiedział: Oto jestem. I Bóg powiedział: Weź teraz swego syna, twego jedynego, którego miłujesz, Izaaka, idź do ziemi Moria i tam złóż go na ofiarę całopalną na jednej górze, o której ci powiem” (Rdz 22,1-2 UBG).

Różnice są równie ważne, co podobieństwa. Kirta jest wprost nazwany „synem El” – półboskim władcą o rodzinnej, dynastycznej więzi z bóstwem. Abraham nie jest ani boskiego pochodzenia, ani władcą – to zwykły człowiek, powołany przez Jahwe (PAN) mocą jednostronnego przymierza i obietnicy, nie z racji urodzenia. W Ugarit działa cały panteon (El, Atirat, Baal), który można rozgniewać niedotrzymanym ślubem; w Rdz 15–22 działa jeden Bóg, a wiara Abrahama, nie rytualne zadośćuczynienie, zostaje „poczytana za sprawiedliwość”. Tam, gdzie złamana przysięga sprowadza na Kirtę chorobę, u Abrahama próba kończy się nie karą, lecz potwierdzeniem przymierza.

Co pewne, a co dyskutowane

Poza sporem pozostają fakty archeologiczne: miejsce i czas znalezienia tabliczek (Ras Szamra, sezon 1930–1931, ekspedycja Schaeffera), ich liczba (trzy, KTU 1.14–1.16), identyfikacja skryby Ilimilku na podstawie kolofonów oraz spisanie eposu w XIV w. p.n.e. za Nikmaddu. Niekwestionowane jest też, że tekst urywa się w połowie akcji – losy Jassuba i Kirty pozostają bezpowrotnie utracone.

  • Kierunek i charakter zależności literackiej. Od lat 60. XX wieku badacze ostrzegają przed tzw. parallelomanią – terminem ukutym w 1962 r. przez biblistę Samuela Sandmela na przecenianie podobieństw tekstowych. Dziś przeważa pogląd, że epos o Kircie i narracje patriarchalne czerpią ze wspólnej puli motywów zachodniosemickich, a nie że jeden tekst wpłynął wprost na drugi – choć część badaczy dopuszcza pośredni wpływ tradycji kananejskiej na dzieje Izraela.
  • Funkcja samego eposu. Starsze ujęcia widziały w Kircie tekst rytualny lub narzędzie legitymizacji władzy. Herbert Niehr (Uniwersytet w Tybindze), w wykładzie w Collège de France, zaproponował odczytanie eposów o Kircie i Aqhacie jako tekstów dydaktycznych – przygotowujących następcę tronu przestrogą: synowie niepodporządkowani boskiemu porządkowi (Jassub, Aqhat) ponoszą konsekwencje. To propozycja interpretacyjna, nie ustalony konsensus.
  • Obecna lokalizacja tabliczek. Standardowe odniesienie to Muzeum Narodowe w Aleppo, jednak wojna domowa i ewakuacja zbiorów muzealnych sprawiają, że aktualny status oryginałów trudno dziś jednoznacznie potwierdzić.
  • Status naukowy tematu. W roadmapie cyklu temat oznaczono jako „potwierdzony” – w sensie, że istnienie, datowanie i treść tabliczek nie budzą wątpliwości. To jednak potwierdzenie faktu literacko-archeologicznego, nie związku przyczynowego z tekstem biblijnym – ten pozostaje przedmiotem interpretacji porównawczej, nie dowodem historycznym.

Znaczenie

Odkrycie archiwów Ugarit w latach 30. XX wieku było przełomem w rozumieniu świata, w którym kształtowała się tradycja biblijna. Ugarycki dał bezpośredni wgląd w język, poetykę i wyobraźnię religijną Kanaanu sprzed powstania Izraela – paralele w słownictwie i paralelizmie poetyckim pozwoliły lepiej odczytywać niejasne fragmenty hebrajskiej poezji biblijnej, w tym psalmów.

Epos o Kircie ma jednak znaczenie osobne: pokazuje, że motyw bezdzietnego bohatera, który we śnie otrzymuje od bóstwa obietnicę potomstwa, był w kulturze kananejskiej znanym wzorcem opowieści – nie wynalazkiem autorów biblijnych. Dzięki temu lepiej widać teologiczną oryginalność Rdz 15–22: ten sam szkielet fabularny zostaje wypełniony inną treścią wiary. U Kirty przywrócenie porządku zależy od rytualnego zadośćuczynienia rozgniewanemu bóstwu; u Abrahama centralnym punktem jest wiara poczytana za sprawiedliwość i przymierze z jednym Bogiem, które przetrwa najtrudniejszą próbę. Ugarit nie „potwierdza” historii Abrahama dowodowo, ale osadza ją w realnym kontekście literackim starożytnego Bliskiego Wschodu – i przez kontrast pomaga dostrzec, co w opowieści biblijnej było nowe.

Źródła

Więcej wpisów