Skrybowie Biblia

Odkrycie Ugarit (Ras Szamra)

Odkrycie Ugarit (Ras Szamra)

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Kim właściwie byli „Baalowie i Asztarty”, przeciwko którym grzmieli izraelscy sędziowie i prorocy? Przez tysiąclecia znano ich niemal wyłącznie z pogardliwych wzmianek biblijnych — jako nieokreśloną, zbiorową kategorię „cudzych bogów”. Wiosną 1928 roku syryjski rolnik orzący pole na wybrzeżu koło Latakii natrafił pługiem na płytę przykrywającą starożytny grób. Odsłonięta w ten sposób biblioteka glinianych tabliczek pozwoliła kananejskim bóstwom po raz pierwszy przemówić własnym głosem.

Czym jest to „odkrycie”

Miejsce nazywa się dziś Ras Szamra i leży około 11 km na północ od syryjskiego miasta Latakia, tuż przy śródziemnomorskim wybrzeżu. Kryje ono ruiny Ugarit — kananejskiego miasta-portu zamieszkanego od epoki neolitu, które rozkwitło jako niezależne królestwo w epoce późnego brązu, w II tysiącleciu p.n.e. Przypadkowe odkrycie grobowca w nekropolii Minet el-Beida w 1928 roku zbadał wstępnie Charles Virolleaud, ówczesny dyrektor prac archeologicznych w Syrii i Libanie. Systematyczne wykopaliska ruszyły wiosną 1929 roku pod kierunkiem francuskiego archeologa Claude’a F. A. Schaeffera. Prace kontynuowano corocznie aż do wybuchu II wojny światowej, wznowiono w 1950 roku (Schaeffer prowadził je do 1970 r.), a od 2005 roku badania kontynuowała wspólna misja syryjsko-francuska, przerwana wojną domową po 2011 roku.

Już w pierwszym sezonie wykopalisk, w domu tuż obok świątyni Baala na akropolu, natrafiono na tabliczki leżące na podłodze — prywatną bibliotekę najwyższego kapłana miasta. Później, w obrębie pałacu królewskiego, odkryto kolejne, większe archiwa: korespondencję dyplomatyczną, dokumenty gospodarcze i umowy. Łącznie odnaleziono ponad tysiąc tabliczek zapisanych lokalnym pismem, a licząc też teksty w językach akadyjskim, sumeryjskim, huryckim i hetyckim — kilka tysięcy dokumentów. Ugarit okazał się jednym z najbogatszych wielojęzycznych archiwów starożytnego Bliskiego Wschodu.

Prawdziwą sensacją było samo pismo większości tabliczek mitologicznych. Przypominało klinowe pismo mezopotamskie, lecz — jak zauważył Virolleaud, publikując pierwsze teksty w czasopiśmie „Syria” — używało zaledwie ok. trzydziestu znaków, z których każdy oznaczał pojedynczą spółgłoskę. Był to w istocie alfabet, tylko zapisany techniką klinową. Odczytano go zadziwiająco szybko: w kwietniu 1930 roku Hans Bauer zaproponował wartości fonetyczne czternastu liter, a niemal równolegle Édouard Dhorme ustalił niezależnie ok. 24 znaki. Język tabliczek — ugarycki — okazał się bliskim krewnym biblijnego hebrajskiego i fenickiego.

Wśród tekstów literackich najważniejszy jest tzw. Cykl Baala (sześć tabliczek KTU 1.1–1.6) — opowieść o walce boga burzy Baala z Jamem, uosobieniem morza, i z Motem, bogiem śmierci, oraz o budowie jego niebiańskiego pałacu. Obok niego zachowały się Epos o Kerecie i Opowieść o Aqhacie, a także setki tekstów rytualnych i ćwiczeń skrybów — w tym najstarsze znane „abecedaria”, czyli spisy liter w ustalonej kolejności, poprzedzającej porządek alfabetu fenickiego, hebrajskiego, greckiego i łacińskiego. W 1932 roku, obok świątyni Baala, odkryto też serię steli, wśród nich słynną „stelę Baala z piorunem” (dziś w Luwrze, nr inw. AO 15775). Miasto zniszczono ostatecznie ok. 1190–1185 r. p.n.e., najprawdopodobniej wskutek najazdów tzw. Ludów Morza towarzyszących ogólnemu załamaniu cywilizacji epoki brązu — i nigdy go nie odbudowano, dzięki czemu archiwa pozostały nienaruszone aż do XX wieku.

Powiązanie z Pismem

Kontekst biblijny wyznacza tu Księga Sędziów, opisująca czasy po śmierci pokolenia Jozuego, gdy Izraelici masowo odeszli od wyłącznej czci Jahwe (Pan) na rzecz religii sąsiadów: „I synowie Izraela czynili to, co złe w oczach Pana, i służyli Baalom” (Sdz 2,11 UBG), a kilka wersów dalej: „Opuścili Pana, a służyli Baalowi i Asztartom” (Sdz 2,13 UBG). Do czasu odkrycia Ugarit te imiona były dla czytelników Biblii niemal puste — znane wyłącznie z polemicznych wzmianek biblijnych autorów oraz z bardzo późnych, greckich streszczeń (jak fragmenty przypisywane Sanchuniatonowi, zachowane u Filona z Byblos). Tabliczki z Ras Szamra dostarczyły czegoś zupełnie innego: oryginalnych tekstów spisanych przez samych czcicieli tych bóstw.

Okazało się, że „Baal” to w istocie tytuł znaczący „pan”, odnoszący się do boga burzy i deszczu Hadada — uważanego przez Kananejczyków za dawcę urodzaju i władcę nieba. „Asztarty” (l.poj. Asztarte) to bogini płodności i wojny, czczona w Ugarit obok siostry i towarzyszki Baala, wojowniczej Anat. Ugarycki Cykl Baala pokazuje boga burzy jako tego, który zapewnia deszcz, urodzaj i porządek kosmiczny — dokładnie te same funkcje, o które w Izraelu toczył się spór, czy przypisywać je Baalowi, czy wyłącznie Jahwe (por. konfrontacja Eliasza z prorokami Baala na górze Karmel, 1 Krl 18).

Odkrycie rzuciło też światło na fragmenty poetyckie samej Biblii. Ugarycki mit opisuje pokonanego przez Baala węża morskiego Lotana — „węża uciekającego” i „węża skręconego”. Niemal identyczne słownictwo pojawia się u Izajasza: „W tym dniu Pan ukarze swoim mieczem srogim, wielkim i mocnym Lewiatana, węża długiego, Lewiatana, węża skręconego, i zabije smoka, który jest w morzu” (Iz 27,1 UBG). Podobnie epitet Baala jako „jeźdźca obłoków” bywa zestawiany z opisem Boga Izraela: „wywyższajcie tego, który przemierza niebiosa” (Ps 68,4 UBG). Zbieżności te nie oznaczają, że Biblia „przepisała” kananejskie mity — pokazują raczej, że natchnieni autorzy świadomie posługiwali się znanym słownictwem religijnym regionu, by przypisać te atrybuty wyłącznie Jahwe, odbierając je Baalowi.

Co pewne, a co dyskutowane

  • Pewne: okoliczności odkrycia w 1928 r. i wykopaliska od 1929 r. pod kierunkiem Claude’a Schaeffera; alfabetyczny charakter pisma ugaryckiego (ok. 30 znaków spółgłoskowych) i jego odczytanie w 1930 r. przez Bauera, Dhorme’a i Virolleauda; treść głównych mitów (Cykl Baala, Epos o Kerecie, Opowieść o Aqhacie); obecność w panteonie Ugarit bóstw wprost wymienianych w Biblii (Baal, Aszera, Asztarte, Dagan) oraz datowanie zniszczenia miasta na ok. 1190–1185 r. p.n.e.
  • Dyskutowane: dokładna funkcja domu, w którym znaleziono pierwszą bibliotekę tabliczek — część badaczy uważa go za prywatny księgozbiór najwyższego kapłana Baala, inni akcentują odnalezione w tym samym budynku ślady szkoły skrybów, nie wykluczając obu funkcji naraz.
  • Przyczyny ostatecznego zniszczenia Ugarit pozostają przedmiotem sporu w ramach szerszej debaty o „katastrofie epoki brązu” — wskazuje się na najazdy Ludów Morza, lokalne powstania, susze i załamanie handlu międzynarodowego, prawdopodobnie działające łącznie.
  • Relacja tekstów ugaryckich do konkretnych fragmentów biblijnej poezji bywa przeceniana. Teza Hansa Louisa Ginsberga i Theodora Gastera z lat 30. XX wieku, rozwinięta później przez Mitchella Dahooda, że Psalm 29 to „ujahwiony” hymn kananejski pierwotnie poświęcony Baalowi, znajduje mocne poparcie filologiczne, lecz część badaczy woli mówić ostrożniej o wspólnej kananejskiej tradycji poetyckiej niż o bezpośrednim zapożyczeniu jednego utworu.
  • Liczba odnalezionych tabliczek różni się między publikacjami (od ok. 1250 do ponad 1500 tekstów ugaryckich) — to efekt odmiennych metod liczenia fragmentów, nie spór merytoryczny. Status tematu pozostaje „potwierdzone”: samo odkrycie i jego znaczenie dla poznania religii kananejskiej nie budzą wątpliwości, a kontrowersje dotyczą wyłącznie interpretacji analogii literackich.

Znaczenie

Ugarit uznaje się za jedno z najważniejszych znalezisk XX wieku dla studiów nad Starym Testamentem — nie dlatego, że „potwierdza” jakieś konkretne wydarzenie biblijne, lecz dlatego, że po raz pierwszy pozwolił usłyszeć głos religii, z którą Biblia nieustannie polemizuje. Zamiast pustych nazw z Sdz 2,11.13 mamy dziś rozbudowaną mitologię, hierarchię bogów, ich epitety i rytuały, które stały za kultem tak surowo potępianym przez sędziów i proroków Izraela.

Bliskie pokrewieństwo języka ugaryckiego z hebrajskim pomogło biblistom rozjaśnić wiele trudnych, rzadkich słów Starego Testamentu oraz odsłoniło wspólne kananejskie dziedzictwo poetyckie, z którego czerpali psalmiści i prorocy. Ras Szamra dała też początek nowej dyscyplinie — ugarystyce — i wpłynęła na historię alfabetu oraz metody filologii semickiej, z których korzysta dziś niemal każdy poważny komentarz biblijny.

Źródła

Więcej wpisów