Skrybowie Biblia

Epos o Aqhacie i sprawiedliwy Danel

Epos o Aqhacie i sprawiedliwy Danel

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Kiedy prorok Ezechiel, przebywający na wygnaniu w Babilonii, szuka trzech postaci uosabiających najwyższą sprawiedliwość, wymienia Noego, Daniela i Hioba (Ez 14,14.20). Kłopot w tym, że biblijny prorok Daniel w tym samym czasie żył i urzędował na dworze babilońskich władców — był młodszym współczesnym samego Ezechiela, a nie postacią sprzed wieków, jak patriarcha z czasów potopu czy cierpiący sprawiedliwy z ziemi Us. Kim więc jest ów starożytny „Daniel”, o którym mówi prorok? Odpowiedzi dostarczyły przypadkowo odnalezione gliniane tabliczki sprzed niemal 3400 lat.

Epos o Aqhacie i sprawiedliwy Danel
Fot. Rama, CC BY-SA 2.0 fr, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Historia zaczyna się w 1928 roku, gdy syryjski rolnik Mahmud Mella az-Zir, orząc pole w Minet el-Beida nad Morzem Śródziemnym, natrafił lemieszem na płytę zakrywającą grobowiec z epoki brązu. Znalezisko zwróciło uwagę francuskiej Akademii Napisów, która wysłała na miejsce ekipę Claude’a F. A. Schaeffera. Wiosną 1929 roku Schaeffer rozpoczął prace w pobliskim kopcu Ras Szamra i już 14 maja natrafiono na pierwszą tabliczkę zapisaną nieznanym pismem klinowym. Odkryto stolicę zapomnianego królestwa Ugarit, a znaki na tabliczkach okazały się alfabetem liczącym zaledwie około trzydziestu znaków — jednym z najstarszych alfabetów świata.

W latach 1930–1931 wykopaliska w archiwum przy świątyni dostarczyły trzech tabliczek z historią niejakiego Danela (ugaryckie DNỈL, „El sądzi” lub „El jest sędzią”) i jego syna Aqhata. Tekst — dziś katalogowany jako CTA/KTU 1.17–1.19 — po raz pierwszy opublikował i przetłumaczył asyriolog Charles Virolleaud w 1936 roku. Kolofon jednej z tabliczek Baalowego cyklu, spisanych tą samą ręką, wymienia pisarza Ilimilku i władcę Ugarit imieniem Niqmaddu jako sponsora zapisu, co pozwala datować teksty na epokę późnego brązu, w przybliżeniu na XIV wiek p.n.e. Większość tabliczek z Ras Szamra trafiła do Muzeum Narodowego w Damaszku, część — w tym jedna z tabliczek Aqhata (inwentarz AO 17323) — do paryskiego Luwru.

Sama opowieść jest fragmentaryczna — brakuje początku i końca — lecz zachowana treść jest wyrazista. Danel, bezdzietny władca, przez siedem dni pości i składa ofiary, błagając boga El o potomka; za wstawiennictwem Baala otrzymuje syna, Aqhata. Opisany jest jako ten, który zasiada w bramie miasta, „sądząc sprawę wdowy, rozstrzygając sprawę sieroty” — formuła bliska tej, jaką Biblia stosuje wobec sprawiedliwych sędziów i królów. Boski rzemieślnik Kotar-wa-Chasis kuje dla dorastającego Aqhata niezwykły łuk, który budzi pożądanie bogini Anat, patronki łowów i wojny: oferuje ona chłopcu srebro, złoto, a nawet nieśmiertelność w zamian za broń. Aqhat odmawia, dodając obraźliwą uwagę, że łuki są dla mężczyzn, nie kobiet. Rozgniewana Anat zleca słudze Jatpanowi zabójstwo — łuk ginie wraz z chłopcem (wg jednej z interpretacji wpada do morza), a ziemię nawiedza siedmioletnia susza. Danel opłakuje syna i przeklina miasta winne zbrodni. Córka Pugat, poznawszy winę Jatpana, przebiera się za Anat, upija mordercę i doprowadza go do przechwalania się zbrodnią — i w tym momencie tabliczka się urywa. Czy Pugat dokonała zemsty, czy Aqhat został przywrócony do życia — nie wiemy, bo zakończenie eposu zaginęło.

Powiązanie z Pismem

Ezechiel powołuje się na Daniela dwukrotnie w tym samym rozdziale, zapowiadając sąd nad Jerozolimą: „Choćby byli pośród niej ci trzej mężowie: Noe, Daniel i Hiob, to oni przez swoją sprawiedliwość wybawiliby tylko własne dusze, mówi Pan Bóg” (Ez 14,14 UBG), oraz: „Choćby Noe, Daniel i Hiob byli pośród niej, jak żyję, mówi Pan Bóg, żadną miarą nie wybawiliby ani syna, ani córki” (Ez 14,20 UBG). To samo imię pojawia się raz jeszcze w wyroczni przeciw władcy Tyru: „Oto jesteś mądrzejszy od Daniela, żadna tajemnica nie jest zakryta przed tobą” (Ez 28,3 UBG) — słowach, które Jahwe (PAN) każe prorokowi wypowiedzieć z ironią pod adresem pogańskiego króla.

Zestawienie z Noem i Hiobem rzuca się w oczy: obaj są postaciami sprzed wieków i obaj spoza linii Izraela — Noe to patriarcha przedpotopowy, Hiob pochodzi „z ziemi Us”. Trzeci w tym gronie „Daniel” zdaje się więc pasować do wzorca dawnego, ponadnarodowego bohatera, a nie do proroka żyjącego współcześnie z Ezechielem, który w chwili spisywania tych słów od kilkunastu lat służył już na dworze Nabuchodonozora. Dodatkowym tropem jest pisownia: w hebrajskim tekście Ezechiela imię zapisano jako דנאל (dn’l, bez litery jod), podczas gdy imię biblijnego proroka to דניאל (dani’el, z jod) — różnica drobna, lecz w oczach wielu badaczy znacząca.

To odkrycie ugaryckiego Danela w latach trzydziestych XX wieku dało nowy kontekst tej zagadce. Jako pierwszy powiązanie zaproponował orientalista René Dussaud w 1931 roku, wskazując, że ugarycki „sędzia sprawy wdowy i sieroty” pasuje do roli, jaką Ezechiel przypisuje swojemu Danielowi — postaci z dawnej, przedizraelskiej tradycji Kanaanu, obecnej w zbiorowej pamięci regionu podobnie jak Noe czy Hiob. Wyrocznia przeciw królowi Tyru (Ez 28,3) wzmacnia ten trop: miasto to leżało w kręgu kananejsko-fenickim, do którego należał też Ugarit, więc przywołanie znanego tam bohatera byłoby dla adresata czytelniejsze niż odwołanie do izraelskiego proroka.

Co pewne, a co dyskutowane

Poza sporem pozostają fakty archeologiczne: odkrycie Ugarit w Ras Szamra, okoliczności znalezienia tabliczek, ich datowanie na epokę późnego brązu (ok. XIV w. p.n.e.) oraz fragmentaryczna, urwana treść eposu. Nie budzi też wątpliwości, że w tekście ugaryckim Danel opisany jest jako ten, kto „sądzi sprawę wdowy i sieroty” w bramie miasta.

  • Tożsamość Daniela u Ezechiela. Utożsamienie z ugaryckim Danelem — zapoczątkowane przez Dussauda, rozwijane m.in. przez Johna Daya — przyjmuje dziś spora część badaczy, ale nie wszyscy. H. H. P. Dressler i inni podważają je, argumentując, że sprawiedliwość biblijnego Daniela była znana współczesnym Ezechielowi, a fragmentaryczny Danel z Ugarit — poza epizodem sądzenia w bramie — nie ma w zachowanym tekście rangi porównywalnej z Noem czy Hiobem. Sprawa pozostaje otwarta.
  • Zakończenie eposu. Czy Pugat pomściła brata? Czy Aqhat został w jakikolwiek sposób przywrócony (być może przez boga Rapiu, patrona Danela)? Bez brakujących fragmentów tabliczek te pytania pozostają otwarte — „szczęśliwe zakończenie” bywa rekonstrukcją, nie potwierdzonym tekstem.
  • Szczegóły datowania. Opracowania różnie datują panowanie władcy z kolofonu (Niqmaddu) i dekadę spisania tekstu przez pisarza Ilimilku w obrębie XIV–XIII w. p.n.e. — nie zmienia to umiejscowienia eposu w epoce późnego brązu.

Ponieważ sam rdzeń artykułu — powiązanie ugaryckiego Danela z postacią wymienioną przez Ezechiela — jest przedmiotem realnego, nierozstrzygniętego sporu naukowego, status tego „odkrycia” określono tu jako mieszany, a nie jednoznacznie potwierdzony: fakty archeologiczne są pewne, biblijne powiązanie pozostaje hipotezą, choć dziś dość szeroko podzielaną.

Znaczenie

Epos o Aqhacie niczego w Biblii „nie dowodzi” w sensie potwierdzenia konkretnego wydarzenia historycznego. Jego wartość jest inna: pokazuje świat literacki i religijny, w którym Izrael powstawał i z którym prorocy nieustannie polemizowali. Motyw władcy zasiadającego w bramie i broniącego wdowy oraz sieroty — tak charakterystyczny dla ugaryckiego Danela — wraca wielokrotnie w Piśmie jako miara prawdziwej sprawiedliwości (np. w Psalmach czy u proroków), co sugeruje wspólny, zachodniosemicki język prawny i literacki Kananejczyków i autorów biblijnych, choć wypełniony zupełnie inną treścią teologiczną — bez politeizmu i bez bogini mszczącej się za odrzucony dar.

Odkrycie w Ras Szamra pokazuje też coś praktycznego dla czytania Ezechiela: prorok, przemawiając do słuchaczy żyjących w świecie, gdzie legendy o dawnych, sprawiedliwych sędziach krążyły od wieków, mógł sięgnąć po postać rozpoznawalną ponad granicami Izraela — tak jak po powszechnie znanego Noego. Niezależnie od tego, którą stronę sporu ktoś uzna za bardziej przekonującą, sama możliwość, że tekst biblijny przywołuje bohatera z kananejskiej tradycji sprzed Mojżesza, pokazuje, jak głęboko przesłanie proroków było osadzone w realiach starożytnego Bliskiego Wschodu — a kontekst ten odzyskaliśmy dzięki przypadkowemu odkryciu rolnika orzącego pole w 1928 roku.

Źródła

Więcej wpisów