Skrybowie Biblia

Teksty o Rapiuma/Refaim z Ugarit

Teksty o Rapiuma/Refaim z Ugarit

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Na glinianych tabliczkach z Ugarit zachował się hymn do tajemniczej postaci imieniem Rapiu – „króla wieczności”, który miał zasiadać na tronie w Asztarot i władać w Edrei. Dokładnie w tych samych dwóch miastach, według Piątej Księgi Mojżeszowej, panował Og, król Baszanu, ostatni z olbrzymów zwanych Refaitami. Czy XIII-wieczny tekst z pogańskiego Ugarit mówi naprawdę o tym samym miejscu i tej samej tradycji, co biblijna opowieść o podboju Zajordania? I co to znaczy, że w kananejskiej religii „Refaici” byli cieniami zmarłych królów zapraszanymi na ucztę?

Teksty o Rapiuma/Refaim z Ugarit
Public domain, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Ugarit (Ras Szamra) to portowe miasto-państwo w północnej Syrii, odkryte przypadkiem w 1928 r. i badane od 1929 r. przez francuską misję Claude’a F. A. Schaeffera. W archiwach pałacowych i świątynnych znaleziono tysiące tabliczek zapisanych alfabetycznym pismem klinowym w języku ugaryckim – bliskim krewnym hebrajskiego. Miasto zniszczono ok. 1190–1185 r. p.n.e. w czasie najazdów „ludów morza”, więc teksty pochodzą głównie z XIV–XIII w. p.n.e.

Wśród tych tekstów wyróżnia się niewielka grupa dotycząca istot zwanych rapiuma (l.mn. od rapi’u) – to dokładnie ten sam rdzeń, co biblijne „Refaim”. Trzy główne teksty to: KTU 1.20–1.22 (znaleziska z 1930–1931, publikacja Ch. Virolleaud z 1941 r.) – grupa rapiuma, zwanych na przemian „bogami” i „ludźmi”, którzy rydwanami jadą trzy dni na siedmiodniową ucztę; KTU 1.108 (RS 24.252, ok. XIII w. p.n.e.) – krótki hymn, zapewne intronizacyjny, tłumaczony zwykle: „Niech rapiu, wiekuisty król, pije wino (…), bóstwo zasiadające w Asztarot, panujące w Edrei”; oraz KTU 1.161 (RS 34.126, odkryta w sezonie wykopalisk 1973, opublikowana przez André Caquota, opracowana przez Wayne’a Pitarda w 1978 r.) – liturgia pogrzebowo-intronizacyjna, wzywająca „rapiuma ziemi”, by zeszli do zmarłego króla i pobłogosławili jego następcę.

Sens tych tekstów pozostaje sporny (patrz niżej), ale nie budzi wątpliwości, że rapiuma to istoty związane ze światem zmarłych i kultem przodków królewskich, wzywane przy pogrzebach i intronizacjach. Rdzeń rp’ znaczy „leczyć, przywracać do zdrowia” – stąd propozycja, by rapiuma rozumieć raczej jako „uzdrowicieli” niż „herosów”, choć to drugie tłumaczenie wciąż jest bardzo rozpowszechnione.

Powiązanie z Pismem

Piąta Księga Mojżeszowa opisuje podbój Zajordania, w którym Izraelici pokonują dwóch amoryckich królów: Sichona i Oga:

„Gdy pobił Sichona, króla Amorytów, który mieszkał w Cheszbonie, i Oga, króla Baszanu, który mieszkał w Asztarot w Edrei” (Pwt 1,4 UBG).

Baszan to żyzna wyżyna na wschód od Jeziora Galilejskiego, a Asztarot i Edrei to jego dwa główne miasta – te same dwie nazwy pojawiają się razem w KTU 1.108 jako siedziby „rapiu”. Księga Jozuego łączy je wprost z tytułem „Refaita”:

„Całe królestwo Oga w Baszanie, który królował w Asztarot i w Edrei; był on ostatnim z Refaitów, których Mojżesz pobił i wypędził” (Joz 13,12 UBG).

Po bitwie pod Edrei (Pwt 3,1–3) Mojżesz przekazuje wspomnienie o rozmiarach pokonanego króla:

„Gdyż tylko sam Og, król Baszanu, pozostał z olbrzymów; a jego łoże, łoże żelazne, czy nie znajduje się w Rabbie synów Ammona? Długie na dziewięć łokci, a szerokie na cztery łokcie, według łokcia męskiego” (Pwt 3,11 UBG) – ok. 4 na 1,8 metra, znacznie więcej niż zwykłe łóżko.

Refaici pojawiają się w Biblii w dwóch pozornie odrębnych znaczeniach: jako lud wysokich wojowników zamieszkujących Kanaan przed Izraelem (obok Emitów i Anakitów – Pwt 2,10–11.20–21) oraz jako określenie cieni zmarłych w Szeolu, w tekstach poetyckich:

„Umarli oni i nie ożyją, są martwi i nie powstaną, ponieważ nawiedziłeś ich i wytępiłeś, i zgładziłeś wszelką pamięć o nich” (Iz 26,14 UBG) – w hebrajskim tego wersetu (oraz np. Prz 21,16) pojawia się ten sam rdzeń rp’, co w Refaici i ugaryckich rapiuma. Najstarsza wzmianka o Refaitach to starcie z czasów Abrahama, znów w Baszanie: „(…) pobił Rafaitów w Asztarot-Karnaim (…)” (Rdz 14,5 UBG).

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne: tabliczki KTU 1.20–22, 1.108 i 1.161 istnieją, pochodzą z Ugarit sprzed jego zniszczenia (ok. 1400–1190 r. p.n.e.) i łączą istoty zwane rapiuma/rp’u z kultem zmarłych władców. Hymn KTU 1.108 rzeczywiście umieszcza postać „rp’u” w Asztarot i Edrei – dokładnie tych samych dwóch miastach, które Biblia przypisuje Ogowi, „ostatniemu z Refaitów”. Samo miasto Asztarot (Tell Aszara koło Al-Shaykh Saad w płd. Syrii) przebadano wykopaliskowo w latach 1966–1967 (Ali Abou Assaf), a figuruje ono też w listach z Amarny (ok. 1350 r. p.n.e.) i kronikach Ramzesa III.

Dyskutowane – i to poważnie:

  • Kim jest „rp’u” w KTU 1.108? Starsza interpretacja (m.in. Baruch Margulis) widziała w nim odrębne bóstwo Rapiu, wprost związane z tradycją o Ogu. Nowsze prace (Rodney K. Duke, 2025) wskazują, że imię bóstwa na tej tabliczce w ogóle się nie zachowało, a „rp’u” to raczej epitet boga Milku (Malik, biblijny Molech), skoro Asztarot w innych tekstach ugaryckich dwukrotnie nazwana jest „siedzibą Milku”. To zmienia wymowę odkrycia: nie „bóg Rapiu = pierwowzór Oga”, lecz „kult zmarłych królów pod patronatem Milku toczył się w miastach, które Izrael później kojarzył z Refaitami”.
  • Czy Asztarot i Edrei to w ogóle nazwy miast? Frank Moore Cross i część ugarytologów zwracała uwagę, że oba wyrazy bywają odczytywane też jako imiona bóstw, a nie toponimy, co osłabia bezpośrednie powiązanie z królestwem Oga. Laura Quick, referując tę debatę, konkluduje, że dosłownie Og pozostaje po prostu potężnym wrogiem-olbrzymem z narracji podboju, a nie zamaskowanym bóstwem podziemi.
  • Refaici: żywy lud olbrzymów czy cienie zmarłych? John Day (2002) argumentuje, że biblijny obraz Refaitów jako fizycznych olbrzymów wyrósł wtórnie z pierwotnie funeralnej tradycji o rapiuma. Duke dodaje, że w hebrajskim Refaici nigdy nie mają końcówki etnonimu (jak „Amoryta”), co sugeruje pojęcie zapożyczone z amoryckiej tradycji o zmarłych królach, a nie nazwę plemienia.
  • Żelazne łoże Oga – Alan Millard broni odczytania dosłownego (prestiżowe łoże z rzadkiego żelaza, na wzór łóż bóstw w literaturze mezopotamskiej), starsza hipoteza (XVIII-wieczny J. D. Michaelis) widziała w nim sarkofag. Bazaltowy dolmen odkryty w 1918 r. przez Gustafa Dalmana koło Ammanu bywa przywoływany jako echo tej pamięci, lecz megality Baszanu pochodzą z wcześniejszej epoki brązu, więc to nie „to samo łoże” – najwyżej dowód, że region słynął z gigantycznych konstrukcji z kamienia.
  • Werset Pwt 1,4 budzi wątpliwość tekstową: hebrajski łączy „Asztarot” i „Edrei” tak, jakby jedno miasto leżało w drugim, choć to dwa odrębne ośrodki – Duke widzi w tym pomyłkę kopisty albo ślad źródła nie do końca zrozumianego przez autora biblijnego.

Znaczenie

Nawet po odrzuceniu najśmielszej wersji („Rapiu z Ugarit to wprost pierwowzór Oga”), teksty rapiuma pokazują coś ważnego: w Baszanie – dokładnie tam, gdzie Pwt umieszcza królestwo Oga i „ziemię olbrzymów” (Pwt 3,13) – od wieków przed podbojem istniał żywy kult zmarłych władców, wzywanych na ucztę i proszonych o błogosławieństwo dla żyjącego króla. Prawo Mojżeszowe zrywało z taką praktyką i zakazywało wywoływania duchów zmarłych (Pwt 18,10–11) – religia Jahwe (PAN) nie dopuszczała kultu przodków ani wyroczni podziemnych.

Biblijna opowieść o Ogu, „ostatnim z Refaitów”, i jego łożu w Rabba nie jest więc wymysłem znikąd, lecz nawiązaniem do regionalnej pamięci o Baszanie jako krainie legendarnych, potężnych zmarłych władców. Autorzy biblijni przenieśli ją z rejestru kultowo-podziemnego do historycznego: Og przestaje być cieniem czczonym w rytuale, a staje się realnym, pokonanym wrogiem, którego łoże można obejrzeć w Rabba synów Ammona. Odkrycia z Ugarit nie „dowodzą” historyczności Oga, ale potwierdzają, że kanwa tej opowieści – Baszan, Asztarot, Edrei i sam tytuł „Refaim” – jest zakorzeniona w realnie poświadczonej, przedizraelskiej religijności regionu.

Źródła

Więcej wpisów