Skrybowie Biblia

Inskrypcje budowlane Nabuchodonozora (’Wielki Babilon’)

Inskrypcje budowlane Nabuchodonozora ('Wielki Babilon')

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Czy próżność starożytnego władcy da się zweryfikować w kamieniu? Nabuchodonozor II, król Babilonu, zostawił po sobie nie tylko ruiny wielkich budowli, lecz i własnoręcznie zredagowane opisy tego, co zbudował — i po co. Jeden z takich tekstów, przechowywany dziś w British Museum, brzmi niemal jak dosłowna zapowiedź słów, które w Księdze Daniela wkłada się w usta tego samego króla: „ten wielki Babilon, który ja zbudowałem”. Co dokładnie zachowało się z tej budowlanej propagandy i na ile potwierdza ona biblijny obraz władcy?

Inskrypcje budowlane Nabuchodonozora ('Wielki Babilon')
Fot. BabelStone, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Nabuchodonozor II panował w Babilonie w latach 605–562 p.n.e. i był bodaj najbardziej zapalonym budowniczym spośród wszystkich władców Bliskiego Wschodu starożytności. Po jego panowaniu pozostał ogromny zbiór inskrypcji budowlanych — nie jeden zabytek, lecz cała ich rodzina: kamienne tablice fundacyjne, gliniane cylindry zakopywane w fundamentach, dziesiątki tysięcy cegieł stemplowanych jego imieniem oraz naskalne reliefy w odległych górach Libanu, gdzie wyprawiano się po drewno cedrowe na potrzeby świątyń.

Najbardziej znanym pojedynczym świadectwem jest tzw. East India House Inscription — wapienna tablica o wymiarach około 56,5 × 50,2 × 9,5 cm, pokryta pismem klinowym rozłożonym na dziesięciu kolumnach. Znaleziono ją w ruinach Babilonu przed 1803 rokiem; trafiła w ręce Sir Harforda Jonesa Brydgesa, ówczesnego brytyjskiego rezydenta w Bagdadzie reprezentującego interesy Kompanii Wschodnioindyjskiej. Brydges przekazał ją do londyńskiego muzeum przy siedzibie Kompanii (East India House) — stąd nazwa zabytku. Gdy zbiory Kompanii trafiły ostatecznie do British Museum, tablica otrzymała numer rejestracyjny 1938,0520.1 (dawny numer BM 129397) i tam pozostaje do dziś.

Treść inskrypcji to typowy dla epoki neobabilońskiej hymn samouwielbienia połączony z relacją budowlaną. Król przedstawia się jako „wywyższony książę, umiłowany przez Marduka, ulubieniec Nabu”, po czym wylicza swoje dokonania: odbudowę świątyni Esagila (głównego sanktuarium Marduka w Babilonie) i Ezida (świątyni Nabu w Borsippie), wzniesienie i wzmocnienie murów miejskich, budowę Bramy Isztar oraz Drogi Procesyjnej, a także rozbudowę pałaców królewskich — wszystko to, jak zapewnia, „ku chwale” boga Marduka. Podobne formuły powtarzają się na dziesiątkach innych nośników: same cegły z pieczęcią Nabuchodonozora, opisujące go jako „opiekuna Esagili i Ezidy”, odnaleziono w Babilonie w liczbie sięgającej milionów sztuk. Do tego samego programu budowlanego należą naskalne inskrypcje w Wadi Brisa w Libanie, upamiętniające wyprawy po cedrowe drewno potrzebne przy budowie świątyń, oraz inskrypcja dedykacyjna na samej Bramie Isztar — dziś zrekonstruowanej w berlińskim Pergamonmuseum na podstawie wykopalisk Roberta Koldeweya, prowadzonych dla Niemieckiego Towarzystwa Orientalistycznego w latach 1899–1917.

Powiązanie z Pismem

Czwarty rozdział Księgi Daniela ma nietypową formę — jest to relacja spisana w pierwszej osobie, przypisana samemu Nabuchodonozorowi. Król opowiada o śnie, jego wykładni przez Daniela oraz o wydarzeniach, które nastąpiły „po upływie dwunastu miesięcy”:

„Król zaczął mówić: Czy to nie jest ten wielki Babilon, który ja, w sile swej potęgi, zbudowałem jako siedzibę królestwa i dla chwały swojego majestatu?” (Dn 4,30 UBG).

Słowa te padają, gdy władca „przechadzał się w pałacu królewskim w Babilonie” (Dn 4,29 UBG) — a więc dokładnie w tej samej scenerii, którą opisują jego własne inskrypcje budowlane: pałac, mury, świątynie, całe miasto jako dzieło jego rąk „ku chwale”. Wcześniej w tym samym rozdziale król opisuje poprzedzający sen okres swego panowania jako czas spokoju i rozkwitu we własnym pałacu (por. Dn 4,4 UBG) — obraz dobrobytu i pychy, które w narracji poprzedzają upadek. Rozdział kończy się odwróceniem tonu: po doświadczeniu upokorzenia król sam wyznaje: „A teraz ja, Nabuchodonozor, chwalę, wywyższam i wysławiam Króla niebios, którego wszystkie dzieła są prawdą, a jego ścieżki sprawiedliwością, a tych, którzy postępują w pysze, może on poniżyć” (Dn 4,37 UBG).

Zestawienie jest uderzające: prawdziwe inskrypcje Nabuchodonozora rzeczywiście używają zwrotów bardzo bliskich biblijnemu cytatowi — król nazywa siebie „wywyższonym księciem”, mówi o budowie „ku swojej chwale” i przypisuje sobie zasługę za całe miasto. Autor (lub redaktor) Księgi Daniela operuje więc dokładnie takim słownictwem, jakiego rzeczywiście używano w oficjalnej retoryce dworu babilońskiego — nie jest to XX-wieczna czy powygnaniowa fantazja na temat „jakiegoś” wschodniego króla, lecz język zgodny z zachowanymi oryginałami.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest, że Nabuchodonozor II prowadził budowlany program o skali, która czyni go jednym z najlepiej udokumentowanych władców starożytnego Bliskiego Wschodu. Mury Babilonu, Brama Isztar, Droga Procesyjna, fundamenty pałaców i zigguratu Etemenanki zostały potwierdzone wykopaliskami Koldeweya na przełomie XIX i XX wieku, a formuły samouwielbienia typu „wywyższony książę, umiłowany przez Marduka” są standardem gatunku inskrypcji królewskich tej epoki, nie wyjątkiem. Pod tym względem biblijny opis pysznego, zapatrzonego w swoje dzieła władcy ma solidne oparcie w niezależnych źródłach.

  • Brak kontekstu wykopaliskowego East India House Inscription. Tablica wypłynęła na powierzchnię przed 1803 rokiem, blisko sto lat przed rozpoczęciem naukowych wykopalisk w Babilonie (1899). Nie wiadomo więc, w fundamentach którego dokładnie budynku pierwotnie ją zakopano — informacja ta bezpowrotnie przepadła wraz z okolicznościami znaleziska.
  • Datowanie Bramy Isztar. Badanie archeomagnetyczne opublikowane w 2024 roku zaproponowało dla ukończenia budowy bramy datę bliską 569 r. p.n.e., nieco korygując wcześniejsze założenia — dyskusja nad precyzyjną chronologią poszczególnych etapów budowy trwa.
  • Epizod „szaleństwa” z dalszej części Dn 4 (opisany m.in. w wersetach 33–34) nie ma potwierdzenia w żadnym znanym babilońskim źródle historycznym z czasów Nabuchodonozora. Część badaczy (już od połowy XX w.) sugeruje, że opowieść pierwotnie mogła dotyczyć Nabonida, ostatniego króla Nowobabilońskiego, który rzeczywiście spędził około dekady poza Babilonem, w oazie Tema — hipotezę tę częściowo wspiera qumrańska „Modlitwa Nabonida” (4Q242). Inni badacze, jak Gerhard Hasel, bronią odniesienia do Nabuchodonozora, wskazując na luki w źródłach dotyczących ostatnich lat jego panowania. Spór ten dotyczy jednak wyłącznie epizodu szaleństwa — nie podważa on w niczym autentyczności ani wymowy inskrypcji budowlanych, które są przedmiotem tego artykułu.

Znaczenie

Wartość tych inskrypcji nie polega na tym, że „udowadniają” cud czy nadprzyrodzone wydarzenie z Księgi Daniela — takich rzeczy archeologia z definicji nie jest w stanie zweryfikować. Ich znaczenie jest inne: pokazują, że autor biblijnego tekstu miał trafne wyobrażenie o tym, jak naprawdę mówili i myśleli babilońscy królowie. Zwrot „wielki Babilon, który ja zbudowałem… dla chwały swojego majestatu” nie jest karykaturą wymyśloną z dystansu, lecz niemal parafrazą autentycznej retoryki dworskiej, znanej dziś z kamiennych i glinianych oryginałów.

Jest w tym też ślad zamierzonej ironii teologicznej. Nabuchodonozor w swoich inskrypcjach przypisuje chwałę budowli sobie i bogu Mardukowi. Biblijna narracja cytuje niemal te same słowa, po czym odwraca ich sens: chwała, którą król przypisał sobie, zostaje mu odebrana, a ostateczne zwierzchnictwo nad „królestwem ludzkim” — jak głosi tekst — sprawuje ktoś inny niż władca Babilonu, niezależnie od rozmiarów jego murów i pałaców. Rzeczywista, potwierdzona archeologicznie skala budowlanej pychy Nabuchodonozora czyni ten kontrast bardziej wyrazistym, a nie mniej.

Źródła

Więcej wpisów