Ostatni król Babilonu przez niemal dziesięć lat w ogóle nie pojawił się w swojej stolicy — a jego tron w tym czasie zajmował syn, który formalnie nigdy nie nosił tytułu króla. Skąd to wiadomo, skoro Biblia opisuje tego syna, Belszazara, jako pełnoprawnego władcę zabitego w noc upadku Babilonu? Odpowiedzi dostarczyła nie sama Księga Daniela, lecz klinowe tabliczki i ruiny odległej oazy na pustyni Arabii — Tajmy, gdzie król Nabonid urządził sobie drugą stolicę.
Czym jest to „odkrycie”
Tajma, oaza w północno-zachodniej Arabii Saudyjskiej, leżała na szlaku kadzidłowym łączącym Mezopotamię z południową Arabią. Jej związek z ostatnim władcą neobabilońskiego imperium, Nabonidem (panował 556–539 r. p.n.e.), znany był od dawna z tekstów klinowych, ale przez dziesięciolecia brakowało potwierdzenia w terenie. Zmieniły to systematyczne wykopaliska saudyjsko-niemieckie prowadzone od 2004 roku przez Niemiecki Instytut Archeologiczny (Ricardo Eichmann, Arnulf Hausleiter).
Najważniejsze źródło pisane to Kronika Nabonida (ABC 7), babilońska tabliczka zapisująca rok po roku wydarzenia panowania. Pod siódmym rokiem (ok. 549 r. p.n.e.) czytamy zwięzły zapis: „Król przebywał w Tajmie; następca tronu, dostojnicy i wojsko [pozostawali] w Akadzie”. Kolejne wpisy dodają, że „król nie przybył do Babilonu” na doroczne święto Nowego Roku (akitu) — obrzęd, w którym władca musiał osobiście „ująć ręce” boga Marduka, by rok mógł się zacząć pomyślnie. Przez lata nieobecności Nabonida święto po prostu się nie odbywało.
Nabonid opuścił Babilon ok. 553 r. p.n.e. i po kampanii w zachodniej Arabii osiadł w Tajmie najpóźniej latem 552 r. p.n.e., zostając tam blisko dekadę — do 543 lub 542 r. p.n.e. Wykopaliska potwierdziły, że nie było to obozowisko: odsłonięto fortyfikacje miejskie z tego okresu, pozostałości pałacu z wyraźnymi wpływami architektury babilońskiej oraz fragmenty inskrypcji klinowych z imieniem króla, w tym mocno zniszczoną stelę odnalezioną wprost na stanowisku. Znaleziono też przedmioty z symboliką astralną kultu boga księżyca Sina, któremu Nabonid nadał rangę nadrzędną wobec tradycyjnego boga Babilonu Marduka — decyzja, która poróżniła go z kapłaństwem stolicy.
Osobną sprawą jest głośno komentowany w 2021 r. napis odkryty nie w samej Tajmie, lecz ok. 260 km na południe, w Al-Hait (starożytne Padakku wg badaczy Hausleitera i Schaudiga). To bazaltowy relief z Nabonidem, symbolami słońca, księżyca i węża oraz 26 liniami pisma klinowego — najdłuższy tekst klinowy odnaleziony w Arabii Saudyjskiej. Warto go odróżnić od innego zabytku, tzw. kamienia z Tajmy (dziś w Luwrze) — aramejskiej inskrypcji kapłana Salm-szeziba z okresu perskiego, niezwiązanej z Nabonidem.
Istnienie Belszazara jako realnej postaci, przez wieki znanej wyłącznie z Biblii, potwierdziły cylindry Nabonida z Ur — cztery fundacyjne inskrypcje zikkuratu, w których król modli się: „a co do Belszazara, najstarszego syna, mego potomka, zaszczep w jego sercu cześć dla twej wielkiej boskości”. To pierwszy pozabiblijny dowód, że Belszazar istniał i sprawował władzę w imieniu ojca.
Powiązanie z Pismem
Księga Daniela w rozdziale 5 opisuje ucztę Belszazara, podczas której na ścianie pałacu pojawia się tajemniczy napis zapowiadający upadek królestwa: „Król Belszazar urządził wielką ucztę dla tysiąca swoich książąt i przed tym tysiącem pił wino” (Dn 5,1). Belszazar rozkazuje przynieść złote i srebrne naczynia, które, jak podaje tekst, „jego ojciec, Nabuchodonozor, zabrał ze świątyni w Jerozolimie” (Dn 5,2) — konsekwentnie nazywając go „królem” i synem Nabuchodonozora, choć historycznie był synem Nabonida, a formalnie pozostawał jedynie następcą tronu. Tej samej nocy, jak podaje Pismo, „Belszazar, król Chaldejczyków, został zabity” (Dn 5,30) — zgodnie z relacjami o zdobyciu Babilonu przez wojska Cyrusa w 539 r. p.n.e.
Dziesięcioletnia nieobecność Nabonida w stolicy tłumaczy tę dwuznaczność tytulatury: Belszazar realnie sprawował władzę — wydawał rozkazy, dowodził armią, przyjmował przysięgi — ale formalnie tytuł króla nadal należał do ojca. Dlatego w opowieści może obiecać Danielowi za odczytanie napisu jedynie „trzecie miejsce” w królestwie (Dn 5,16) — pierwsze wciąż zajmował, przynajmniej nominalnie, nieobecny Nabonid, drugie sam Belszazar.
Rozdział czwarty tej samej księgi opisuje z kolei chorobę króla Nabuchodonozora: po dwunastu miesiącach dumy z wielkości Babilonu spada na niego wyrok — „Wypędzą cię spośród ludzi, będziesz mieszkał ze zwierzętami polnymi (…) i wypełni się nad tobą siedem czasów” (Dn 4,25), co dosłownie się spełnia: „Wypędzono go spośród ludzi, jadł trawę jak woły” (Dn 4,33), aż po latach odzyskuje rozum i chwali Boga Najwyższego (Dn 4,34). Uderzająco zbliżoną historię opowiada aramejski tekst z Qumran zwany Modlitwą Nabonida (4Q242): król przez siedem lat cierpi z powodu choroby, przebywając w Tajmie, aż żydowski wróżbita spośród wygnańców nakłania go, by uznał Boga Najwyższego — po czym Nabonid zostaje uzdrowiony. Zbieżność „siedmiu lat/czasów” i motywu królewskiego upokorzenia od dawna zwraca uwagę badaczy Biblii.
Co pewne, a co dyskutowane
- Pewne: dziesięcioletni pobyt Nabonida w Tajmie (ok. 552–543/542 r. p.n.e.) i regencję Belszazara w Babilonie potwierdzają niezależnie Kronika Nabonida, Relacja wierszowana o Nabonidzie oraz cylindry z Ur — rzadki przypadek, gdy szczegół biblijny (niejasny status Belszazara jako władcy bez formalnego tytułu króla) znajduje tak precyzyjne potwierdzenie w źródłach klinowych.
- Dyskutowane — powody wyjazdu do Arabii. Badacze (m.in. Paul-Alain Beaulieu) wskazują na spór religijny wokół kultu boga Sina i napięcia z kapłaństwem Marduka; inni podkreślają kontrolę nad szlakami handlowymi i zabezpieczenie zaplecza przed Persją. Same źródła z Tajmy nie wspominają wprost o motywach religijnych, co osłabia wersję „wygnania z powodu herezji”.
- Dyskutowane — relacja Modlitwy Nabonida do Dn 4. Nie ma zgody, czy autor Daniela znał tę tradycję i przeniósł ją na Nabuchodonozora, czy oba teksty niezależnie czerpią ze starszego, wspólnego motywu królewskiej choroby za pychę. Do debaty tej odnoszą się m.in. prace F. M. Crossa i J. J. Collinsa.
- Dyskutowane — geografia stanowisk. Nagłośniony w 2021 r. „najdłuższy tekst klinowy Arabii Saudyjskiej” pochodzi nie z samej Tajmy, lecz z odległego o ok. 260 km Al-Hait — w popularnych relacjach oba stanowiska bywają nieprecyzyjnie utożsamiane.
- Dyskutowane — „ojciec” Belszazara. Nabuchodonozor nie był biologicznym ojcem Belszazara (dzieliły ich panowania dwóch innych królów), co bibliści tłumaczą aramejskim zwyczajem nazywania poprzednika na tronie „ojcem” albo hipotetycznym małżeństwem Nabonida z córką Nabuchodonozora — bez potwierdzenia w źródłach klinowych.
Status tematu pozostaje „potwierdzone” — rdzeń relacji biblijnej (regencja Belszazara podczas wieloletniej nieobecności ojca) ma mocne, niezależne oparcie źródłowe, choć część szczegółów wokół inskrypcji i motywacji Nabonida wciąż jest przedmiotem dyskusji.
Znaczenie
Przez ponad sto lat krytycy uznawali Belszazara za postać zmyśloną — żadne znane wówczas źródło pozabiblijne go nie wymieniało, a Nabuchodonozor uchodził za ostatniego wielkiego króla Babilonu. Odczytanie klinowych kronik i cylindrów w XIX i XX wieku odwróciło ten osąd: Belszazar okazał się realną postacią, a szczegół wcześniej wyglądający na błąd — nazywanie go „królem” mimo braku formalnego tytułu — znalazł wyjaśnienie w konkretnym fakcie historycznym, jakim była dziesięcioletnia nieobecność Nabonida w stolicy.
Wykopaliska w Tajmie pokazują też coś więcej niż biografię jednego króla: ujawniają skalę babilońskiej obecności głęboko na Półwyspie Arabskim — fortyfikacje, pałac, administrację. Dla czytelnika Biblii to przypomnienie, że tło historyczne Księgi Daniela, nawet w drobnych, ubocznych szczegółach politycznego ustroju, osadzone jest w realiach potwierdzanych przez niezależną epigrafikę, a nie w abstrakcyjnej scenerii literackiej.
Źródła
- Nabonidus — Wikipedia — biografia i chronologia pobytu w Tajmie.
- Belshazzar — Wikipedia — status historyczny Belszazara i jego regencja.
- ABC 7: Nabonidus Chronicle — Livius.org — kronika z zapisami o pobycie króla w Tajmie.
- 4Q242 Prayer of Nabonidus — Livius.org — Modlitwa Nabonida z Qumran i jej związek z Dn 4.
- The Last King of Babylon — Archaeology Magazine (III/IV 2022) — relacja z wykopalisk w Tajmie.
- Eichmann, Hausleiter, Schaudig, „Archaeology and Epigraphy at Tayma” (2006) — publikacja naukowa z wykopalisk.
- Hausleiter, Schaudig, „Rock Relief and Cuneiform Inscription of King Nabonidus at al-Ḥāʾiṭ” (2016) — pierwsza publikacja reliefu z Al-Hait.
- Cuneiform inscription from last king of Babylon — Live Science — nagłośnienie znaleziska z 2021 r.
- Tayma stones — Wikipedia — rozróżnienie kamienia z Tajmy (Luwr) od inskrypcji Nabonida.
- Cylinders of Nabonidus — Wikipedia — treść modlitwy za Belszazara.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Daniela 4,20–34; 5,1–2.11.16.18.20.22.30–31.