Prorok Izajasz zapowiada dzień, w którym Bóg mieczem pokona „Lewiatana, węża długiego… węża skręconego” i zabije „smoka, który jest w morzu”. Skąd wziął się ten obraz siedmiogłowego morskiego potwora — i dlaczego jego opis brzmi niemal identycznie jak tekst zapisany na glinianej tabliczce kilka wieków wcześniej, w kananejskim mieście na wybrzeżu dzisiejszej Syrii? Odpowiedź przyniosło odkrycie, którego nikt się nie spodziewał: pług syryjskiego rolnika, który w 1928 roku natrafił pod ziemią na kamienną płytę.
Czym jest to „odkrycie”
W 1928 roku chłop orzący pole nieopodal wybrzeża koło Latakii, w miejscu zwanym Ras Szamra, natrafił na płytę zamykającą starożytny grobowiec. Rok później, w 1929, francuska ekspedycja pod kierunkiem archeologa Claude’a F. A. Schaeffera rozpoczęła wykopaliska, które odsłoniły ruiny zapomnianego miasta — Ugarit, prężnej metropolii epoki późnego brązu. W pałacowych i świątynnych archiwach znaleziono około 1500 glinianych tabliczek zapisanych nieznanym wcześniej pismem. Okazało się, że to ugaryckie pismo klinowe — jeden z najstarszych alfabetów świata, liczący zaledwie ok. 30 znaków — a język tekstów, ugarycki, należy do rodziny północno-zachodniosemickiej, blisko spokrewnionej z hebrajskim.
Wśród tekstów mitologicznych centralne miejsce zajmuje tzw. Cykl Baala — zbiór poematów o burzowym bogu Baalu, jego walce z bogiem morza Jammem i z bogiem śmierci Motem. Tabliczki spisał skryba Ilimilku, a datuje się je na XIV–XIII w. p.n.e. Pierwszą naukową edycję opublikował Charles Virolleaud w 1938 roku. Samo miasto Ugarit zostało zniszczone na początku XII w. p.n.e., w czasie tzw. katastrofy epoki brązu związanej z najazdami Ludów Morza — tabliczki spłonęły wraz z pałacem, co paradoksalnie utrwaliło je w wypalonej glinie.
Na tabliczce oznaczonej dziś sygnaturą KTU 1.5 (kolumna I, wersy 1–3), przechowywanej w paryskim Luwrze, pojawia się kluczowy fragment. Bóg śmierci Mot przypomina Baalowi jego dawny czyn: „Gdy zabiłeś Litana, węża uciekającego, gdy dobiłeś węża krętego, potwora o siedmiu głowach…”. W oryginale występują epitety: bṯn brḥ („wąż uciekający”), bṯn ʿqltn („wąż kręty, zwinięty”) oraz šlyṭ d šbʿt rašm („władca/tyran o siedmiu głowach”). Imię potwora — ugaryckie Litan (ltn), w wokalizacji często Lotan — oznacza dosłownie „zwinięty, spleciony”.
Powiązanie z Pismem
Ugaryckie ltn to językowy odpowiednik hebrajskiego Lewiatana (liwjatan). Co więcej, oba epitety ugaryckiego potwora mają w Piśmie dokładne odpowiedniki. Izajasz pisze o dniu sądu Jahwe (PAN):
„W tym dniu Pan ukarze swoim mieczem srogim, wielkim i mocnym Lewiatana, węża długiego, Lewiatana, węża skręconego, i zabije smoka, który jest w morzu.” (Iz 27,1 UBG)
Hebrajskie określenia to nachasz bariach (dosł. „wąż uciekający, przemykający” — UBG oddaje jako „wąż długi”) oraz nachasz akallaton („wąż kręty, zwinięty” — UBG „wąż skręcony”). Są to wyrazy pokrewne ugaryckim brḥ i ʿqltn z tabliczki KTU 1.5. Ta sama para epitetów, ten sam morski potwór, ten sam motyw pokonania go przez bóstwo — z odstępem kilkuset lat i w dwóch różnych językach.
Obraz wraca w Psalmach. Psalmista mówi o Bogu w liczbie mnogiej „głów” — co współgra z siedmiogłowym potworem z Ugarit:
„Ty skruszyłeś głowy Lewiatana, dałeś go na pokarm mieszkańcom pustyni.” (Ps 74,14 UBG)
Najobszerniejszy opis Lewiatana daje Księga Hioba — cały rozdział 41 poświęcony jest temu, że stworzenie to jest dla człowieka nieokiełznane, a poddane jedynie Stwórcy: „Czy lewiatana wyciągniesz wędką? Czy za jego język wyciągniesz go sznurem opuszczonym?” (Hi 41,1 UBG). W innym miejscu Psalmów ten sam Lewiatan jest już całkowicie „oswojony” teologicznie — to nie groźny bóg, lecz zwierzę, które Bóg stworzył: „Po nim pływają okręty i Lewiatan, którego stworzyłeś, aby w nim igrał.” (Ps 104,26 UBG).
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest podobieństwo słownictwa. Zgodność epitetów „wąż uciekający / wąż kręty” między KTU 1.5 a Iz 27,1 jest tak ścisła, że badacz literatury ugaryckiej Ola Wikander nazywa ten werset „sztandarowym przykładem” porównań ugarycko-hebrajskich. Assyriolog Wilfred G. Lambert (2003) posunął się dalej, twierdząc, że Izajasz niemal cytuje tekst ugarycki, poprawnie oddając ugaryckie słowo na „węża” hebrajskim nachasz.
- Kto pokonuje potwora — sprostowanie częstego skrótu myślowego. Fragment KTU 1.5, w którym pada imię Litan wraz z obydwoma epitetami, wypowiada bóg śmierci Mot, przypominając czyn Baala — to Baalowi (a nie bezpośrednio bogini Anat) przypisany jest ten triumf. Osobny, równoległy tekst — boastująca mowa bogini Anat na tabliczce KTU 1.3 (kol. III) — mówi o „ujarzmieniu smoka (Tunnanu)” i „powaleniu węża krętego o siedmiu głowach”, lecz nie wymienia z imienia Litana i nie używa epitetu „wąż uciekający”. Innymi słowy: motyw siedmiogłowego węża występuje w kilku tekstach z Ugarit, ale to właśnie KTU 1.5 daje pełną parę określeń zbieżną z Izajaszem.
- Datowanie tekstu ugaryckiego. W popularnych źródłach krąży błędna data „ok. 2300 r. p.n.e.”; tabliczki Cyklu Baala pochodzą jednak z XIV–XIII w. p.n.e. (epoka późnego brązu), choć sam mit mógł być starszy i przekazywany ustnie.
- Kierunek zależności. Uczeni zgadzają się, że Izrael i Ugarit czerpały ze wspólnego, starożytnego bliskowschodniego repertuaru poetyckiego (tzw. Chaoskampf — walka bóstwa z chaosem-morzem). Sporne jest, czy autorzy biblijni znali konkretny tekst kananejski, czy raczej używali powszechnie znanego obrazu. Badacz John Day wykazał, że w tradycji izraelskiej Jam (morze) i Lewiatan zlały się w jeden symbol chaosu pokonanego przez Boga.
- Datowanie Izajasza 27. Rozdziały 24–27 (tzw. „Apokalipsa Izajasza”) część krytyki datuje później niż VIII wiek. Niezależnie jednak od tego sporu, samo słownictwo, którym się posługują, jest — dzięki Ugarit — udowodnione jako sięgające epoki późnego brązu, a więc bardzo dawne.
- Zasięg motywu. Siedmiogłowy wąż nie jest wyłączną własnością Ugarit — pojawia się także w ikonografii mezopotamskiej (pieczęcie, przedstawienia bogów walczących z wielogłowym gadem). To argument, że mamy do czynienia z szeroko rozpowszechnionym obrazem, a nie z jednorazowym zapożyczeniem.
Znaczenie
Odkrycie z Ras Szamra nie „udowadnia Biblii” ani nie pomniejsza jej oryginalności. Pokazuje natomiast coś istotnego: autorzy biblijni pisali zrozumiałym dla swoich czasów językiem obrazów. Gdy Izajasz sięga po siedmiogłowego Lewiatana, jego pierwsi słuchacze doskonale wiedzą, o czym mowa — to znany na całym Lewancie symbol pierwotnego chaosu i zła. Biblia jednak ten obraz radykalnie przekształca.
W micie ugaryckim potwora pokonuje jeden z wielu bogów, a walka bywa niepewna. W Piśmie nie ma żadnej rywalizacji: Lewiatan nie jest przeciwbóstwem, lecz — jak w Psalmie 104 — zaledwie stworzeniem, które Bóg ukształtował i które „igra” w morzu na Jego oczach. To świadoma polemika monoteistyczna: jedyny Bóg, Jahwe, panuje nad tym, co pogańscy sąsiedzi czcili lub czego się lękali. A w Iz 27,1 pokonanie Lewiatana staje się obrazem eschatologicznego zwycięstwa Boga nad złem — ostateczne rozprawienie się z chaosem należy do Niego, i tylko do Niego.
Dla czytelnika Pisma tabliczka z Ugarit jest więc oknem na świat, w którym powstawały teksty biblijne. Potwierdza, że język Izajasza, Hioba i Psalmów jest autentycznie zakorzeniony w realiach starożytnego Bliskiego Wschodu — a jednocześnie uwypukla, jak dalece przesłanie Biblii różni się od otaczających ją mitów.
Źródła
- Hasło „Lotan” — przegląd postaci ugaryckiego węża, etymologia i epitety, związek z Lewiatanem. en.wikipedia.org/wiki/Lotan
- Hasło „Baal Cycle” — datowanie tabliczek (ok. 1300–1100 p.n.e.), skryba Ilimilku, edycja Virolleauda 1938, przechowywanie w Luwrze i Aleppo. en.wikipedia.org/wiki/Baal_Cycle
- Hasło „Ugaritic texts” — odkrycie Ras Szamra 1928–1929, wykopaliska Schaeffera, ok. 1500 tabliczek, język i pismo ugaryckie. en.wikipedia.org/wiki/Ugaritic_texts
- Intertextual.bible — zestawienie KTU 1.5 z Iz 27,1, tłumaczenie fragmentu Mota, komentarz Oli Wikandera. intertextual.bible/text/ktu-i.5-isaiah-27.1
- H. Moscicke, „The Serpent and Dragon of Isaiah’s Mini Apocalypse (Isa 27:1)” — tło bliskowschodnie, epitety brḥ / ʿqltn, odwołanie do prac Johna Daya. hansmoscicke.wordpress.com
- Britannica, hasło „Ugarit” — historia i znaczenie miasta epoki późnego brązu. britannica.com/place/Ugarit
- Hasło „Seven-headed serpent” — zasięg motywu siedmiogłowego węża w mitologii i ikonografii bliskowschodniej. en.wikipedia.org/wiki/Seven-headed_serpent
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Iz 27,1; Ps 74,13–14; Ps 104,26; Hi 41,1.