Pod piwnicami klasztoru Sióstr Nazaretu, w centrum dzisiejszego miasta, leżą fundamenty domu wykutego w skale. Francuskie zakonnice natknęły się na nie przypadkiem w XIX wieku, ale dopiero sto lat później brytyjski archeolog przekonywał, że to ślad zwykłego, żydowskiego gospodarstwa domowego sprzed dwóch tysięcy lat. Czy to naprawdę dom, w którym mieszkała rodzina Jezusa? A może po prostu jeden z wielu skromnych domów małej galilejskiej wioski? Warto rozdzielić to, co archeologia pokazuje, od tego, co dopowiedziała później tradycja.
.jpg){kind=link}
Czym jest to „odkrycie”
Historia zaczyna się w 1880 roku, gdy francuskie siostry zakonne budujące swój klasztor natrafiły na podziemne pomieszczenia, cysterny i grobowce. Kierowała pracami przełożona zgromadzenia, Matka Giraud — jedno z pierwszych w historii przedsięwzięć archeologicznych prowadzonych przez kobiety. Odkopane relikty długo pozostawały słabo znane nauce.
Systematyczne badania zaczęły się dopiero w 2006 roku, gdy archeolog Ken Dark z University of Reading uruchomił Nazareth Archaeological Project. Dark opisał znalezisko jako częściowo wykuty w skale, częściowo dobudowany murami „dom z dziedzińcem” (ang. courtyard house), z zachowanymi fragmentami progów, otworów okiennych i podłogi. W sąsiedztwie są grobowce typu kokhim, typowe dla żydowskiego pochówku okresu rzymskiego, oraz cysterna. Wyniki przedstawił najpierw w 2012 roku, a szerzej w artykule „Has Jesus’ Nazareth House Been Found?” (Biblical Archaeology Review, III/IV 2015).
Datowanie oparto na ceramice z wczesnego okresu rzymskiego, fragmentach kamiennych naczyń wapiennych (tzw. kredowych, używanych przez Żydów dbających o rytualną czystość) oraz na typologii grobowców porównanej z przykładami z Jerozolimy, Jerycha i Galilei. Sam Dark opisał budynek bez egzaltacji: „to typowy dom rodzinny swoich czasów i miejsca […] nic w nim nadzwyczajnego. Nie jest żałośnie ubogi, ale nie ma też śladów wielkiego bogactwa”.
Nad domem odkryto pozostałości dużego, bogato zdobionego kościoła bizantyjskiego z V–VII wieku, przebudowanego przez krzyżowców i zniszczonego prawdopodobnie pożarem w XIII wieku. Dark zidentyfikował go jako „Kościół Odżywienia” (Church of the Nutrition), znany z relacji pielgrzyma z VII wieku, biskupa Arkulfa (spisanej przez Adamnana w De locis sanctis) — świątynię, która zdaniem tamtejszej tradycji stanęła nad domem, gdzie Maryja i Józef mieli wychowywać Jezusa. Chrześcijanie bizantyjscy kilkaset lat po wydarzeniach ewangelicznych czcili więc to miejsce jako dom dzieciństwa Jezusa — niezależnie od tego, czy słusznie.
Dom pod klasztorem nie jest jedynym śladem osadnictwa z I wieku w mieście. Bellarmino Bagatti w latach 1955–1965 odsłonił pod bazyliką Zwiastowania cysterny, silosy i instalacje do produkcji wina i oliwy z okresu żydowskiego, a w 2009 roku Yardenna Alexandre odkryła przy Międzynarodowym Centrum Maryjnym odrębny budynek mieszkalny z tej samej epoki. Te trzy stanowiska razem składają się na obraz niewielkiej, żydowskiej osady rolniczej.
Powiązanie z Pismem
Ewangelie umiejscawiają dzieciństwo i młodość Jezusa w Nazarecie, choć urodził się w Betlejem. Łukasz pisze, że po wypełnieniu przepisów Prawa rodzina wróciła do swojego miasta: „A gdy wykonali wszystko według prawa Pana, wrócili do Galilei, do swego miasta, Nazaretu” (Łk 2,39 UBG), po czym dodaje: „Dziecko zaś rosło i umacniało się w duchu, będąc pełne mądrości, a łaska Boga była nad nim” (Łk 2,40 UBG). Wątek powraca po scenie w świątyni, gdy dwunastoletni Jezus rozmawiał z nauczycielami: „Wtedy poszedł z nimi i wrócił do Nazaretu, i był im posłuszny […]. A Jezusowi przybywało mądrości i wzrostu oraz łaski u Boga i u ludzi” (Łk 2,51-52 UBG). Mateusz łączy osiedlenie się rodziny w Nazarecie z wypełnieniem zapowiedzi proroków: „A przyszedłszy, mieszkał w mieście zwanym Nazaret, aby się wypełniło to, co zostało powiedziane przez proroków: Będzie nazwany Nazarejczykiem” (Mt 2,23 UBG).
Nazaret był miejscem na tyle mało znaczącym, że budził lekceważenie — gdy Filip powiedział Natanaelowi, że znalazł zapowiadanego Mesjasza z Nazaretu, ten odpowiedział: „Czyż z Nazaretu może być coś dobrego?” (J 1,46 UBG). Taka reakcja pasuje do obrazu z wykopalisk: niewielkiej, prowincjonalnej wioski bez politycznego czy religijnego znaczenia. Żaden z tych fragmentów nie opisuje jednak konkretnego budynku na tyle szczegółowo, by dało się go jednoznacznie zidentyfikować archeologicznie.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne — jako kontrargument wobec tez o „pustym” Nazarecie — jest to, że miejscowość była zamieszkana w okresie wczesnorzymskim. Świadczą o tym niezależnie trzy stanowiska: wykopaliska Bagattiego, dom Alexandre przy IMC i budynek pod klasztorem Sióstr Nazaretu. Tezę przeciwną — że Nazaret w I wieku nie istniał i zasiedlono go dopiero po powstaniach żydowskich (70–135 r. n.e.) — propaguje amerykański autor René Salm, niebędący zawodowym archeologiem, z wykształcenia nauczyciel muzyki, autor The Myth of Nazareth (2008) i NazarethGate (2015). Jego analizę ceramiki skrytykowali archeolodzy S. Pfann i Y. Rapuano; teza ta nie została przyjęta przez środowisko naukowe.
Dyskusyjne pozostaje natomiast, w jakim stopniu odkryte relikty uzasadniają rekonstrukcję pełnego „domu z dziedzińcem” zaproponowaną przez Darka. Ten sam Salm zauważa, że część murów włączonych do planu budynku nie odsłonięto w całości, lecz zrekonstruowano z rumowiska, a prace opierały się głównie na dokumentacji archiwalnej z czasów zakonnic, bez odrębnego pozwolenia wykopaliskowego. Podnoszona jest też wątpliwość, jak na małej działce miałyby współistnieć dom i grobowce wykute w tej samej skale — Dark rozważał nawet, czy budynek nie był raczej szopą kamieniarską niż domem rodzinnym.
Sam odkrywca zachowuje ostrożność: przyznaje, że „to bynajmniej nie jest rozstrzygający dowód”, a wykazanie, iż chodzi akurat o dom Józefa i Marii, „wykracza poza to, na co pozwalają dostępne dane”. Utożsamienie budynku z domem dzieciństwa Jezusa opiera się na tym, że w VII wieku chrześcijanie czcili to miejsce i wznieśli nad nim kościół — nie na znalezisku z I wieku wprost łączącym dom z rodziną z Nazaretu. Dlatego status tego znaleziska określono tu jako „prawdopodobne”, a nie „potwierdzone”: dowody na zamieszkanie Nazaretu w czasach Jezusa są solidne, natomiast utożsamienie budynku z domem Świętej Rodziny pozostaje interpretacją opartą na późniejszej tradycji.
Znaczenie
Nawet przy ostrożności wobec utożsamiania konkretnego budynku z „domem Jezusa”, znaczenie stanowiska jest realne. Po pierwsze, potwierdza, że Nazaret nie był fikcją literacką — istniała tam niewielka, żydowska, rolnicza wspólnota, zgodna z obrazem miasteczka tak mało znaczącego, że wywoływało pytania w rodzaju tego, jakie zadał Natanael. Po drugie, skromne, wykute w skale domy pokazują warunki, w jakich mogła dorastać rodzina rzemieślnika — bez przepychu, ale i bez skrajnej nędzy.
Po trzecie, warstwa bizantyjska i krzyżowiecka nad domem pokazuje, że pamięć o miejscu dzieciństwa Jezusa była żywa już w pierwszych wiekach, na tyle, by wznieść nad nim jeden z największych kościołów ówczesnego Nazaretu — niezależnie od tego, czy tradycja trafiła dokładnie w rzeczywiste miejsce. Wreszcie historia odkrycia, prowadzonego przez zakonnice pod kierunkiem Matki Giraud, przypomina, że wiedza o biblijnej geografii bywa owocem długiego, przypadkowego procesu — a rzetelna archeologia biblijna nie polega na dowodzeniu każdego szczegółu Ewangelii, lecz na odtwarzaniu tła wydarzeń, które w Nazarecie okazuje się bardzo skromne.
Źródła
- K. Dark, „Has Jesus’ Nazareth House Been Found?”, BAR, III/IV 2015 — publikacja odkrywcy: biblicalarchaeology.org
- K. Dark, „Early Roman-period Nazareth and the Sisters of Nazareth convent”, Antiquaries Journal — stratygrafia i datowanie: centaur.reading.ac.uk (PDF)
- „The Archaeology of Nazareth in the Early First Century”, Bible Interpretation — przegląd trzech stanowisk: bibleinterp.arizona.edu
- CBS News, „Is this house under a convent in Nazareth the boyhood home of Jesus?” — wywiad z Darkiem: cbsnews.com
- Live Science, „The strange story of how nuns uncovered 'House of Jesus’ in Nazareth” — historia odkrycia przez zakonnice: livescience.com
- „The Byzantine Church of the Nutrition in Nazareth rediscovered”, Palestine Exploration Quarterly: tandfonline.com
- Wikipedia, hasło „Nazareth” — wykopaliska Bagattiego i odkrycie Alexandre: en.wikipedia.org/wiki/Nazareth
- J. Bishop, „Jesus Mythicists Trying to Refute Nazareth: The Case of René Salm” — krytyka tez Salma: jamesbishopblog.com
- Mythicist Papers, seria „A Critique of Ken Dark’s Nazareth Archaeology” — stanowisko René Salma: mythicistpapers.com
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Łk 2,39-40.51-52; Mt 2,23; J 1,46.