Po drugiej stronie Tygrysu od dzisiejszego Mosulu leżą dwa wielkie kopce ziemi — Kujundżik i Nebi Junus, czyli po arabsku „prorok Jonasz”. Kryją one ruiny miasta, które w VIII i VII w. p.n.e. było prawdopodobnie największą metropolią świata, a które w Biblii pojawia się jako scena jednej z najbardziej znanych historii o miłosierdziu — i jednej z najostrzejszych zapowiedzi zagłady. Czy to, co odkopano łopatą, rzeczywiście da się dopasować do „wielkiego miasta na trzy dni drogi” z Księgi Jonasza? I co właściwie zostało z Niniwy, gdy w 2014 roku bojownicy tzw. Państwa Islamskiego wysadzili grób noszący imię proroka?
Czym jest to „odkrycie”
Niniwa (asyryjskie Ninua) leży na wschodnim brzegu Tygrysu, w miejscu gdzie do rzeki wpada strumień Chosr, naprzeciw dzisiejszego centrum Mosulu w północnym Iraku. Rdzeń miasta tworzą dwa telle: Kujundżik, gdzie stał pałac królewski, oraz Nebi Junus, na którym do 2014 roku stał meczet-sanktuarium poświęcony prorokowi Jonaszowi. Całość otaczał mur obronny o długości ok. 12 kilometrów, z piętnastoma monumentalnymi bramami, obejmujący obszar rzędu 750 hektarów — jak na starożytność, rozmiary imponujące.
Miasto istniało od tysiącleci jako lokalny ośrodek kultu bogini Isztar, ale swój rozkwit zawdzięcza królowi Sennacherybowi, który ok. 704 r. p.n.e. uczynił z niego stolicę imperium asyryjskiego i wzniósł tu swój „pałac bez rywala” — budowlę o wymiarach ok. 500 na 240 metrów, z co najmniej 80 pomieszczeniami i blisko trzema kilometrami płaskorzeźb. Za panowania Sennacheryba i jego następców Niniwa mogła liczyć nawet 100–150 tysięcy mieszkańców. Na tym samym wzgórzu jego wnuk Aszurbanipal zgromadził swoją słynną bibliotekę — kilkanaście do trzydziestu tysięcy tabliczek klinowych (liczby różnią się w zależności od metody liczenia fragmentów), które dziś stanowią jedno z najważniejszych źródeł wiedzy o Mezopotamii.
Systematyczne wykopaliska zaczęły się w latach 40. XIX wieku: najpierw krótko kopał tu Francuz Paul-Émile Botta (zanim przeniósł się do Chorsabadu), a przełomowych odkryć dokonał Brytyjczyk Austen Henry Layard, który w latach 1846–1847 odsłonił pałac Sennacheryba, wysyłając setki rzeźb i tabliczek do British Museum. Prace trwają do dziś, także w dramatycznych okolicznościach: gdy w 2014 roku IS wysadziło meczet Nebi Junus, w wykopanych przez terrorystów tunelach archeolodzy odkryli w 2017 roku nieznany wcześniej pałac Sennacheryba, przebudowany później przez Asarhaddona, z inskrypcjami klinowymi potwierdzającymi obu władców. Przy odbudowie zniszczonej przez IS Bramy Maszki w 2022 roku natrafiono z kolei na zakopane, a więc ocalałe, płaskorzeźby liczące ok. 2700 lat.
Powiązanie z Pismem
W Księdze Jonasza Niniwa jest celem misji, przed którą prorok najpierw ucieka: „Wstał więc Jonasz i poszedł do Niniwy zgodnie ze słowem Pana. A Niniwa była bardzo wielkim miastem, na trzy dni drogi” (Jon 3,3 UBG). Jonasz ogłasza czterdziestodniowy termin zagłady, a miasto — od króla po najuboższych — reaguje pokutą: „I mieszkańcy Niniwy uwierzyli Bogu, ogłosili post i oblekli się w wory, od największego z nich aż do najmniejszego” (Jon 3,5 UBG). Bóg — w tekście konsekwentnie Jahwe (PAN) — cofa zapowiedzianą karę: „I Bóg widział ich czyny, że odwrócili się od swojej złej drogi, i Bóg pożałował tego nieszczęścia, które zapowiedział im czynić, a nie uczynił” (Jon 3,10 UBG). W czwartym rozdziale pada też liczba, która ciekawie koresponduje z archeologicznymi szacunkami: „w którym jest więcej niż sto dwadzieścia tysięcy ludzi, którzy nie umieją rozróżnić swej prawej ręki od lewej” (Jon 4,11 UBG) — rząd wielkości zbliżony do ocenianej przez badaczy populacji miasta pod rządami Sennacheryba.
Zupełnie inny ton ma wobec Niniwy prorok Nahum, którego cała księga to „brzemię Niniwy” (Na 1,1) — zapowiedź nieodwołalnej zagłady dumnej stolicy: „Ten, kto cię ujrzy, oddali się od ciebie i powie: Zburzona jest Niniwa, któż będzie jej żałował?” (Na 3,7 UBG). To proroctwo, w odróżnieniu od historii Jonasza, spełniło się w sposób, który da się datować niemal co do roku — w 612 r. p.n.e.
Co pewne, a co dyskutowane
Niepodważalne jest samo istnienie i lokalizacja Niniwy: to, że kopce Kujundżik i Nebi Junus kryją asyryjską stolicę, potwierdzają liczne inskrypcje królewskie znalezione na miejscu, w których władcy sami nazywają miasto „Ninua”. Potwierdzone są też: skala murów (ok. 12 km, 15 bram), pałac Sennacheryba odkopany przez Layarda, biblioteka Aszurbanipala oraz upadek miasta w 612 r. p.n.e. w wyniku oblężenia przez sojusz Medów i Babilończyków — opisuje to m.in. babilońska kronika „upadku Niniwy” (tzw. ABC 3, tabliczka British Museum), niezależna od tekstu biblijnego.
- Kto był „królem Niniwy” z Księgi Jonasza? Tekst biblijny go nie nazywa, a żadna asyryjska inskrypcja nie wspomina o publicznym poście władcy pod wpływem hebrajskiego proroka — co zresztą nie dziwi, bo królewska propaganda nie utrwalała epizodów upokorzenia. Część badaczy (m.in. asyriolog Donald Wiseman) łączy misję Jonasza z niespokojnym panowaniem Aszur-dana III (773–755 p.n.e.), naznaczonym zarazą i całkowitym zaćmieniem Słońca w 763 r. p.n.e. (tzw. zaćmienie Bur-Sagale) — w kulturze, która traktowała zaćmienia jako złowieszcze znaki, mogło to sprzyjać gotowości do pokuty. To jednak wiązanie hipotetyczne, nie potwierdzone wprost żadnym źródłem.
- Co znaczy „trzy dni drogi”? Sam meandrujący mur miasta da się obejść w kilka godzin, nie w trzy dni. Część komentatorów uważa, że chodzi o cały okręg administracyjny Niniwy razem z pobliskimi ośrodkami (Kalchu, Rebit-Ninua, okolice kanałów Sennacheryba), inni — że to raczej idiom związany z czasem potrzebnym na pełne, gościnne przyjęcie posłańca niż dosłowna miara obwodu. Spór pozostaje otwarty.
- „Bramy rzek” z Nahuma 2,6 („Bramy przy rzekach otworzą się i pałac się rozpłynie”, Na 2,6 UBG) bywa łączone z relacją Diodora Sycylijskiego (I w. p.n.e., za czwartowiecznym Ktezjaszem) o wylewie Tygrysu, który miał podmyć mury podczas oblężenia. To popularna, ale późna, pozabiblijna tradycja literacka — nie potwierdza jej wprost żadna współczesna wydarzeniom kronika mezopotamska, więc traktować ją należy jako prawdopodobną, nie dowiedzioną.
- Liczba tabliczek biblioteki Aszurbanipala bywa podawana różnie (od ok. 22 do 30 tysięcy) — zależnie od tego, czy liczy się osobne fragmenty, czy zrekonstruowane teksty; to kwestia metodologii katalogowania, nie sporu co do samego znaleziska.
Znaczenie
Niniwa jest jednym z niewielu miejsc biblijnych, gdzie geografia, skala i chronologia dają się sprawdzić z taką dokładnością: wiemy, gdzie stało miasto, jak duże było, kto w nim rządził i kiedy dokładnie runęło. To rzadka okazja, by zestawić dwa biblijne spojrzenia na tę samą stolicę — miłosierną przestrogę Jonasza i bezwzględny wyrok Nahuma — z twardym, niezależnym od Biblii zapisem historycznym: kroniką babilońską opisującą trzymiesięczne oblężenie i upadek miasta latem 612 r. p.n.e. Fakt, że potęga uchodząca za niezniszczalną (samo określenie pałacu Sennacheryba brzmiało „bez rywala”) zniknęła z map na kilka pokoleń, nadaje wagi słowom Nahuma o mieście, którego nikt nie będzie opłakiwał.
Nie mniej wymowne jest to, co dzieje się z Niniwą współcześnie. Zniszczenie sanktuarium Nebi Junus przez IS w 2014 roku było aktem barbarzyństwa wobec dziedzictwa czczonego przez muzułmanów, chrześcijan i Żydów — a mimo to (dzięki wykopanym przez terrorystów tunelom) doprowadziło do odkrycia nieznanego wcześniej pałacu Sennacheryba i Asarhaddona. Podobnie zniszczona Brama Maszki odsłoniła przy odbudowie płaskorzeźby ocalałe właśnie dlatego, że wieki temu zostały zasypane. Niniwa wciąż, dosłownie spod gruzów, dostarcza nowych danych.
Źródła
- Wikipedia, „Nineveh” — historia, topografia, wykopaliska, zniszczenie miasta: en.wikipedia.org/wiki/Nineveh
- Livius.org, „Nineveh (Mosul)” — chronologia, mury, pałace, biblioteka: livius.org
- Wikipedia, „Fall of Nineveh” — przebieg oblężenia i upadku w 612 p.n.e.: en.wikipedia.org
- Livius.org, „ABC 3 (Fall of Nineveh Chronicle)” — babilońska kronika upadku Niniwy (tabliczka British Museum): livius.org
- ScienceAlert i Times of Israel — pałac Sennacheryba i Asarhaddona odkryty pod Nebi Junus po zniszczeniach IS (2017): sciencealert.com, timesofisrael.com
- Heritage Research Hub i National Geographic — płaskorzeźby odkryte przy odbudowie Bramy Maszki (2022): heritageresearch-hub.eu, nationalgeographic.com
- Wikipedia, „Assyrian eclipse” — zaćmienie Bur-Sagale 763 p.n.e. i hipoteza D. Wisemana wiążąca je z misją Jonasza: en.wikipedia.org
- Metropolitan Museum of Art, „Nineveh” (Heilbrunn Timeline of Art History) — kontekst pałaców niniwijskich: metmuseum.org
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Jon 3,3.5.10; Jon 4,11; Na 1,1; Na 2,6; Na 3,7.