Kategoria: Odkrycia archeologiczne

Pod pasem startowym rzymskiego lotniska Fiumicino i w podmokłych polach nad dolnym Tybrem kryją się fundamenty jednego z największych kompleksów portowych starożytnego świata. Cesarze Klaudiusz i Trajan wznieśli tam baseny o powierzchni setek hektarów, kanały, magazyny zbożowe i wielopiętrową latarnię morską wzorowaną na cudzie Aleksandrii. Po co Rzymowi taka inwestycja i co ma z nią wspólnego statek, który – jak czytamy w Dziejach Apostolskich – wiózł uwięzionego Pawła w stronę stolicy imperium?

Czym jest to „odkrycie”

Portus (łac. „port”) to sztuczny port morski zbudowany przez Rzymian u ujścia Tybru, kilka kilometrów na północ od starszej Ostii, na terenie dzisiejszego lotniska w Fiumicino. Klaudiusz rozpoczął prace ok. 42 r. n.e. (data z relacji Kasjusza Diona), a rok 46 n.e. pochodzi z inskrypcji – stąd bywa umownym punktem odniesienia. Powodem inwestycji był chroniczny problem: otwarta, płytka reda Ostii nie radziła sobie z ruchem frachtowców karmiących milionowe miasto zbożem z Egiptu i Afryki Północnej (system cura annonae).

• Basen Klaudiusza – sztuczna zatoka o powierzchni ok. 200–250 ha, wykopana w wybrzeżu, otoczona murami oporowymi i dwoma falochronami (Swetoniusz, Boski Klaudiusz 20; Kasjusz Dion, Historia rzymska 60,11).
• Latarnia morska – stanęła na sztucznej wysepce pośrodku wejścia do portu. Według Swetoniusza jej fundamentem stał się zatopiony, gigantyczny statek, którym cesarz Kaligula sprowadził z Egiptu obelisk (ten sam, który dziś stoi na placu św. Piotra) – potwierdza to też Pliniusz Starszy. Wzniesiona na nim wieża była jawnie wzorowana na aleksandryjskim Faros. Monety, mozaiki i reliefy (m.in. relief Torlonia) pokazują konstrukcję o trzech–czterech kondygnacjach, zwężających się ku górze niczym schodkowa piramida. Sestercja Nerona z 64 r. n.e., wybita z okazji ukończenia inwestycji, przedstawia latarnię zwieńczoną posągiem (według opisów – Neptuna).
• Basen Trajana – w 103 r. n.e. (prace trwały do ok. 112–113 r.) dobudowano sześcioboczny basen o boku ok. 358 m, głębokości 7 m i powierzchni – zależnie od źródła – ok. 32–39 ha, wyłożony kamiennym nabrzeżem. Jego zarys jest widoczny do dziś jako sześciokątne jezioro przy lotnisku Fiumicino.
• Horrea – wokół basenu Trajana wzniesiono jedne z największych magazynów zbożowych cesarstwa: ok. 400 komór o pojemności rzędu 400 m³ każda.

Badania Portus Project (Uniwersytet w Southampton, kier. Simon Keay), prowadzone intensywnie w latach 2007–2012 z użyciem geofizyki, fotografii lotniczej i wykopalisk punktowych, odsłoniły m.in. pozostałości pałacu cesarskiego (ponad 3 ha), dużą stocznię (ok. 240 m długości) i sieć kanałów łączących port z Tybrem, a przez niego z Rzymem. Dziś ruiny są ogólnodostępnym stanowiskiem w ramach Parco Archeologico di Ostia Antica.

Powiązanie z Pismem

Łukasz w Dziejach Apostolskich z zaskakującą precyzją opisuje ostatni etap podróży Pawła do Rzymu jako więźnia. W Mirze setnik „znalazł statek aleksandryjski płynący do Italii i umieścił nas na nim” (Dz 27,6 UBG) – to jeden z wielkich frachtowców, które co roku przewoziły z Egiptu do Rzymu zboże zasilające właśnie ten system zaopatrzenia stolicy, na którego potrzeby zbudowano Portus. Po katastrofie u wybrzeży Malty apostoł wsiadł na kolejną taką jednostkę: „odpłynęliśmy na statku aleksandryjskim z godłem Kastora i Polluksa, który przezimował na tej wyspie” (Dz 28,11 UBG). Kastor i Polluks, mityczni bracia uznawani za opiekunów żeglarzy, mieli swój wizerunek na dziobie okrętu.

Warto jednak precyzyjnie odczytać dalszy ciąg trasy: „Stamtąd, płynąc łukiem, dotarliśmy do Regium. Po upływie jednego dnia, gdy powiał wiatr południowy, nazajutrz przypłynęliśmy do Puteoli” (Dz 28,13-14 UBG). Statek Pawła nie zawinął do Portus, lecz do starszego portu w Kampanii, dzisiejszego Pozzuoli. To istotne rozróżnienie: w czasach podróży Pawła (tradycyjnie ok. 60 r. n.e., za Nerona) to Puteoli, a nie dopiero rozbudowywany Portus, pozostawało głównym portem floty aleksandryjskiej – kilka lat później opisał to Seneka (Listy moralne do Lucyliusza, list 77), wspominając, jak mieszkańcy Kampanii rozpoznawali z daleka statki „aleksandryjskie” po charakterystycznym ożaglowaniu. Basen Klaudiusza w Portus istniał już wtedy (moneta Nerona z 64 r. upamiętnia jego ukończenie), lecz pełne przejęcie roli głównego portu zbożowego Rzymu nastąpiło dopiero po dobudowaniu basenu Trajana – kilkadziesiąt lat po podróży opisanej w Dziejach. Powiązanie ze Pismem jest więc rzeczowe, ale pośrednie: statek Pawła należał dokładnie do tej kategorii jednostek i tej samej imperialnej machiny zaopatrzenia w zboże, dla której zbudowano Portus – tyle że w tym rejsie zawinął do portu-poprzednika, nie do Portus jako takiego.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne:

• Istnienie i skala Portus – baseny Klaudiusza i Trajana, kanały, magazyny, pałac – w pełni potwierdzone wykopaliskami (m.in. Portus Project 2007–2012), widoczne do dziś jako sześciokątne jezioro obok lotniska Fiumicino.
• Relacje Swetoniusza (Klaudiusz 20) i Kasjusza Diona (60,11) o budowie basenu i latarni to niezależne świadectwa starożytne; fundament z zatopionego statku-obelisku opisują Swetoniusz i Pliniusz Starszy.
• Wymiary basenu Trajana (bok ok. 358 m, głębokość 7 m) i data 103 r. n.e. – potwierdzone pomiarami terenowymi i lotniczymi.
• Kategoria statków „aleksandryjskich” wiozących zboże do Rzymu jest dobrze udokumentowana (poza Łukaszem wspomina o niej też Seneka), a trasa z Dziejów (Mira, Knidos, Salmone, Malta, Syrakuzy, Regium, Puteoli) pokrywa się z realną geografią żeglugi.

Dyskutowane:

• Dokładna wysokość latarni – żaden starożytny autor jej nie podaje. Część badaczy (np. G. Stuhlfauth) szacuje ją nawet na ponad 100 m, zbliżoną do Faros lub wyższą, na podstawie zasięgu widoczności ognia (ok. 50 km, rzekomo z Rzymu). To górna granica szacunku, nie twardy fakt – ikonografia sugeruje wieżę szeroką i „schodkową”, nie smukłą jak Faros.
• Przyczyny rozbudowy Trajana – starsza teza (R. Meiggs), że kluczowym powodem było przekierowanie floty z Puteoli do Portus, jest dziś kwestionowana przez S. Keaya, który wskazuje na stopniowy proces i szersze cele inwestycji. Puteoli funkcjonowało jako ważny port jeszcze w II i III w. n.e.
• Związek z podróżą Pawła bywa w literaturze popularnej upraszczany do stwierdzenia, że jego statek płynął „do Portus”. Tekst Dziejów mówi jednak o Puteoli. Dlatego status tego tematu określamy tu jako mieszany, nie jednoznacznie potwierdzony: samo stanowisko archeologiczne jest solidnie udokumentowane, ale jego związek z konkretnym fragmentem biblijnym jest pośredni – ten sam typ statków i system zaopatrzenia, a nie ten sam port.
• Rok rozpoczęcia budowy bywa podawany różnie (42 n.e. – początek prac wg Kasjusza Diona; 46 n.e. – rok inskrypcji upamiętniającej inwestycję).

Znaczenie

Portus pokazuje, w jak konkretnym świecie rozgrywały się wydarzenia z ostatnich rozdziałów Dziejów Apostolskich. Łukasz nie opowiada abstrakcyjnej „przypowieści o żegludze” – wymienia realne porty (Mira, Knidos, Salmone, Malta, Syrakuzy, Regium, Puteoli) i realną kategorię statków napędzających gospodarkę imperium. Odkopane w Portus baseny na setki jednostek, magazyny liczone na setki tysięcy ton zboża rocznie i wielopiętrowa latarnia unaoczniają skalę machiny zaopatrzenia, która utrzymywała przy życiu milionowe miasto – i w którą, jako drobny, więziony pasażer, wpisał się Paweł w drodze na proces przed cesarzem.

To też dobra ilustracja różnicy między „dowodem” a „tłem historycznym”. Portus niczego w Biblii nie „potwierdza” wprost – nie znaleziono tam żadnego śladu pobytu Pawła. Rekonstruuje jednak realia podróży z Dziejów: dlaczego statki z godłem Kastora i Polluksa krążyły między Aleksandrią a Italią i dlaczego setnik szukał w Mirze akurat statku „aleksandryjskiego”. Spójność tego tła z niezależnie potwierdzoną historią rzymskiej logistyki zbożowej pokazuje, że autor Dziejów opisywał świat, który znał z pierwszej ręki.

Źródła

• Portus – Wikipedia (EN) – przegląd historii, wymiarów basenów i wykopalisk.
• Ostia-Antica.org – budowa latarni Klaudiusza – fundament ze statku-obelisku, cytaty ze Swetoniusza i Kasjusza Diona.
• Ostia-Antica.org – wygląd latarni – rekonstrukcje wg monet, reliefu Torlonia i mozaik, szacunki wysokości.
• Roman Ports – latarnie morskie Morza Śródziemnego – latarnia Portus na tle innych rzymskich latarni.
• Archaeology Magazine – „Portus: Rise of Empire” – relacja z wykopalisk Portus Project (S. Keay, Southampton).
• S. Keay, „Portus and the Alexandrian grain trade revisited” – dyskusja nt. przeniesienia floty z Puteoli do Portus.
• Seneka, „Listy moralne do Lucyliusza”, list 77 – rozpoznawanie statków aleksandryjskich w Puteoli.
• Vatican obelisk – Wikipedia (EN) – obelisk Kaliguli i statek użyty jako fundament latarni.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 27,6; 28,11; 28,13-14.

Pod betonową podłogą izraelskiego więzienia w Megiddo archeolodzy odsłonili coś, czego się nie spodziewali: barwną mozaikę z III wieku, a na niej grecki napis, w którym pewna kobieta ofiarowuje stół „Bogu Jezusowi Chrystusowi”. Jak to możliwe, że wyznanie boskości Jezusa zapisano w kamieniu jeszcze zanim cesarstwo zalegalizowało chrześcijaństwo, a Kościół zwołał wielkie sobory? I co ta posadzka mówi o tym, w co naprawdę wierzyli pierwsi uczniowie?

Czym jest to „odkrycie”

W latach 2003–2005, podczas ratowniczych wykopalisk poprzedzających rozbudowę więzienia Megiddo w północnym Izraelu, zespół pod kierunkiem archeologa Jotama Teppera (Yotam Tepper) z Izraelskiego Urzędu Starożytności (IAA) natrafił na pozostałości rzymsko-bizantyjskiej osady Kefar Otnaj. Leżała ona tuż obok obozu wojskowego Legio, stacjonującej tam VI Legii Żelaznej (Legio VI Ferrata). W jednym ze skrzydeł dużego budynku mieszkalnego, używanego przez rzymskich żołnierzy, odkryto salę z zachowaną w całości mozaikową posadzką o wymiarach około 5 na 10 metrów (ok. 54 m²).

Badacze uznają ją za jedną z najstarszych znanych chrześcijańskich sal modlitewnych — starszą od bazylik z epoki Konstantyna. Mozaikę zdobią geometryczne wzory oraz medalion z parą ryb — wczesnochrześcijańskim symbolem (gr. ichthys). W centrum sali stał kamienny stół (gr. trapeza), prawdopodobnie używany do sprawowania Wieczerzy Pańskiej.

Na posadzce zachowały się trzy greckie inskrypcje. Najsłynniejsza z nich brzmi w tłumaczeniu:

• Inskrypcja Akeptous: „Miłująca Boga Akeptous ofiarowała ten stół Bogu Jezusowi Chrystusowi na pamiątkę”. Słowa „Bogu Jezusowi Chrystusowi” zapisano skróconą formą nomina sacra — ΘΩ ΙΥ ΧΩ, czyli grecki celownik θεῷ Ἰησοῦ Χριστῷ.
• Inskrypcja pamiątkowa czterech kobiet: „Pamiętajcie o Primilli, Kyriace, Dorotei, a także o Chreste”.
• Inskrypcja Gajanusa: „Gajanus, zwany też Porfyriuszem, setnik, nasz brat, wykonał tę mozaikę na własny koszt jako akt hojności. Dzieło wykonał Brutiusz”.

Uwagę zwraca skład tej wspólnoty: spośród siedmiu wymienionych z imienia osób pięć to kobiety, a fundatorem posadzki był rzymski oficer — setnik. Mozaikę datuje się na około 230 r. n.e. na podstawie ceramiki, monet, układu warstw (stratygrafii) oraz stylu pisma, którego epigraficzną analizę przeprowadziła Leah Di Segni. Salę porzucono i celowo przykryto najpewniej na początku IV wieku — być może w związku z prześladowaniami za Dioklecjana. W 2024 r. mozaikę po raz pierwszy wystawiono publicznie w Museum of the Bible w Waszyngtonie (wystawa „The Megiddo Mosaic”, wypożyczenie z IAA, ekspozycja do lipca 2025 r.).

Powiązanie z Pismem

Napis z Megiddo nie cytuje Biblii, ale streszcza jej przesłanie w kilku słowach: dla tej wspólnoty Jezus jest Theos — Bogiem. To dokładnie to samo wyznanie, które ewangelia Jana wkłada w usta apostoła Tomasza, gdy staje przed zmartwychwstałym Jeszuą (Jezusem):

„Wtedy Tomasz mu odpowiedział: Mój Pan i mój Bóg!” (J 20,28 UBG).

Jan spina tym wyznaniem całą swoją księgę i od razu wskazuje jej cel:

„Lecz te są napisane, abyście wierzyli, że Jezus jest Chrystusem, Synem Bożym, i abyście wierząc, mieli życie w jego imieniu” (J 20,31 UBG).

Ten sam ewangelista otwiera swoją relację od jednoznacznej deklaracji o Słowie, które stało się ciałem:

„Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga i Bogiem było Słowo” (J 1,1 UBG).

Formuła z mozaiki — „Bóg Jezus Chrystus” — brzmi jak echo tych zdań. Trzy tytuły łączą się w jedno: Jezus jest zarazem Bogiem (jak u Jana), Chrystusem (Mesjaszem) i konkretną historyczną osobą o imieniu Jeszua. Ta sama myśl wraca też u Pawła, który stawia Jezusa po stronie Stwórcy, a nie stworzenia: „Przez niego bowiem wszystko zostało stworzone (…). Wszystko przez niego i dla niego zostało stworzone” (Kol 1,16 UBG). Napis z Kefar Otnaj pokazuje, że tak sformułowana wiara nie była wynalazkiem późniejszych soborów — była już wcześniej wypisana na podłodze, po której chodzili zwykli wierni.

Co pewne, a co dyskutowane

Co uznane za pewne:

• Autentyczność mozaiki i inskrypcji nie jest kwestionowana — odkryto ją w kontrolowanych wykopaliskach ratowniczych IAA, z pełną dokumentacją stratygraficzną.
• Treść napisu Akeptous i obecność formuły „Bogu Jezusowi Chrystusowi” w formie nomina sacra są odczytane zgodnie przez badaczy (m.in. L. Di Segni, V. Tzaferis).
• Sala pochodzi z okresu przedkonstantyńskiego, czyli sprzed roku 313 — to jeden z najwcześniejszych materialnych śladów chrześcijańskiego kultu i jawnego nazwania Jezusa Bogiem.

Co pozostaje przedmiotem dyskusji:

• Dokładna data. Publikacja Teppera i Di Segni (2006) proponuje ok. 230 r. na podstawie stratygrafii, monet, ceramiki i paleografii. Część uczonych (np. epigrafik Heikki Solin) skłania się ku dacie nieco późniejszej — połowa lub druga połowa III wieku. Nawet w tej „ostrożniejszej” wersji napis pozostaje jednak przedkonstantyński.
• Charakter budynku. Termin „sala modlitewna” to tłumaczenie hebrajskiego olam tefillah. Antropolog Joe Zias sugerował, że mogła to być pierwotnie rzymska budowla, zaadaptowana na potrzeby kultu; inni podkreślają, że była to raczej wydzielona sala w budynku wojskowym niż osobny kościół. Nie zmienia to faktu, że służyła chrześcijańskim zgromadzeniom.
• Interpretacja teologiczna. Napis dowodzi, że dana wspólnota wyznawała boskość Jezusa około 230 r. — nie „udowadnia” doktryny ani nie rozstrzyga wewnątrzchrześcijańskich sporów. Jest świadectwem wiary tych konkretnych ludzi, nie traktatem dogmatycznym.

Znaczenie

Historycy religii długo spierali się, kiedy chrześcijanie zaczęli otwarcie nazywać Jezusa Bogiem. Popularna teza głosiła, że boskość Jezusa to późny „dodatek”, przegłosowany dopiero na soborze nicejskim w 325 r. Mozaika z Megiddo dorzuca do tej dyskusji twardy, materialny argument: już około sto lat wcześniej, w garnizonowym miasteczku na skraju rzymskiego obozu, pewna kobieta ufundowała stół „Bogu Jezusowi Chrystusowi” — a wykonawcą fundacji był rzymski setnik. To nie tajna sekta ukryta w katakumbach, lecz wspólnota funkcjonująca w cieniu legionu.

Znalezisko rzuca też światło na życie najwcześniejszych zborów: obecność kobiet jako imiennie wspominanych dobrodziejek, udział wojskowego, stół do wspólnego posiłku Wieczerzy Pańskiej w centrum sali. Zamiast wyobrażenia o prześladowanej garstce dostajemy obraz zorganizowanej, mieszanej społecznie grupy, dla której wyznanie Tomasza — „Mój Pan i mój Bóg” — było czymś oczywistym na tyle, by wykuć je w kamieniu.

Warto zachować proporcje. Mozaika nie „potwierdza Biblii” w sensie dowodu naukowego i nie zastępuje wiary. Pokazuje natomiast, że treść, którą znamy z kart ewangelii Jana, była żywa i wyznawana wcześniej, niż często się sądzi — nie jako spekulacja teologów, lecz jako modlitwa wpisana w podłogę zwykłej sali zgromadzeń.

Źródła

• Megiddo church (Israel) — przegląd odkrycia, inskrypcji, datowania i sporów: en.wikipedia.org/wiki/Megiddo_church_(Israel)
• Biblical Archaeology Society, „The Megiddo Mosaic” — opis trzech inskrypcji, kobiet i setnika, datowanie ok. 230 r.: biblicalarchaeology.org/exhibits-events/the-megiddo-mosaic
• Museum of the Bible, „The Inscriptions” — tłumaczenia inskrypcji, stół (trapeza) i Wieczerza Pańska: museumofthebible.org/the-inscriptions
• The Jerusalem Post, „Earliest inscription of Jesus as God…” — wystawa w Museum of the Bible, wypożyczenie z IAA, kontekst odkrycia: jpost.com/archaeology/…/article-830110
• Rollston Epigraphy, „A Stunning Trio of Early Christian Inscriptions from Biblical Armageddon” — analiza epigraficzna imion, formuły nomina sacra i datowania: rollstonepigraphy.com/?p=1004
• Roger Pearse, „The Megiddo Mosaic” — dyskusja o datowaniu (Tepper–Di Segni 2006; uwagi H. Solina) i grecki celownik θεῷ Ἰησοῦ Χριστῷ: roger-pearse.com/weblog/2024/12/20/the-megiddo-mosaic
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), J 20,28; J 20,31; J 1,1; Kol 1,16.

Statek, na którym setnik Juliusz wiózł Pawła do Rzymu, nie był przypadkowym żaglowcem – to aleksandryjski frachtowiec zbożowy, ogniwo ogromnej, państwowo zorganizowanej floty karmiącej Rzym egipskim zbożem. Czy takie statki rzeczywiście istniały w rozmiarach sugerujących obecność 276 osób na pokładzie, czy to retoryczna przesada narracji? Odpowiedzi szuka się nie w wraku podpisanym „statek Pawła” – bo taki się nie znajdzie – lecz w zbiegu źródeł literackich i archeologii podwodnej, które odtwarzają realia tej klasy statku.

Czym jest to „odkrycie”

To nie pojedynczy artefakt, lecz splot dowodów rekonstruujących typ jednostki: rzymski frachtowiec zbożowy klasy myriophoros („dziesięciotysięcznik” – od pojemności liczonej w tysiącach amfor lub miar zboża), pływający na stałej trasie Aleksandria–Puteoli/Rzym w ramach systemu zaopatrzenia stolicy (cura annonae).

• Statek „Isis” Lukiana z Samosat. Grecki satyryk (ok. 125–180 n.e.) w dialogu Ploion, czyli życzenia (łac. Navigium) opisał ogromny egipski zbożowiec, który sztorm zagnał do Pireusu, portu Aten – zamiast wprost do Italii jednostka błądziła po Egei aż 70 dni. Lukian podaje wymiary z ust rozmówcy: długość 180 stóp (ok. 55 m), szerokość „nieco ponad ćwierć tego” (ok. 13,7 m), głębokość ładowni 44 stopy (ok. 13,4 m) – ładowność ok. 1200 ton zboża. To najsłynniejszy antyczny opis takiej jednostki, spisany ok. 150 r. n.e.
• Wrak z Madrague de Giens. Odkryty w 1967 r. przez nurków francuskiej Marynarki Wojennej koło Tulonu, badany w jedenastu sezonach (1972–1982) przez André Tchernię i Patrice’a Pomeya (Instytut Archeologiczny w Aix-en-Provence, CNRS) – pierwsza w pełni naukowa ekspedycja podwodna we Francji. Statek zatonął ok. 75–60 r. p.n.e., mierzył ok. 40 m długości i 9 m szerokości, miał nośność ok. 400 ton (wyporność ok. 520–550 ton) i wiózł 6000–8000 amfor wina Dressel 1B z Terraciny oraz ceramikę kampańską. To jeden z największych zbadanych rzymskich wraków – w chwili odkrycia ustępował mu tylko wrak z Albengi (ok. 600 ton). Model kadłuba prezentuje muzeum żeglugi antycznej w Moguncji.
• Przywileje Klaudiusza dla budowniczych wielkich statków. Swetoniusz (Klaudiusz 18–19) i Instytucje Gajusza (1.32) potwierdzają, że cesarz oferował konkretne korzyści – zwolnienia podatkowe, obywatelstwo dla Latynów, przywileje dla matek – każdemu, kto zbuduje statek o pojemności co najmniej 10 000 modiów zboża (ok. 68 ton) i użyje go sześć lat do przewozu zboża do Rzymu. Dowód, że flota zbożowa była zinstytucjonalizowana i celowo powiększana przez państwo.
• Relacja Seneki. W liście do Lucyliusza (77) opisuje tłum w Puteoli rozpoznający „aleksandryjskie” statki po samym układzie żagli, zanim wpłynęły do portu – dowód, że przybycie floty zbożowej było wydarzeniem powszechnie wyczekiwanym.

Razem te źródła nie dowodzą istnienia jednego konkretnego statku z Dziejów, lecz pokazują, że opisana w Piśmie klasa jednostki – duży aleksandryjski zbożowiec zdolny pomieścić kilkaset osób i spory ładunek – była realnym elementem rzymskiej gospodarki morskiej I w. n.e.

Powiązanie z Pismem

Historia zajmuje niemal dwa rozdziały Dziejów Apostolskich (27–28) i należy do najbardziej szczegółowych opisów żeglugi w literaturze starożytnej. Paweł, jako więzień odwołujący się do cesarza, płynie do Rzymu pod eskortą setnika Juliusza. W Myrze w Licji zmieniają statek: „Tam setnik znalazł statek aleksandryjski płynący do Italii i umieścił nas na nim” (Dz 27,6 UBG). Autor – tradycyjnie Łukasz – zaznacza, że pora roku była już niebezpieczna dla żeglugi: „Panowie, widzę, że żegluga będzie związana z krzywdą i wielką szkodą nie tylko ładunkowi i statkowi, ale i naszemu życiu” (Dz 27,10 UBG) – przestroga, która się sprawdza.

Po dniach dryfowania w sztormie na Adriatyku (w starożytnym, szerszym rozumieniu tej nazwy) załoga odciąża statek: „Kiedy się najedli, odciążyli statek, wyrzucając zboże do morza” (Dz 27,38 UBG) – szczegół potwierdzający, że ładunkiem było zboże. Liczbę osób na pokładzie autor podaje z zaskakującą precyzją: „A nas wszystkich na statku było dwieście siedemdziesiąt sześć dusz” (Dz 27,37 UBG) – zgodną ze skalą jednostki typu „Isis”. Po katastrofie u wybrzeży Malty i trzymiesięcznej przerwie podróż toczy się dalej na innym statku tej samej klasy: „Po trzech miesiącach odpłynęliśmy na statku aleksandryjskim z godłem Kastora i Polluksa, który przezimował na tej wyspie” (Dz 28,11 UBG). Dioskurowie (Kastor i Polluks) uchodzili za opiekunów żeglarzy i byli częstym motywem figury dziobowej (gr. parasēmon) na statkach handlowych – zgodnie z ikonografią epoki.

Dziewiętnastowieczny szkocki żeglarz James Smith z Jordanhill, autor klasycznego studium The Voyage and Shipwreck of St. Paul, przeanalizował opis z punktu widzenia praktyki morskiej i uznał go za technicznie spójny – od sondowania głębokości, przez manewry kotwiczne, po sposób wyrzucania ładunku. Wielu badaczy podkreśla, że żaden inny fragment literatury klasycznej nie dostarcza tylu informacji o funkcjonowaniu antycznego statku handlowego.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne: istnienie stałej, dużej floty zbożowej kursującej między Aleksandrią a Italią w ramach systemu zaopatrzenia (cura annonae) potwierdzają niezależnie źródła literackie (Swetoniusz, Gajusz, Seneka, Lukian) i archeologia podwodna, która wydobyła kilkanaście rzymskich wraków wielkotonażowych jednostek z I w. p.n.e. i n.e. Opis Łukasza w Dziejach 27–28 – trasa, pora roku, liczba osób, rodzaj ładunku, drugi statek z godłem Dioskurów – jest spójny wewnętrznie i zgodny ze znaną praktyką żeglugową epoki.

Dyskutowane i wymagające ostrożności:

• Żaden zachowany wrak nie jest i nigdy nie zostanie zidentyfikowany jako „statek Pawła” – ani ten z Malty, ani ten z godłem Kastora i Polluksa. Mowa tu o klasie statku, nie o konkretnym artefakcie.
• Wrak z Madrague de Giens jest o stulecie starszy od podróży Pawła (ok. 60 r. p.n.e. wobec ok. 60 r. n.e.) i wiózł wino, nie zboże – to tylko namacalny przykład wielkości i konstrukcji kadłuba frachtowców tej klasy, nie bezpośredni odpowiednik ładunku z Dziejów.
• Wymiary „Isis” pochodzą z relacji literackiej, nie z pomiaru technicznego – część historyków nawiązujących do prac Lionela Cassona zwraca uwagę, że Lukian mógł wyolbrzymić wrażenie ogromu dla efektu retorycznego; mimo to szacunki mieszczą się w przedziale potwierdzonym przez inne źródła (prawo Klaudiusza od 10 000 modiów wzwyż, wraki rzędu 400–600 ton).
• Wraków z zachowanym ładunkiem zboża jest bardzo mało – ziarno, w przeciwieństwie do wina w amforach, słabo przetrwało w wodzie, więc archeologia poznaje statki zbożowe głównie pośrednio: przez kadłuby i źródła pisane, rzadziej przez samo ziarno.
• Tradycyjna lokalizacja katastrofy na Malcie (zatoka św. Pawła) jest szeroko przyjęta, choć historycznie nie jedyna rozważana; większość współczesnych komentatorów podtrzymuje identyfikację maltańską.

Znaczenie

To „odkrycie” nie dostarcza eksponatu do gabloty, lecz czegoś równie wartościowego: potwierdzenia, że tło Dziejów Apostolskich 27–28 jest realistyczne i osadzone w dobrze poświadczonej infrastrukturze Cesarstwa Rzymskiego. Aleksandryjska flota zbożowa nie jest literacką fikcją – to zinstytucjonalizowany element gospodarki, o którym pisali też autorzy świeccy: Swetoniusz, Seneka, Lukian. Fakt, że Łukasz opisuje żeglugę z techniczną precyzją potwierdzaną przez marynarzy i archeologów, wzmacnia wiarygodność jego relacji jako źródła historycznego, niezależnie od oceny jej wymiaru teologicznego. Podróż Pawła do Rzymu rozgrywa się nie w abstrakcyjnej scenerii, lecz na szlaku, którym co roku płynęły setki ton egipskiego zboża i setki pasażerów – w tym, jak się okazało, więzień oczekujący na proces przed cesarzem.

Źródła

• Wikipedia, Isis (ship) – wymiary, pojemność i kontekst historyczny statku opisanego przez Lukiana. en.wikipedia.org/wiki/Isis_(ship)
• Wikipedia, Madrague de Giens (shipwreck) – historia odkrycia, wymiary, tonaż i ładunek wraku badanego przez Tchernię i Pomeya. en.wikipedia.org/wiki/Madrague_de_Giens_(shipwreck)
• The Shelby White and Leon Levy Program, The Madrague de Giens Wreck – podsumowanie ekspedycji CNRS/Aix-en-Provence. whitelevy.fas.harvard.edu/madrague-de-giens-wreck
• Lucian of Samosata Project, The Ship, or The Wishes (Navigium) – tekst źródłowy z opisem statku „Isis”. lucianofsamosata.info – Navigium
• Ostia-Antica.org, Ships and navigation – dane porównawcze o tonażu rzymskich statków handlowych. ostia-antica.org/introduction/cargoes-ships-navigation.htm
• Ancient Ports Antiques, The Roman Empire and the grain fleets – synteza o systemie annona i flocie Aleksandria–Rzym. ancientportsantiques.com – Roman grain fleets (PDF)
• Swetoniusz, Żywot Klaudiusza 18–19, oraz Gajusz, Instytucje 1.32 – świadectwa o przywilejach cesarskich dla budowniczych dużych statków zbożowych.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 27,6.10.37-38; 28,11.

Ołowiany klocek o wadze kilkudziesięciu kilogramów, wyłowiony z dna morskiego przez płetwonurków — na pierwszy rzut oka nic specjalnego. A jednak takie znaleziska, rozsiane od Izraela po Maroko, to zwykle wszystko, co zostaje z rzymskiej kotwicy po dwóch tysiącach lat w słonej wodzie. Czy stoi za nimi ta sama technologia, którą opisuje Łukasz, gdy w środku nocnej burzy załoga statku wiozącego Pawła do Rzymu „zrzuciła z rufy cztery kotwice”? Co mówi o nich archeologia morska, a co jedynie się im przypisuje?

Czym jest to „odkrycie”

Rzymska kotwica epoki Dziejów Apostolskich nie przypominała jednolitej metalowej konstrukcji znanej dziś. Był to układ drewnianego drzewca i ramion zakończonych okuciami z żelaza lub brązu, a całość usztywniał poprzeczny trzon (ang. stock) — odlany z ołowiu lub z ołowianym rdzeniem w drewnie. Trzon przechylał kotwicę tak, by jedno z ramion wbiło się w dno, zamiast ślizgać się po nim płasko.

Drewno w wodzie morskiej rozkłada się w ciągu dekad, ołów — nie. Dlatego ołowiane trzony są dziś głównym śladem po tysiącach antycznych kotwic zatopionych ze statkami albo porzuconych podczas sztormu. Systematyczną typologię takich znalezisk opracował w 1984 roku Gerhard Kapitän w artykule „Ancient Anchors — Technology and Classification” (IJNA), wyróżniając podtypy kotwic ołowianych wedle sposobu odlewu i mocowania do drzewca. Klasyfikacja bywa uzupełniana, ale pozostaje punktem odniesienia w archeologii podwodnej.

Najwcześniejszy udokumentowany przykład kotwicy z ołowianym wypełnieniem trzonu pochodzi ze statku zatopionego u Kyrenii na Cyprze ok. 300 roku p.n.e. Kotwice te pozostawały w użyciu przez okres hellenistyczny i rzymski, aż do — zależnie od źródła — III lub IV wieku n.e., gdy zaczęto je zastępować konstrukcjami w pełni żelaznymi. Same trzony bywały zdobione reliefami astragali — odlewami kostek do gry ze skokowych kości owiec lub kóz, każda inną stroną do góry, tak by razem tworzyły „rzut Wenus” (łac. iactus Veneris), najkorzystniejszy układ w grze w kości. Dla żeglarzy miało to znaczenie zabobonne — miało odwracać niebezpieczeństwo na morzu.

Takich trzonów wydobyto z dna Morza Śródziemnego dziesiątki — u wybrzeży Izraela, Turcji, Malty, Hiszpanii, Tunezji i Maroka, a pojedyncze egzemplarze docierały nawet do Wysp Brytyjskich. Przykład z National Museum Wales — trzon o długości 128,5 cm i wadze 71,5 kg, wyłowiony w 1974 roku w Porth Felen na Llŷn, zdobiony rzędem czterech astragali — to typowy, choć niezależny od wydarzeń z Dziejów, egzemplarz tej samej kategorii przedmiotów, jakiej używano na statkach I wieku.

Powiązanie z Pismem

Dzieje Apostolskie 27 opisują podróż morską, podczas której setnik Juliusz eskortuje Pawła — więźnia odwołującego się do cesarza — statkiem zbożowym z Aleksandrii do Rzymu. Po wielu dniach sztormu na środkowym Morzu Śródziemnym (nazwanym „Adriatykiem” — obejmującym też wody między Kretą, Maltą i Sycylią) załoga wyczuwa bliskość lądu:

„A gdy nadeszła czternasta noc, a nas rzucało po Adriatyku, około północy zdawało się żeglarzom, że zbliżają się do jakiegoś lądu. Wtedy spuścili sondę i stwierdzili dwadzieścia sążni. Popłynąwszy nieco dalej, znowu spuścili sondę i stwierdzili piętnaście sążni” (Dz 27,27–28 UBG).

W tym momencie pojawia się szczegół będący tematem artykułu:

„Bojąc się, abyśmy nie wpadli na skały, zrzucili z rufy cztery kotwice i z upragnieniem oczekiwali świtu” (Dz 27,29 UBG).

Zdanie to zawiera dwa nietypowe, choć zgodne z antyczną praktyką, elementy. Po pierwsze, kotwice rzuca się nie z dziobu, jak przy cumowaniu, lecz z rufy — celowy manewr, by dziób pozostał skierowany ku lądowi, gotowy do kontrolowanego osadzenia na mieliźnie z nastaniem dnia. Po drugie, kotwic jest cztery, nie jedna czy dwie — zgodnie z praktyką większych statków, potrzebujących w sztormie kilku kotwic naraz. Dalszy fragment potwierdza, że na pokładzie były jeszcze inne:

„A gdy żeglarze postanowili uciec ze statku, spuścili łódź ratunkową pod pozorem zrzucenia kotwic z dziobu statku” (Dz 27,30 UBG) — a rankiem: „Wyciągnąwszy więc kotwice, puścili się na morze” (Dz 27,40 UBG), po czym statek osiadł na mieliźnie i został rozbity przez fale (Dz 27,41 UBG).

Autor tekstu (tradycyjnie Łukasz, towarzysz Pawła obecny na pokładzie) opisuje sekwencję w pełni spójną z rzeczywistą praktyką żeglugi rzymskiej: sondowanie głębokości, kotwiczenie z rufy w oczekiwaniu na świt, odcięcie kotwic i kontrolowane osadzenie na brzegu.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest, że rzymskie statki handlowe I wieku n.e. — takie jak aleksandryjski statek zbożowy z Dziejów 27 — były wyposażane w wiele drewnianych kotwic z ołowianymi trzonami typu dokumentowanego przez typologię Kapitäna i setki zachowanych znalezisk z całego Morza Śródziemnego. Kotwiczenie z rufy w oczekiwaniu na świt oraz odcięcie kotwic przed osadzeniem statku na mieliźnie to znane, potwierdzone praktyki ówczesnej żeglugi, nie wymysł autora. Klasyczne studium Jamesa Smitha „The Voyage and Shipwreck of St. Paul” (XIX w.) zwracało uwagę na precyzję terminologii żeglarskiej w Dziejach 27 — do dziś przywoływaną jako argument za wiarygodnością relacji jako świadectwa naocznego.

Dyskutowane pozostają dwie odrębne kwestie. Pierwsza to szczegóły typologii — dokładne granice czasowe używania poszczególnych podtypów trzonów różnią się między badaczami (od ok. V–III w. p.n.e., przez „złoty wiek” I w. p.n.e.–I w. n.e., po zanik w III–IV w. n.e.). To spór czysto typologiczny, bez wpływu na wiarygodność relacji biblijnej.

Druga, bardziej newralgiczna kwestia, to próby utożsamienia konkretnych znalezisk z konkretnym wydarzeniem z Dziejów 27. Na Malcie, gdzie tradycja lokalizuje rozbicie statku Pawła, wydobyto ok. 1970 r. (rejon Munxar Reef koło St. Thomas Bay) cztery ołowiane trzony kotwic, a w 2005 roku kolejny okazały egzemplarz (tzw. „kotwica Benedykta”) w rejonie Salina Bay. Badacz Robert Cornuke i część mediów chrześcijańskich przedstawiali te znaleziska jako możliwe pozostałości kotwic z Dziejów 27. Prof. Anthony Bonanno z Uniwersytetu Malty, oceniając kotwice ze St. Thomas Bay jako typowo rzymskie i datując ich typ na szeroki przedział (III w. p.n.e.–II w. n.e.), zastrzegł jednak wprost (cyt. za „The Daily Beast”), że sama kotwica „nie może stanowić dowodu” przynależności do tego wraku — takie kotwice były w powszechnym użyciu przez cały ten okres na wielu statkach. Krytyczną analizę opublikowały Associates for Biblical Research (G. Franz). Innymi słowy: istnienie i typologia rzymskich kotwic z epoki Pawła — potwierdzone; identyfikacja konkretnej kotwicy jako „tej samej” z jego statku — pozostaje niepotwierdzoną hipotezą.

Znaczenie

Wartość tego materiału nie polega na tym, że archeologia „odnalazła” kotwice Pawła — takiego dowodu nie ma i zapewne nigdy nie będzie, bo drewno z reguły nie przetrwało, a ołowiane trzony nie noszą inskrypcji łączących je z jednym rejsem. Wartość leży gdzie indziej: setki zachowanych trzonów i dobrze opracowana typologia pokazują, że scena z Dziejów 27 — kotwiczenie z rufy, kilka kotwic naraz, odcięcie ich przed osadzeniem na mieliźnie — nie jest literacką ozdobą, lecz odzwierciedla realną, udokumentowaną praktykę żeglugi śródziemnomorskiej I wieku.

To potwierdzenie pośrednie: nie „dowód na cud”, ale świadectwo, że autor dobrze znał technologię i procedury swojej epoki — trudno to wytłumaczyć fikcją literacką powstałą z dala od morza. Warto jednak pamiętać o granicy: materiał archeologiczny potwierdza wiarygodność tła (typ statków, kotwic, sposób ich użycia), nie zaś konkretnego miejsca zatonięcia czy przedmiotu — a próby przeciwnego dowodzenia, jak pokazuje spór wokół znalezisk maltańskich, bywają nadinterpretacją pojedynczych, efektownych odkryć.

Źródła

• Kapitän, G., Ancient Anchors — Technology and Classification, IJNA 13.1 (1984): onlinelibrary.wiley.com
• National Museum Wales — opis trzonu kotwicy z Porth Felen (1974), wymiary, zdobienie astragalami: museum.wales
• Heritage Malta, Superstitious Mariners — A Roman Lead Anchor Stock — astragale i ich znaczenie dla żeglarzy: heritagemalta.mt
• Caitlin Green, A Mediterranean anchor stock… — typologia i zasięg znalezisk: caitlingreen.org
• van Duivenvoorde, W., The Anchor of the 3rd-Century-BC Ship from Kyrenia, Cyprus, IJNA 41.2 (2012): onlinelibrary.wiley.com
• Knott, P., Weighing Down the Trade Routes — znaleziska kotwic rzymskich w Morzu Śródziemnym: ancientportsantiques.com
• Associates for Biblical Research (G. Franz), Benedict’s Anchor… i Lost Shipwreck of Paul… — krytyka utożsamiania znalezisk maltańskich z wrakiem Pawła: biblearchaeology.org
• CBN News, Apostle Paul’s Shipwreck: A Tale of Four Anchors — cztery kotwice koło Munxar Reef (St. Thomas Bay): cbn.com
• The Daily Beast, St. Paul’s Shipwreck Found? Hold on Just a Second. — opinia prof. A. Bonanno o kotwicach ze St. Thomas Bay: thedailybeast.com
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dzieje Apostolskie 27,27–31.39–41.

Statek z uwięzionym Pawłem, płynący z Malty do Rzymu, zatrzymuje się na trzy dni w Syrakuzach. Łukasz poświęca temu faktowi jedno zdanie — bez wyjaśnienia, po co tam przybili. Co jednak kryje się za tą lakoniczną wzmianką i czy dziś, dwa tysiące lat później, da się jeszcze zobaczyć miasto, które wtedy oglądał Paweł?

Czym jest to „odkrycie”

Syrakuzy nie są odkryciem archeologicznym w klasycznym sensie — nie chodzi o wykopany artefakt czy odczytany napis, lecz o miasto istniejące nieprzerwanie od starożytności, którego topografia pozwala skonfrontować relację Dziejów Apostolskich z realną geografią śródziemnomorskiego świata I wieku. Miasto założyli w 733 r. p.n.e. korynccy osadnicy pod wodzą Archiasza na wyspie Ortygia; z czasem stało się, jak pisał Cyceron, „największym i najpiękniejszym miastem greckim” (In Verrem II.4.117) — w V wieku p.n.e. dorównywało wielkością Atenom. To tu urodził się i zginął Archimedes, gdy w 212 r. p.n.e. rzymski wódz Marcellus zdobył miasto po długim oblężeniu. Po pierwszej wojnie punickiej (241 r. p.n.e.) Sycylia stała się pierwszą rzymską prowincją, choć samo miasto pozostawało niezależnym królestwem Hierona II aż do rzymskiego podboju w 212 r. p.n.e. — dopiero wtedy Syrakuzy zostały stolicą prowincji i siedzibą namiestnika. W latach 73-71 p.n.e. urzędował tu osławiony Gajusz Werres, oskarżony z sukcesem przez Cycerona. August ponownie skolonizował miasto w 21 r. p.n.e., czyniąc z niego rzymską osadę na trasie żeglugi zbożowej z Aleksandrii do Rzymu — tej samej, którą płynął Paweł.

Z antycznych Syrakuz przetrwało kilka monumentalnych świadectw. Teatr grecki, wykuty w skale wzgórza Temenites, powstał w V wieku p.n.e. za tyrana Hierona I (architekt Damokopos), a między 238 a 215 r. p.n.e. Hieron II kazał go przebudować, nadając mu obecny podkowiasty kształt. Widownia o średnicy ok. 138 metrów mieściła pierwotnie 67 rzędów siedzeń i nawet do 15 tysięcy widzów — to jeden z największych teatrów świata greckiego, dziś część Parku Archeologicznego Neapolis, wpisanego na listę UNESCO w 2005 roku razem z nekropolią w Pantalice. Obok rozciągają się Latomie — starożytne kamieniołomy dostarczające wapień na budowle miasta; jedna z ich jaskiń, tzw. Ucho Dionizosa, zawdzięcza nazwę Caravaggiowi, który w 1608 roku, oprowadzany przez antykwariusza Vincenza Mirabellę, porównał jej kształt do ludzkiego ucha. Na Ortygii stoi katedra Syrakuz — wbudowana w doryckę świątynię Ateny, wzniesioną przez tyrana Gelona po zwycięstwie nad Kartaginą pod Himerą w 480 r. p.n.e. Świątynia miała sześć kolumn na krótszych bokach i czternaście na dłuższych; część z nich wraz ze stylobatem wciąż widać w murach katedry, dziewięć kolejnych — wewnątrz. Katakumby św. Jana (San Giovanni), zbudowane między IV a VI wiekiem n.e. na resztkach starożytnego akweduktu, to największy wczesnochrześcijański cmentarz na Sycylii i drugi co do wielkości we Włoszech po rzymskich — kryją ok. 20 tysięcy grobów.

Powiązanie z Pismem

Wzmianka o Syrakuzach pada w relacji z podróży Pawła jako więźnia do Rzymu, po katastrofie morskiej i trzymiesięcznej zimowej przerwie na Malcie. Łukasz notuje: „Po trzech miesiącach odpłynęliśmy na statku aleksandryjskim z godłem Kastora i Polluksa, który przezimował na tej wyspie” (Dz 28,11 UBG) — stąd godło Dioskurów, patronów żeglarzy. Kolejny werset brzmi po prostu: „Przybywszy do Syrakuz, pozostaliśmy tam trzy dni” (Dz 28,12 UBG). Łukasz nie tłumaczy przyczyny postoju — prawdopodobnie chodziło o zwykłe czynności handlowe, typowe dla portu na szlaku między Egiptem a stolicą imperium. Podróż relacjonowana jest dalej równie zwięźle: „Stamtąd, płynąc łukiem, dotarliśmy do Regium. Po upływie jednego dnia, gdy powiał wiatr południowy, nazajutrz przypłynęliśmy do Puteoli” (Dz 28,13 UBG) — a stamtąd, po tygodniu u tamtejszych braci, apostoł ruszył już lądem do Rzymu (Dz 28,14).

Trasa Łukasza — Malta, Syrakuzy, Regium (dziś Reggio Calabria), Puteoli (dziś Pozzuoli) — pokrywa się z trasą rzymskich statków towarowych płynących z Aleksandrii przez Cieśninę Mesyńską. Syrakuzy, jako duży port, były naturalnym przystankiem na tym szlaku — bez żadnego teologicznego czy misyjnego uzasadnienia w tekście. Ta rzeczowość jest charakterystyczna dla całego fragmentu: Dzieje 27-28 czytają się miejscami jak dziennik pokładowy, pełen nazw miejsc, kierunków wiatru i odległości.

Co pewne, a co dyskutowane

Nie budzi wątpliwości samo położenie i tożsamość starożytnych Syrakuz — miasto istniało nieprzerwanie od czasów greckich, a jego topografia jest dobrze udokumentowana źródłami antycznymi i wykopaliskami. Nie ma też sporu co do tego, że opisana przez Łukasza trasa odpowiada poświadczonej praktyce żeglugi zbożowej między Aleksandrią a Rzymem.

• „Ucho Dionizosa” jako miejsce tortur — to atrakcyjna, ale późna legenda. Nazwę jaskini nadał dopiero Caravaggio w 1608 roku, a opowieść o tyranie Dionizym I podsłuchującym więźniów dzięki akustyce groty przekazał mu antykwariusz Vincenzo Mirabella. Badacze wskazują, że jaskinia mogła pierwotnie być cysterną na wodę, nie celą. To odrębna sprawa od udokumentowanego faktu: po klęsce wyprawy sycylijskiej w 413 r. p.n.e. Tukidydes opisuje, jak ok. 7 tysięcy ateńskich jeńców przetrzymywano w syrakuzańskich Latomiach, z których wielu zmarło z głodu. Tego faktu nie należy mylić z legendą o samym „Uchu”.
• Tradycja o św. Marcjanie i rzekomym udziale Pawła w założeniu kościoła w Syrakuzach — miejscowa tradycja (znana dopiero z hagiografii bizantyjskiej, od VII wieku) głosi, że pierwszym biskupem Syrakuz był Marcjan, uczeń wysłany przez Piotra, a jego dzieło miało dopełnić przepowiadanie Pawła podczas tego postoju. Analizy tych żywotów wskazują jednak na anachronizmy, a brak wcześniejszych źródeł skłania część badaczy do datowania Marcjana dopiero na III wiek. Dzieje Apostolskie nie wspominają w ogóle o przepowiadaniu Pawła w Syrakuzach — lokalną legendę należy więc traktować jako pobożną tradycję, nie potwierdzony fakt z I wieku.
• Katakumby San Giovanni powstały dopiero w IV-VI wieku n.e., kilka stuleci po epizodzie z Dziejów. Świadczą o późniejszym rozkwicie wspólnoty chrześcijańskiej, ale nie są bezpośrednim śladem po samym postoju Pawła.
• Przebudowa świątyni Ateny na katedrę nastąpiła w epoce bizantyjskiej (źródła wskazują różne momenty — od VI wieku po biskupa Zosimusa w wieku VII), długo po wydarzeniach z Dziejów. Pokazuje jednak ciągłość tego miejsca kultu — od pogańskiej świątyni, przez kościół, po krótki epizod meczetu (878-1086).

Status warto więc rozumieć precyzyjnie: „potwierdzona” jest identyfikacja i ciągłość miasta oraz zgodność opisanej trasy z żeglugową praktyką epoki — nie istnieje artefakt czy inskrypcja poświadczające akurat ten trzydniowy postój, bo tak krótki, milczący epizod z natury nie zostawia własnego śladu materialnego.

Znaczenie

Wartość tego fragmentu nie leży w sensacyjnym „dowodzie”, lecz w czymś skromniejszym: Łukasz opisuje podróż Pawła językiem kogoś, kto zna realia śródziemnomorskiej żeglugi — nazwy portów, kierunki wiatru, typowe przystanki statków zbożowych. Syrakuzy, wielkie i sławne miasto o wielowiekowej historii, pojawiają się tu nie jako scena wielkich wydarzeń, lecz jako zwykły, trzydniowy przystanek w drodze więźnia do procesu w stolicy imperium. Ten kontrast — między monumentalną przeszłością miasta (Archimedes, teatr na 15 tysięcy widzów, pochwały Cycerona) a lakonicznym „pozostaliśmy tam trzy dni” — dobrze oddaje charakter całej narracji Dziejów: wielka historia i mała wzmianka biegną obok siebie, a to właśnie ta druga doczekała się z czasem wspólnoty na tyle dużej, by zostawić po sobie największy cmentarz podziemny na Sycylii. Sama możliwość odtworzenia dziś tej trasy — z Malty przez Syrakuzy i Regium do Puteoli — pokazuje, jak dobrze geografia Łukasza wpisuje się w to, co wiadomo o starożytnym świecie śródziemnomorskim niezależnie od tekstu biblijnego.

Źródła

• Wikipedia (EN), Greek Theatre of Syracuse — budowa i przebudowa, pojemność widowni: en.wikipedia.org/wiki/Greek_Theatre_of_Syracuse
• Wikipedia (EN), Temple of Athena (Syracuse) — budowa świątyni i przebudowa na katedrę: en.wikipedia.org/wiki/Temple_of_Athena_(Syracuse)
• Wikipedia (EN), Ear of Dionysius — geneza nazwy i status legendy: en.wikipedia.org/wiki/Ear_of_Dionysius
• Wikipedia (EN), History of Syracuse, Sicily — kolonia koryncka, Cyceron, podbój rzymski, kolonizacja Augusta: en.wikipedia.org/wiki/History_of_Syracuse,_Sicily
• Wikipedia (EN), Marcian of Syracuse — tradycja o pierwszym biskupie i wątpliwości co do datowania: en.wikipedia.org/wiki/Marcian_of_Syracuse
• The World of Sicily / algila.it — Latomie i katakumby San Giovanni (ok. 20 tys. grobów, IV-VI w. n.e.): theworldofsicily.com, algila.it
• Ancient World Magazine, The afterlife of a Greek temple — The Duomo of Syracuse: ancientworldmagazine.com
• Region Sycylii, Park Archeologiczny w Syrakuzach — park Neapolis i status UNESCO: parchiarcheologici.regione.sicilia.it
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 28,11-14.

Statek z więźniem na pokładzie dobija do brzegu tam, gdzie Włochy zwężają się niemal do dotknięcia Sycylii. Załoga czeka jeden dzień, aż powieje wiatr pozwalający bezpiecznie przejść przez najwęższą część Cieśniny Mesyńskiej. Dziś w tym samym miejscu, pod nadmorską promenadą Reggio Calabria, archeolodzy odsłonili rzymskie łaźnie, fragment antycznego forum i najstarszą świątynię greckiego miasta. Czy te kamienie mają jakikolwiek związek z jednodniowym postojem opisanym w Dziejach Apostolskich?

Czym jest to „odkrycie”

Regium, wymienione w Dz 28,13, to starożytna nazwa miasta leżącego dokładnie tam, gdzie dziś stoi Reggio Calabria — na czubku „buta” Półwyspu Apenińskiego, naprzeciw Sycylii. Ciągłość nazwy i położenia (potwierdzona przez starożytnych geografów, jak Strabon czy Pliniusz Starszy) sprawia, że identyfikacja miejsca nie budzi wątpliwości. Sporne pozostają szczegóły dotyczące konkretnych, odsłoniętych w mieście reliktów — i to, w jakim stopniu każdy z nich sięga czasów, gdy zawinął tu statek z Pawłem.

Miasto założono jako grecką kolonię (Rhegion) w VIII w. p.n.e., osadnicy przybyli z Chalkis, prawdopodobnie razem z uchodźcami z Messenii. W VI–V w. p.n.e., za rządów tyrana Anaksilasa, Rhegion kontrolowało obie strony cieśniny i należało do najważniejszych ośrodków Wielkiej Grecji. Z Rzymem zawarło sojusz w 282 r. p.n.e. — jako civitas foederata zachowywało własne prawa, lecz musiało dostarczać okręty, stąd określenie socia navalis (sojusznik morski). Po wojnie ze sprzymierzeńcami (lata 90. p.n.e.) otrzymało status municipium, a po osiedleniu tu za Augusta weteranów floty, ok. 36 r. p.n.e., przyjęło nazwę Regium Julium.

Na nadmorskiej promenadzie Lungomare Falcomatà, pod dawnym bastionem San Matteo, odsłonięto pozostałości rzymskich term. Zachowały się: eliptyczny basen kąpieli gorących poprzedzony ogrzewanymi pomieszczeniami (tepidarium i kalidarium), kwadratowy basen wody zimnej oraz niewielka, półokrągła szatnia z posadzką mozaikową w bieli i czerni — z wapienia i czarnego kamienia wulkańskiego, sprowadzanego prawdopodobnie z Sycylii lub Wysp Liparyjskich. Pomieszczenia ogrzewał system hypocaustum: piec podgrzewał powietrze krążące pod uniesioną podłogą. Znaleziono też fragmenty tynków ze scenami o tematyce morskiej. Mozaikę datuje się na II–III w. n.e.; wedle katalogu włoskiego Ministerstwa Kultury łaźnie odsłonięto po trzęsieniu ziemi z 1908 r. — choć część źródeł turystycznych wspomina też o wcześniejszym, częściowym odkryciu w 1886 r., przy rozbiórce bastionu.

Drugie stanowisko to Piazza Italia w centrum miasta. Wykopaliska z przełomu XX i XXI wieku odsłoniły tam jedenaście faz zabudowy — od czasów greckich po XIX wiek: rzymską nawierzchnię i mury, bizantyjskie studnie i cysterny, pomieszczenia normańskie związane prawdopodobnie z obróbką brązu, zabudowę andegaweńską i fundament cokołu posągu Ferdynanda Burbona z 1828 r. W pobliżu już w 1922 r. Paolo Orsi odkopał budynek publiczny, który sam zinterpretował jako odeon — salę występów muzycznych i recytacji poetyckich.

Trzecie stanowisko, area sacra Griso-Laboccetta, to jedyny obszar sakralny greckiego Rhegion z zachowanymi materialnymi śladami. Najstarsze znaleziska sięgają drugiej połowy VII w. p.n.e., a liczne polichromowane terakoty architektoniczne z VI–V w. p.n.e. wskazują na istnienie tam kilku budowli kultowych — wedle jednej z hipotez związanych z kultem Demeter. Wykopaliska z lat 1959–1960, prowadzone przez Alfonsa De Franciscisa, odsłoniły fundamenty najstarszych świątyń i wiele darów wotywnych, w tym słynną terakotową płytę z ok. 520–500 r. p.n.e. z dwiema postaciami kobiecymi, dziś eksponowaną w miejskim muzeum archeologicznym.

Powiązanie z Pismem

Regium pojawia się w opisie ostatniego etapu podróży uwięzionego Pawła do Rzymu, po tym jak statek, którym płynął, rozbił się u wybrzeży Malty. Autor Dziejów Apostolskich relacjonuje trasę z drobiazgową dokładnością: „Po trzech miesiącach odpłynęliśmy na statku aleksandryjskim z godłem Kastora i Polluksa, który przezimował na tej wyspie. Przybywszy do Syrakuz, pozostaliśmy tam trzy dni” (Dz 28,11-12 UBG). Następnie statek dopłynął do Regium: „Stamtąd, płynąc łukiem, dotarliśmy do Regium. Po upływie jednego dnia, gdy powiał wiatr południowy, nazajutrz przypłynęliśmy do Puteoli” (Dz 28,13 UBG). W Puteoli podróżnicy spotkali miejscowych wierzących: „Tam spotkaliśmy braci, którzy nas uprosili, żebyśmy pozostali u nich siedem dni. I tak udaliśmy się do Rzymu” (Dz 28,14 UBG).

Jednodniowy postój w Regium nie jest przypadkowym szczegółem. Cieśnina Mesyńska, z prądami utożsamianymi przez starożytnych żeglarzy z mitycznymi Scyllą i Charybdą, wymagała odpowiedniego wiatru do bezpiecznego przejścia. Statek czekał więc na nabrzeżu Regium, aż zawiał wiatr południowy — i dopiero wtedy ruszył w stronę Zatoki Neapolitańskiej. To właśnie w takim porcie, funkcjonującym jako municipium i sojusznik morski Rzymu, zatrzymał się okręt wiozący Pawła w kierunku stolicy imperium.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: tożsamość miejsca. Nazwa i lokalizacja Regium — dzisiejszego Reggio Calabria — nie zmieniały się od starożytności, co potwierdzają zarówno źródła antyczne, jak i ciągłość osadnictwa oraz znaleziska archeologiczne.
• Pewne: status miasta w okresie rzymskim jako municipium i socia navalis oraz jego rola portowa na trasie między Sycylią a Zatoką Neapolitańską — potwierdzone niezależnie źródłami historycznymi i materiałem archeologicznym.
• Dyskutowane: dokładna data odkrycia term. Katalog włoskiego Ministerstwa Kultury łączy je z pracami po trzęsieniu ziemi z 1908 r., a niektóre źródła lokalne wskazują na wcześniejsze, częściowe odsłonięcie już w 1886 r. przy rozbiórce bastionu San Matteo. Możliwe, że oba fakty dotyczą różnych etapów odkrywania tego samego kompleksu.
• Dyskutowane: funkcja budynku odkopanego przez Paola Orsiego w 1922 r. przy Piazza Italia. Sam odkrywca uznał go za odeon (salę występów i recytacji), lecz część późniejszych badaczy skłania się ku interpretacji jako buleuterion lub ekklesiasterion — sala zgromadzeń rady miejskiej lub zebrań ludowych. Spór dotyczy przeznaczenia obiektu, nie jego istnienia.
• Warto podkreślić: żadna z widocznych dziś struktur (termy z II–III w. n.e., kolejne fazy Piazza Italia) nie sięga bezpośrednio momentu postoju Pawła (ok. 60 r. n.e. — chronologia jego podróży bywa przesuwana o rok lub dwa, zależnie od datowania urzędowania prokuratora Festusa). Archeologia potwierdza realny charakter miasta jako rzymskiego portu tamtej epoki, nie konkretny budynek, który Paweł mógł widzieć.

Znaczenie

Wzmianka o Regium to jeden z fragmentów Dziejów Apostolskich, w których uderza drobiazgowa, „żeglarska” precyzja opisu: trzy dni w Syrakuzach, jeden dzień oczekiwania w Regium, potem szybki rejs do Puteoli dzięki pomyślnemu wiatrowi południowemu. Taki układ etapów odpowiada realnym warunkom żeglugi po wschodnim wybrzeżu Sycylii i przez Cieśninę Mesyńską, znaną żeglarzom starożytności z trudnych prądów. Dla czytelników śledzących ostatni etap drogi Pawła do Rzymu to potwierdzenie, że autor relacji znał realia regionu z pierwszej ręki — nie tylko nazwy miast, ale i to, dlaczego akurat tu trzeba było czekać na wiatr.

Archeologia Reggio Calabria nie dostarcza dowodu na cud ani na samą obecność Pawła — nie takiej roli należy od niej oczekiwać. Pokazuje za to co innego: że miasto wymienione w jednym zdaniu Łukasza było realnym, tętniącym życiem portem rzymskim, z łaźniami, forum i świątyniami sięgającymi greckiej kolonizacji — dokładnie takim miejscem, w jakim statek z Aleksandrii mógł bezpiecznie przeczekać jeden dzień w drodze do stolicy imperium. To skromne, lecz konkretne osadzenie biblijnej narracji w namacalnej geografii świata I wieku.

Źródła

• Reggio Calabria — Wikipedia (en) — historia miasta, status municipium i Regium Julium, przegląd stanowisk archeologicznych.
• Rhegium — EBSCO Research Starters — historia Rhegium: kolonizacja, sojusz z Rzymem, municipium (ok. 89 r. p.n.e.), nazwa Regium Julium.
• Roman Baths — Turismo Reggio Calabria — opis term: układ pomieszczeń, hypocaustum, mozaiki, malowidła morskie.
• Terme Romane a Reggio — Catalogo Generale dei Beni Culturali (Ministero della Cultura) — oficjalna karta term, datowanie, odkrycie po trzęsieniu ziemi 1908 r.
• The Underground Piazza Italia — Turismo Reggio Calabria i Siti archeologici a Reggio Calabria — Wikipedia (it) — fazy zabudowy Piazza Italia, wykopaliska Paola Orsiego 1922 r. (odeon/buleuterion).
• Sacred Area Griso-Laboccetta — Turismo Reggio Calabria — historia obszaru sakralnego, wykopaliska A. De Franciscisa (1959–1960), płyta wotywna.
• Reggio di Calabria is Rhegium of Acts 28:13 — Ferrell’s Travel Blog — identyfikacja Regium z Reggio Calabria, kontekst podróży Pawła.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 28,11-15.

Autor Dziejów Apostolskich poświęca tej wysepce jedno zdanie — a właściwie jego połowę. Statek z Pawłem na pokładzie mija ją w środku sztormu, załoga z trudem chwyta łódź ratunkową i płynie dalej ku katastrofie u wybrzeży Malty. Czy taki mimochodem rzucony szczegół da się w ogóle zweryfikować dwa tysiące lat później? Okazuje się, że tak — i to precyzyjniej, niż można by się spodziewać.

Czym jest to „odkrycie”

Wysepka nazwana w greckim tekście Dziejów Apostolskich Κλαῦδα lub Καῦδα (w zależności od rękopisu) to dzisiejsza Gavdos — mała wyspa jakieś 35 km na południe od Krety, na Morzu Libijskim. Administracyjnie należy do regionu Chania na Krecie, a stałych mieszkańców ma dziś ok. 140 (spis z 2021 r.). Gavdos bywa reklamowana jako najbardziej wysunięty na południe punkt Europy — na przylądku Tripiti stoi nawet symboliczny, ustawiony przez rosyjskich turystów w latach 90. XX w., olbrzymi fotel z napisem „Southernmost Point of Europe” (zastrzeżenie do tego tytułu — patrz niżej).

Nazwa wyspy jest dobrze poświadczona u starożytnych geografów. Pomponiusz Mela, autor De chorographia spisanego ok. 43 r. n.e., nazywa ją Cauda. Pliniusz Starszy w Historii naturalnej pisze o Gaudos. Klaudiusz Ptolemeusz w Geografii używa formy Claudos. Wszystkie trzy odnoszą się do tej samej wyspy na południe od Krety, dokładnie tam, gdzie umieszcza ją Łukasz. Grecki tekst Nowego Testamentu też nie jest tu jednolity — część rękopisów (m.in. Kodeks Watykański) ma Καῦδα (Cauda), inne Κλαῦδα (Clauda/Klauda), stąd rozbieżność między przekładami: UBG idzie za „Klaudą”, wiele innych ma „Kaudę”.

Nowożytna wiedza o wyspie zawdzięcza wiele Gavdos Island Archaeological Project — programowi Uniwersytetu Kreteńskiego pod kierunkiem archeolog Kateriny Kopaki, prowadzonemu z 25. Eforatem Starożytności. Badania powierzchniowe w latach 1992–2000 objęły całą wyspę i dały jej pierwszą mapę archeologiczną. Od 2003 r. dochodzą wykopaliska w Siopata i Katalymata.

Wyniki są zaskakująco bogate jak na tak małą wyspę. Najstarsze narzędzia krzemienne — piąstki, odłupki lewaluaskie, rylce — datowane są na dolny i środkowy paleolit (ok. 200–120 tys. lat temu), co czyni Gavdos argumentem za tym, że ludzie pokonywali otwarte wody Śródziemnomorza wcześniej, niż dotąd sądzono. Ślady osadnictwa ciągną się dalej przez mezolit, neolit i epokę brązu — w Siopata odkryto pozostałości budowli określanej jako „willa” na wzór minojskich rezydencji wiejskich, sprzed połowy II tysiąclecia p.n.e., z ceramiką minojską i agatową gemmą z wizerunkiem żaglowca. Kolejne warstwy obejmują okres grecki, rzymski, bizantyński, wenecki i turecki, aż po czasy współczesne.

Z okresu rzymskiego pochodzą ślady intensywnego wypasu i karczowania roślinności. Badania geoarcheologiczne wskazują na nasilenie erozji gleby i wylesienia w tzw. okresie subatlantyckim (ostatnie ok. 2,5 tys. lat), związane z działalnością pasterską i rolniczą kolejnych epok. Skutki tej presji — czerwonawa, zerodowana ziemia i skąpa roślinność — widać na Gavdos do dziś.

Powiązanie z Pismem

Wysepka pojawia się w relacji z podróży Pawła do Rzymu jako więźnia, opisanej w 27. rozdziale Dziejów Apostolskich. Statek płynący z Cezarei dotarł do południowych brzegów Krety już późną jesienią, gdy żegluga uchodziła za niebezpieczną: „Gdy upłynęło wiele czasu i żegluga stała się niebezpieczna, bo minął już post, Paweł ich przestrzegał” (Dz 27,9 UBG) — chodzi o żydowski Dzień Pojednania (Jom Kippur), tradycyjną granicę bezpiecznego sezonu żeglugowego w starożytności.

Mimo ostrzeżeń Pawła załoga popłynęła dalej, licząc na dotarcie do przystani Feniks. Wtedy uderzył gwałtowny wiatr: „Lecz niedługo potem uderzył na nią gwałtowny wiatr, zwany Eurokludon” (Dz 27,14 UBG). Statek stracił kontrolę nad kursem i został poniesiony na południowy zachód: „Gdy płynęliśmy wzdłuż pewnej wysepki, zwanej Klauda, z trudem zdołaliśmy uchwycić łódź ratunkową” (Dz 27,16 UBG). To właśnie osłona brzegu Klaudy/Kaudy pozwoliła załodze wciągnąć na pokład holowaną dotąd łódź, zanim fale rozbiłyby ją o burtę statku. Zaraz potem: „Po wyciągnięciu jej przepasali statek, używając sprzętu pomocniczego. Z obawy, żeby nie wpaść na płyciznę, opuścili żagle i tak ich niosło” (Dz 27,17 UBG) — marynarze bali się osiadania na piaszczystych mieliznach Syrty u wybrzeży Afryki, znanych żeglarzom jako śmiertelna pułapka.

Po minięciu Klaudy statek dryfował jeszcze czternaście dni, aż do rozbicia się u wybrzeży Malty (Dz 27,27–44) — ale to już osobna historia. Sama wzmianka o wysepce jest krótka, wpleciona w opis czynności żeglarskich — dokładnie tak, jak można by się spodziewać po relacji naocznego świadka, a nie po literackiej fikcji.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: identyfikacja biblijnej Klaudy/Kaudy z dzisiejszym Gavdos nie budzi wśród badaczy — ani biblistów, ani klasycystów — poważnych wątpliwości. Przemawia za nią zgodność nazwy (Cauda u Pomponiusza Meli, Gaudos u Pliniusza, Claudos u Ptolemeusza) oraz położenie dokładnie tam, gdzie wymaga tego trasa statku płynącego z Pięknych Portów w stronę Feniksu, porwanego potem wiatrem na południowy zachód.
• Dyskutowane — pisownia: greckie rękopisy Nowego Testamentu różnią się (Κλαῦδα wobec Καῦδα), stąd w przekładach „Klauda”/„Clauda” obok „Kauda”. UBG idzie za „Klaudą” — to nie zmienia identyfikacji geograficznej, tylko pisownię nazwy.
• Dyskutowane — przyczyny erozji gleby: popularne opracowania (m.in. Wikipedia) wiążą erozję na Gavdos wprost z rzymskim „przeeksploatowaniem” roślinności. Publikacje zespołu badawczego (K. Kopaka) formułują to ostrożniej: wiążą nasilenie erozji z całym okresem subatlantyckim i kumulatywną działalnością pasterską kolejnych epok, nie wyłącznie z Rzymianami — to proces wielowiekowy, nie wydarzenie jednej epoki.
• Dyskutowane — „najbardziej na południe wysunięty punkt Europy”: ten popularny tytuł ma sens tylko przy założeniu, że dalej na południe leżące Wyspy Kanaryjskie liczy się do Afryki, nie Europy — kwestia konwencji, nie faktu przyrodniczego.
• Poza zakresem tego tematu: miejsce ostatecznego rozbicia się statku (tradycyjnie Malta) ma krytyków proponujących inne lokalizacje, ale to spór o dalszą część podróży, nie o samą Klaudę/Kaudę.

Znaczenie

Wartość tego „odkrycia” nie polega na spektakularnym artefakcie, lecz na czymś bardziej podstawowym: potwierdzeniu, że autor Dziejów Apostolskich znał realia żeglugi po wschodnim Morzu Śródziemnym na tyle dobrze, że potrafił wymienić z nazwy odległą, mało istotną wysepkę — dokładnie tę, którą niezależnie od Biblii znali i opisywali rzymscy geografowie tej samej epoki. Ani Pomponiusz Mela, ani Pliniusz nie mieli powodu uzgadniać swoich relacji z tekstem chrześcijańskim, a mimo to nazwy się zgadzają, a położenie pasuje idealnie do trasy statku płynącego z Krety w stronę Malty podczas jesiennego sztormu.

Prace archeologiczne na wyspie dorzucają drugą warstwę wiarygodności: Gavdos w I w. n.e. nie było bezludną skałą wymyśloną na potrzeby narracji, lecz realnym miejscem z ciągłością osadniczą sięgającą tysięcy lat wstecz. To potwierdzenie typowe dla relacji naocznego świadka — drobny, uboczny szczegół geograficzny, który przy bliższym sprawdzeniu okazuje się precyzyjny. Nie chodzi o to, że archeologia „dowodzi” teologii Dziejów Apostolskich — chodzi o spójność warstwy realistycznej: imion, miejsc i tras, którą tekst zachowuje nawet w najdrobniejszych fragmentach.

Źródła

• Wikipedia (en), hasło „Gavdos” — geografia, starożytne nazwy wyspy, status „najbardziej na południe wysuniętego punktu Europy”: https://en.wikipedia.org/wiki/Gavdos
• Gavdos Island Archaeological Project — program badawczy 1992–2000, odkrycia z kolejnych epok, erozja po okresie rzymskim: http://performance-archaeology.com/gavdos-island-archaeological-project/
• Uniwersytet Kreteński, Katedra Historii i Archeologii — program „Island Gavdos (1992–)”, kierownictwo K. Kopaki, wykopaliska od 2003 r.: https://www.history-archaeology.uoc.gr/en/activities-and-research/excavations/island-gavdos-1992/
• Crete Gazette, „Archaeological findings on Gavdos” — „willa” w Siopata, ceramika minojska, gemma z żaglowcem: https://www.cretegazette.com/2007-11/gavdos-archaeological/
• Antiquity Journal, K. Kopaka, Ch. Matzanas, „Palaeolithic industries from the island of Gavdos” — datowanie narzędzi paleolitycznych: https://antiquity.ac.uk/projgall/Kopaka321
• K. Kopaka, „The Gavdos project”, The European Archaeologist 46 (2015) — dane geoarcheologiczne o wylesieniu i erozji w okresie subatlantyckim: https://www.researchgate.net/publication/301686361_The_Gavdos_project_An_island_culture_on_the_Cretan_and_Aegean_fringe
• BibleHub, hasła „Cauda” i „Clauda” — świadectwa Pomponiusza Meli, Pliniusza, Ptolemeusza, wariant Καῦδα/Κλαῦδα: https://biblehub.com/topical/c/cauda.htm, https://biblehub.com/topical/c/clauda.htm
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 27,7-20.

Statek z uwięzionym Pawłem mija Kretę, wiatr nie pozwala płynąć dalej, załoga z trudem wprowadza go do zatoki o nazwie „Piękne Porty”. Brzmi jak szczegół bez znaczenia — a jednak ta sama nazwa, w niemal niezmienionej formie, funkcjonuje na południowym wybrzeżu Krety do dziś. Czy da się sprawdzić, że to właśnie ta zatoka, i co archeolodzy naprawdę znaleźli w Kaloi Limenes i sąsiedniej Lasai?

Czym jest to „odkrycie”

Na południowym wybrzeżu Krety, około 70 km na południowy zachód od Heraklionu, leży niewielka osada i zatoka Kaloi Limenes (gr. Καλοὶ Λιμένες — dosłownie „dobre/piękne porty”). Nazwa nie jest rekonstrukcją uczonych ani nowożytnym pomysłem — to greckie określenie miejscowej zatoki, używane nieprzerwanie od starożytności po dziś. Taka ciągłość toponimu na tak niewielkim odcinku wybrzeża jest rzadkością i sama w sobie stanowi mocną poszlakę identyfikacyjną.

W 1971 roku zespół z Uniwersytetu w Bristolu pod kierunkiem Davida Blackmana i Keitha Branigana przeprowadził badania powierzchniowe wybrzeża między doliną Ayiofarango a Chrisostomos, publikując wyniki w 1975 r. w „Annual of the British School at Athens” (t. 70). Na wzgórzu, które od zachodu zamyka zatokę i na którym stoi dziś kaplica św. Pawła, badacze odnotowali gęsty rozrzut ceramiki rzymskiej i późnorzymskiej. W głębi lądu odkryto pozostałości rzymskich zagród rolniczych z murami granicznymi, a także — z wcześniejszej epoki brązu — dwa wczesnominojskie grobowce typu tholos, niezwiązane z I wiekiem n.e., lecz świadczące o bardzo długim osadnictwie. Odnotowano też pozostałości większego, dziedzińcowego budynku z okresu hellenistyczno-rzymskiego oraz tabliczkę z dedykacją dla Asklepiosa.

Około 2 km na wschód od zatoki, przy dzisiejszej miejscowości Chrisostomos, leżą ruiny starożytnej Lasai (Lasaia/Lasea) — portu miasta Gortyna, rzymskiej stolicy Krety. To jedyne miejsce w okolicy z zachowanymi pozostałościami nabrzeży: rząd kamieni ciągnący się od plaży w stronę morza wyznacza dawny falochron. Nowsze badania geoarcheologiczne (Nikos Mourtzas, Eleni Kolaiti, „Méditerranée”, 2022) zrekonstruowały dwie fazy portu przy wysepce Trafos: starszy, minojski falochron z nasypu kamiennego (ok. 142 m, dziś całkowicie zatopiony) oraz młodszy, hellenistyczno-rzymski falochron wewnętrzny (ok. 96 m), zbudowany, gdy Lasaia — licząca wtedy ok. 400–500 mieszkańców — funkcjonowała jako zależny port Gortyny. Część kamieni z nabrzeża wykorzystano w latach 60. XX w. przy budowie terminalu paliwowego w pobliskim Kaloi Limenes, co utrudnia dziś oglądanie struktury, ale nie podważa jej wcześniejszego udokumentowania.

Powiązanie z Pismem

Opis podróży Pawła jako więźnia eskortowanego do Rzymu, zapisany w Dziejach Apostolskich 27, jest szczegółowy nawigacyjnie — to właściwie dziennik pokładowy. Po przesiadce w Myrze na statek aleksandryjski płynący do Italii, załoga z trudem minęła Knidos, popłynęła pod osłoną Krety obok przylądka Salmone, a następnie: „A płynąc z trudem wzdłuż jej brzegów, dotarliśmy do pewnego miejsca zwanego Piękne Porty, blisko którego było miasto Lasaia” (Dz 27,8 UBG).

Łukasz — autor Dziejów, towarzyszący Pawłowi w tej podróży — dodaje istotny szczegół czasowy, przydatny do datowania całego wydarzenia: „Gdy upłynęło wiele czasu i żegluga stała się niebezpieczna, bo minął już post, Paweł ich przestrzegał: Panowie, widzę, że żegluga będzie związana z krzywdą i wielką szkodą nie tylko ładunkowi i statkowi, ale i naszemu życiu” (Dz 27,9-10 UBG). „Post” to Dzień Pojednania (Jom Kipur), przypadający jesienią — dokładnie w porze, gdy żegluga po Morzu Śródziemnym stawała się z powodu sztormów wyjątkowo ryzykowna, co potwierdzają też rzymscy pisarze (np. Wegecjusz).

Mimo ostrzeżenia Pawła większość załogi zdecydowała płynąć dalej, w stronę lepiej osłoniętego portu Feniks: „A ponieważ żaden port nie nadawał się do przezimowania, większość postanowiła stamtąd odpłynąć, dostać się jakoś na przezimowanie do portu Feniks na Krecie, otwartego na południowo-zachodnią i północno-zachodnią stronę” (Dz 27,12 UBG). Ta decyzja, jak wiadomo z dalszej części rozdziału, doprowadziła do sztormu i rozbicia statku u wybrzeży Malty — ale to już inny wątek. Istotne jest to, że opis Pięknych Portów jako miejsca „nienadającego się do przezimowania” pasuje do rzeczywistej topografii Kaloi Limenes.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest, że:

• Nazwa Kaloi Limenes (dawniej też zapisywana jako Kaloi Limniones) funkcjonuje na południowym wybrzeżu Krety nieprzerwanie i odpowiada greckiemu określeniu z Dz 27,8 („piękne/dobre porty”).
• Geografia zatoki odpowiada opisowi z Dziejów: osłonięta od północnego zachodu przez pobliskie wysepki, otwarta na wiatry wschodnie i południowo-wschodnie — czyli rzeczywiście nienadająca się do przezimowania. Potwierdził to w 1853 r. brytyjski kapitan T.A.B. Spratt, prowadzący pomiary hydrograficzne wybrzeży Krety.
• Ceramika rzymska i późnorzymska na wzgórzu z kaplicą oraz rzymskie zagrody rolnicze w głębi lądu potwierdzają osadnictwo w interesującym nas okresie — czyli w I wieku n.e., gdy według chronologii Dziejów (namiestnicy Feliks i Festus, panowanie Nerona) miała miejsce podróż Pawła, najprawdopodobniej jesienią 59 lub 60 roku n.e.
• Sąsiednia Lasaia istniała jako osada portowa z własnym, udokumentowanym falochronem z okresu hellenistyczno-rzymskiego — jedynym tego typu obiektem w okolicy, co pasuje do wzmianki Łukasza o „mieście Lasaia” tuż przy zatoce.

Dyskutowane pozostaje natomiast kilka kwestii. Pisownia nazwy miasta w greckich rękopisach Dziejów nie jest jednolita — obok „Lasaia” (Lasea) występują warianty Alassa czy Thalassa, co jest przedmiotem klasycznej krytyki tekstu Nowego Testamentu, choć nie zmienia to identyfikacji geograficznej. Według Princeton Encyclopedia of Classical Sites sama zatoka „Piękne Porty” nie była odrębnym miastem, lecz raczej miejscem w obrębie szerszego terytorium Lasai — rozróżnienie subtelne, ale istotne dla precyzyjnego odczytania tekstu. Kaplica św. Pawła nad zatoką (zbudowana w 1911 r., odnowiona w 1970) oraz pobliska grota, w której — według miejscowej tradycji — apostoł miał odpoczywać, to elementy pobożnej tradycji, a nie odkrycia archeologiczne: nie ma dowodów fizycznych łączących konkretne miejsce postoju Pawła z tym punktem zatoki, choć sama zatoka jako całość identyfikowana jest z dużą pewnością. Skoro Paweł podróżował jako rzymski więzień pod eskortą, jego swoboda poruszania się po lądzie była ograniczona, co czyni bardziej rozbudowane elementy legendy (jak wskazywanie konkretnej groty) trudnymi do zweryfikowania. Warto też uczciwie zaznaczyć: żaden napis, moneta czy inny przedmiot z Kaloi Limenes czy Lasai nie wspomina Pawła ani chrześcijan z I wieku — wykopaliska potwierdzają samą scenę, czyli istnienie i charakter portu w odpowiednim czasie, nie konkretne wydarzenie z Dziejów.

Znaczenie

To odkrycie różni się od wielu innych pozycji w tej serii — nie chodzi o inskrypcję z imieniem władcy czy pieczęć urzędnika, lecz o geograficzną i topograficzną wiarygodność narracji. Autor Dziejów pisze o trasie morskiej z drobiazgową precyzją — wymienia porty, przylądki, kierunki wiatrów, realia żeglugi typowe dla starożytnego Morza Śródziemnego. Archeologia i geomorfologia wybrzeża potwierdzają, że te szczegóły nie są literacką ozdobą: zatoka nosi tę samą nazwę, jest osłonięta tylko częściowo, sąsiaduje z portowym miasteczkiem mającym własny falochron, i była zamieszkana dokładnie w interesującym nas okresie.

Dla czytelnika Biblii to przypomnienie, że narracja spisana już w czasach rzymskich, przez naocznego świadka podróżującego razem z opisywaną postacią, osadzona jest w konkretnym, materialnym świecie, który da się dziś zwiedzić i skonfrontować z tekstem. Piękne Porty i Lasaia nie są miejscami wymyślonymi na potrzeby opowieści — to realny zakątek płd. Krety, gdzie można stanąć na tym samym wzgórzu, spojrzeć na tę samą zatokę i zobaczyć w wodzie kamienie falochronu, obok którego prawie dwa tysiące lat temu zatrzymał się statek wiozący Pawła do Rzymu.

Źródła

• D. J. Blackman, K. Branigan, „An Archaeological Survey on the South Coast of Crete, between the Ayiofarango and Chrisostomos”, Annual of the British School at Athens, t. 70, 1975, s. 17-36 — badania powierzchniowe Kaloi Limenes i Lasai (Cambridge Core / academia.edu).
• Kaloi Limenes — Wikipedia (en) — lokalizacja, dane geograficzne, kaplica św. Pawła.
• BiblePlaces.com — Fair Havens — topografia zatoki, relacja kpt. T.A.B. Spratta z 1853 r., kontekst żeglugowy Dz 27.
• Princeton Encyclopedia of Classical Sites — hasło Kaloi Limenes (Perseus) — opis znalezisk: ceramika rzymska, zagrody, groby tholos, tabliczka z dedykacją dla Asklepiosa.
• N. Mourtzas, E. Kolaiti, „Palaeogeography of Ancient Lasaia (SE Crete, Greece)”, Méditerranée, 2022 — geoarcheologiczna rekonstrukcja falochronów portu Lasai i zmian poziomu morza.
• CretanBeaches.com — Ancient Lassea — dane o roli Lasai jako portu Gortyny i pozostałościach nabrzeża.
• John Sanidopoulos, „Kali Limenes (Fair Havens)”, 2022 — historia kaplicy św. Pawła (budowa 1911, odnowienie 1970) i miejscowej tradycji.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 27,7-10.12.

Statek z apostołem Pawłem stoi w niepewnym porcie na południu Krety, sezon żeglugowy się kończy, a załoga spiera się, dokąd płynąć dalej. Miejscem, które miało dać bezpieczną przystań na zimę, był port zwany Feniks. Czy da się dziś wskazać na mapie zatokę, którą Łukasz opisał niemal dwa tysiące lat temu z taką precyzją, że żeglarze wciąż rozpoznają w niej realny akwen? Odpowiedź brzmi: prawdopodobnie tak — choć nie bez sporów o szczegóły.

Czym jest to „odkrycie”

Na południowym wybrzeżu Krety, w regionie Sfakia (Chania), leży niewielki skalisty półwysep z dwiema naturalnymi zatokami po obu stronach. Wschodnia to dzisiejsze Loutro — malownicza, lecz w starożytności drugorzędna przystań. Zachodnia nosi nazwę Finikas (Phineka), w której rozpoznaje się grecką nazwę Phoinix — port opisany przez Łukasza. Na przylądku widoczne są na powierzchni (bez systematycznych wykopalisk) pozostałości osady zwanej też Katopolis: ceramika, fragmenty kolumn, termy, świątynia Apollina i groby — ślady portu obsługującego leżące wyżej w górach Anopolis i Aradenę.

Kluczowa dla identyfikacji jest fizyczna geografia zatoki. Brytyjski filolog R.M. Ogilvie w artykule z 1958 roku w „Journal of Theological Studies” wykazał, że linia brzegowa zachodniej zatoki (Finikas) była w starożytności o ok. 3,7–6 m (12–20 stóp) wyżej niż dziś, co dawało dostateczną głębokość dla większych statków. Dziś rafa i niższy poziom wody częściowo ukrywają dawny układ dwóch wejść do portu — jedno, na południowy zachód, wciąż widoczne, drugie, na północny zachód, trudniejsze do rozpoznania. Podobne przesunięcia linii brzegowej zna się z Krety dobrze: trzęsienie ziemi z 365 r. n.e. trwale podniosło zachodnie wybrzeże wyspy nawet o kilka–kilkanaście metrów (w Falasarnie rzymskie nabrzeże leży dziś kilkaset metrów od morza) — to prawdopodobny, choć wprost niepotwierdzony dla Finikas, mechanizm różnicy poziomów opisanej przez Ogilviego.

Drugim filarem identyfikacji jest inskrypcja z czasów cesarza Trajana (przełom I i II w. n.e.) znaleziona w rejonie Loutro/Finikas, pozostawiona przez właściciela aleksandryjskiego statku zbożowego (źródła podają jego nazwę jako „Isopharia”). Świadczy ona, że egipskie jednostki wiozące zboże do Rzymu rzeczywiście zimowały w tej okolicy — tak jak liczyła załoga statku wiozącego Pawła, również z Aleksandrii (Dz 27,6). W starożytności istniała też druga miejscowość o tej nazwie: Strabon wspomina „Feniks” na przesmyku łączącym zachodnią część Krety z resztą wyspy, koło dzisiejszego Foinikas, niedaleko Lappy — to inne miejsce niż port z Dziejów, ale podwójna nazwa bywa źródłem pomyłek w starszych opracowaniach.

Powiązanie z Pismem

Historia portu Feniks to fragment jednego z najbardziej szczegółowych opisów żeglugi w starożytnej literaturze — relacji z podróży Pawła jako więźnia do Rzymu w Dziejach Apostolskich 27. Statek z trudem dotarł do miejsca zwanego Piękne Porty: „A płynąc z trudem wzdłuż jej brzegów, dotarliśmy do pewnego miejsca zwanego Piękne Porty, blisko którego było miasto Lasaia” (Dz 27,8 UBG). Sezon żeglugowy się kończył, a Paweł ostrzegał: „Panowie, widzę, że żegluga będzie związana z krzywdą i wielką szkodą nie tylko ładunkowi i statkowi, ale i naszemu życiu” (Dz 27,10 UBG). Setnik Juliusz zaufał jednak sternikowi i właścicielowi statku, nie Pawłowi (Dz 27,11).

Ponieważ Piękne Porty nie nadawały się do przezimowania, większość załogi postanowiła płynąć dalej: „A ponieważ żaden port nie nadawał się do przezimowania, większość postanowiła stamtąd odpłynąć, dostać się jakoś na przezimowanie do portu Feniks na Krecie, otwartego na południowo-zachodnią i północno-zachodnią stronę” (Dz 27,12 UBG). Ten opis orientacji portu jest podstawą całej dyskusji o identyfikacji miejsca. Plan się nie powiódł: „Lecz niedługo potem uderzył na nią gwałtowny wiatr, zwany Eurokludon” (Dz 27,14 UBG). Zamiast do Feniksu, statek zniosło w pobliże wysepki Kauda (dziś Gavdos), a po dwóch tygodniach dryfowania rozbił się u wybrzeży Malty (Dz 27,27; 28,1).

Feniks nigdy więc nie stał się miejscem, w którym Paweł faktycznie przezimował — pozostał portem zamierzonym, lecz nieosiągniętym. Znaczenie tego fragmentu nie polega na „potwierdzeniu cudu”, lecz na precyzji geograficznej i żeglarskiej opisu. Już w XIX w. szkocki żeglarz James Smith w pracy „The Voyage and Shipwreck of St. Paul” (1848) zauważył, że szczegóły nawigacyjne w Dziejach 27 — kierunki wiatrów, odległości, zachowanie statku w sztormie — odpowiadają realiom starożytnej żeglugi lepiej, niż mógłby to wymyślić ktoś nieobecny na pokładzie.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest istnienie w starożytności portu o nazwie Feniks (Phoinix) na południowym wybrzeżu Krety — potwierdzają to niezależnie od Biblii Strabon, Ptolemeusz oraz „Synekdemos” Hieroklesa. Pewne jest też, że w rejonie Loutro/Finikas istniała realna, wykorzystywana w epoce rzymskiej przystań z zapleczem osadniczym (Katopolis) i źródłami wody, a inskrypcja z czasów Trajana wiąże to miejsce z zimowaniem aleksandryjskich statków zbożowych.

• Problem orientacji. Współczesne Loutro zwrócone jest na wschód, nie na SW/NW jak opisuje Łukasz. Większość badaczy (m.in. Ogilvie) rozwiązuje to wskazaniem, że w starożytności użytkowano zachodnią zatokę Finikas o dwóch wejściach zorientowanych właśnie tak — dziś trudniejszych do rozpoznania przez niższą wodę i zniszczoną rafę. Inni czytają opis Łukasza jako żargon żeglarski, nie dosłowną orientację wejścia.
• Alternatywna lokalizacja. W 2020 r. Paul Wraight zakwestionował utożsamienie z Loutro/Finikas, proponując zatokę Plakias kilkanaście kilometrów na wschód — powołując się na rozbieżne współrzędne u Ptolemeusza dla „miasta” i „portu” Feniks oraz krótszy dystans od Pięknych Portów (ok. 30 mil zamiast ok. 50 do Loutro). Propozycja nie zdobyła powszechnej akceptacji — większość opracowań nadal wskazuje Loutro/Finikas.
• Skala zmian poziomu morza. Szacunek Ogilviego (3,7–6 m) dotyczy zatoki Finikas i nie został w dostępnych źródłach powiązany z konkretną datą ani trzęsieniem ziemi. Związek z wypiętrzeniem z 365 r. n.e. (znanym głównie z Falasarny) to analogia geologiczna, nie ustalony fakt dla tego miejsca.
• Szczegóły inskrypcji. Informacja o inskrypcji Trajana i nazwie statku „Isopharia” pochodzi z jednego głównego źródła (bibleplaces.com); nie dotarliśmy do niezależnej publikacji epigraficznej z pełnym tekstem czy numerem inwentarzowym.

Znaczenie

Feniks nie jest odkryciem w rodzaju inskrypcji z imieniem znanej postaci biblijnej — to raczej przykład łączenia geografii historycznej, epigrafiki i geologii, by ocenić wiarygodność jednego zdania z relacji sprzed dwóch tysięcy lat. Sam fakt, że można sensownie dyskutować, którą zatokę na Krecie miał na myśli autor Dziejów — na podstawie wiatrów, głębokości wody czy inskrypcji o statkach zbożowych — pokazuje, że opis w Dz 27 nie jest ogólnikową narracją, lecz zapisem realnej trasy żeglugowej, skonfrontowanej z fizyczną geografią regionu.

To ważne dla oceny całej relacji o podróży i rozbiciu statku: Łukasz jawi się jako ktoś, kto zna realia żeglugi śródziemnomorskiej — sezonowość rejsów, groźne wiatry typu Eurokludon, praktykę zimowania statków w konkretnych portach. Nie oznacza to, że archeologia „udowadnia” nadprzyrodzoną interwencję opisaną dalej w rozdziale — to odrębna kwestia wiary. Oznacza natomiast, że warstwa geograficzno-żeglarska tekstu wytrzymuje konfrontację z realiami terenu. Spór, czy chodzi o Loutro, czy — jak chce Wraight — o Plakias, przypomina, że identyfikacja miejsc biblijnych bywa procesem otwartym, nie jednorazowym „ustaleniem”.

Źródła

• BiblePlaces.com, „Phoenix, Crete” — lokalizacja, dwie zatoki, ustalenia Ogilviego, inskrypcja z Trajana: https://www.bibleplaces.com/phoenix-crete/
• Wikipedia, „Phoenix (Crete)” — dwie miejscowości o tej nazwie, identyfikacja z Loutro, Strabon i Hierokles: https://en.wikipedia.org/wiki/Phoenix_(Crete)
• Biblical Archaeology Society (Mark Wilson), „Ancient Phoenix: The Harbor That Might Have Been” — wizyta na miejscu, wiatr Eurokludon: https://www.biblicalarchaeology.org/daily/biblical-topics/new-testament/ancient-phoenix-the-harbor-that-might-have-been/
• R.M. Ogilvie, „Phoenix”, Journal of Theological Studies, t. IX, nr 2 (1958), s. 308–314 — ustalenie o poziomie wody w zatoce Finikas: https://academic.oup.com/jts/article-abstract/IX/2/308/1650568
• Paul Wraight, „Another Phoenix in Crete” (2020) — alternatywna lokalizacja koło Plakias: https://www.ancientportsantiques.com/wp-content/uploads/Documents/PLACES/Crete-Cyprus/Phoenix-Wraight2020.pdf
• ScienceDirect, dane o trzęsieniu ziemi z 365 r. n.e. i wypiętrzeniu zachodniego wybrzeża Krety: https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1040618209001499
• Cretanbeaches.com, „Ancient Phoenix (Katopolis)” — pozostałości osady przy Loutro: https://www.cretanbeaches.com/en/history-of-crete/archaeological-sites-in-crete/classical-and-greco-roman-era/ancient-phoenix-katopolis
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 27,8.10-12.14.27; 28,1.

Co skłania cesarza do budowy całego miasta tylko po to, by upamiętnić jedną bitwę morską — i dlaczego właśnie tam, w mieście-pomniku triumfu Oktawiana Augusta, apostoł Paweł postanowił spędzić zimę, pisząc list do swojego współpracownika Tytusa? Nikopolis w Epirze należy do nielicznych miejsc wymienionych wprost w Nowym Testamencie, które da się dziś przejść krok po kroku — od teatru, przez łaźnie, po fundamenty świątyni i wczesnochrześcijańskich bazylik. To najlepiej udokumentowane archeologicznie spośród tzw. apostolskich „zimowisk”.

Czym jest to „odkrycie”

Nikopolis („miasto zwycięstwa”, gr. Nikē + polis) to miasto założone przez Oktawiana (przyszłego cesarza Augusta) na pamiątkę jego decydującego zwycięstwa morskiego nad flotą Marka Antoniusza i Kleopatry pod Akcjum, 2 września 31 roku p.n.e. Samo miasto powstało w ciągu kilku lat po bitwie — większość badaczy datuje jego formalne założenie na ok. 29 rok p.n.e., a dedykację towarzyszącego mu pomnika zwycięstwa na lata 29–27 p.n.e. Leży na półwyspie w zachodniej Grecji, między Zatoką Amwrakijską a Morzem Jońskim, kilka kilometrów od dzisiejszej Prewezy.

Oktawian zaludnił nowe miasto w drodze przymusowego przesiedlenia mieszkańców okolicznych ośrodków — Kassopy, Ambrakii, Leukas i kilku miejscowości Akarnanii i zachodniej Etolii. Miasto zaprojektowano na wzór rzymski: prostokątna siatka ulic, główna arteria (decumanus) o szerokości niemal 15 metrów i długości ok. 1,5 km, mury z co najmniej pięcioma bramami. W ciągu kilku lat powstały tu teatr, gimnazjon, stadion o niezwykłym kształcie — z dwoma półkolistymi zakończeniami zamiast jednego — łaźnie, odeon (kryta sala widowiskowa czynna od końca I wieku p.n.e. do końca III wieku n.e.) oraz nimfeum. Wodę dostarczał akwedukt sprowadzający ją z rzeki Loros na odcinku około 50 km.

Nad miastem, na wzgórzu Michalitsi — w miejscu obozu Oktawiana przed bitwą — wzniesiono monumentalny Pomnik Zwycięstwa. Na murze oporowym umieszczono co najmniej 36 brązowych taranów (rostrów) zdobytych na okrętach floty Antoniusza i Kleopatry, ułożonych według wielkości; dziś zachowały się po nich jedynie gniazda w kształcie kotwic. Nad nimi biegł łaciński napis długości ok. 54 metrów, poświęcony Neptunowi i Marsowi, rozpoczynający się słowami: „Imperator Caesar, syn boskiego Juliusza, zwycięzca w wojnie, którą prowadził w imieniu republiki w tym regionie…”. Ruiny zidentyfikował w 1805 r. podróżnik William M. Leake, częściowych wykopalisk (błędnie biorąc pomnik za świątynię) dokonał w 1913 r. Aleksandros Filadelfeus z greckiej Służby Archeologicznej, fragmenty inskrypcji odczytali K. Romaios i G. Miladis (1925–26), a systematyczne badania i konserwację od 1995 roku prowadzi zespół Konstantinosa Zachosa.

Znaczną część budynków publicznych Nikopolis sfinansował Herod Wielki — ten sam król Judei, który według Ewangelii Mateusza kazał wymordować niemowlęta w Betlejem (Mt 2,16). Informację tę przekazuje Józef Flawiusz w „Dawnych dziejach Izraela” (16,147) oraz w „Wojnie żydowskiej” (1,425): Herod, sojusznik Augusta po Akcjum, ofiarował miastu pieniądze na świątynię i inne gmachy publiczne. Wykopaliska trwają nieprzerwanie od 1913 roku; w 2009 r. otwarto na miejscu Muzeum Archeologiczne Nikopolis, a stanowisko figuruje na tymczasowej liście światowego dziedzictwa UNESCO.

Powiązanie z Pismem

Nikopolis pojawia się w Nowym Testamencie tylko raz, ale wprost — w Liście do Tytusa, gdzie Paweł pisze do swojego młodszego współpracownika, którego zostawił na Krecie: „Zostawiłem cię na Krecie w tym celu, abyś uporządkował to, co tam jeszcze zostało do zrobienia, i ustanowił w każdym mieście starszych, jak ci nakazałem” (Tt 1,5 UBG). Kilka rozdziałów dalej Paweł wyjawia swoje plany na nadchodzącą zimę: „Gdy poślę do ciebie Artemasa lub Tychika, staraj się przybyć do mnie do Nikopolis, bo tam postanowiłem spędzić zimę” (Tt 3,12 UBG).

List zwykle datuje się na lata 63–66 n.e., a więc na okres po domniemanym uwolnieniu Pawła z pierwszego rzymskiego więzienia (Dzieje Apostolskie kończą się jego aresztem w Rzymie ok. 60–62 r.). Tradycja badaczy przyjmujących autentyczność listów pasterskich mówi wówczas o „czwartej podróży misyjnej” — Paweł miałby odwiedzić Kretę, zostawić tam Tytusa, po czym zaplanować spędzenie zimy w Nikopolis, zanim wyruszy dalej. Wybór tego akurat miasta nie był przypadkowy: żegluga po Morzu Śródziemnym w praktyce zamierała na okres jesienno-zimowy (sztormy czyniły ją zbyt niebezpieczną), a Nikopolis — spora stolica prowincji z dwoma portami, dobrze skomunikowana morzem z Kretą, Achają i Italią — była naturalnym miejscem, by przeczekać złą pogodę.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest istnienie i skala miasta założonego przez Augusta po Akcjum — to jeden z najlepiej zachowanych i najdokładniej przebadanych ośrodków rzymskiej Grecji, z ciągłością wykopalisk od 1913 roku do dziś. Nie budzi też wątpliwości powiązanie fundacji miasta z bitwą pod Akcjum: potwierdzają to źródła literackie (Swetoniusz, Kasjusz Dio) oraz sam napis na Pomniku Zwycięstwa.

• Który Nikopolis miał na myśli Paweł? W starożytności istniało kilka miast o tej nazwie — oprócz epirskiego również Nikopolis w Cylicji (Azja Mniejsza) oraz nad rzeką Nestos w Tracji. Już Hieronim w IV wieku wskazywał na miasto epirskie i ta identyfikacja dominuje w komentarzach do dziś — był to bowiem zdecydowanie najsłynniejszy ośrodek noszący tę nazwę. Jan Chryzostom i Teodoret z Cyru łączyli list raczej z Nikopolis w Macedonii/Tracji, powołując się na dopisek kończący niektóre rękopisy — bez rozstrzygającego dowodu.
• Dopisek o Macedonii w tekście UBG. Na końcu Listu do Tytusa w Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej czytamy: „List do Tytusa (…) napisany z Nikopolis, miasta Macedonii”. To nie fragment natchnionego tekstu Pawła, lecz późna redakcyjna notka (subskrypcja) z greckich rękopisów bizantyjskich; większość badaczy uważa ją za nieścisłą, bo Nikopolis epirskie administracyjnie należało do prowincji Epir (od czasów Trajana), nie Macedonii. Dopisek dobrze pokazuje, że notatki kopistów trzeba traktować ostrożniej niż sam tekst listu.
• Autorstwo i data Listu do Tytusa. Część badaczy krytycznych (m.in. Martin Dibelius, Hans Conzelmann, Barrett, Hultgren) uważa listy pasterskie za pisma powstałe po śmierci Pawła, spisane w jego imieniu na przełomie I i II wieku — co czyniłoby wzmiankę o Nikopolis literacką konwencją. Zwolennicy autorstwa Pawłowego (Donald Guthrie, Gordon Fee, J.N.D. Kelly) bronią autentyczności i „czwartej podróży” po pierwszym uwięzieniu w Rzymie. Spór nie dotyczy istnienia czy topografii samego miasta — tylko historyczności tej wzmianki.

Znaczenie

Nikopolis to rzadki przypadek, w którym miejsce wymienione wprost w Nowym Testamencie da się dziś zwiedzić niemal w całości — mury, teatr, odeon, stadion, łaźnie, nimfeum i sam Pomnik Zwycięstwa są odsłonięte i dostępne, a muzeum z 2009 roku porządkuje znaleziska chronologicznie od powstania miasta po jego upadek. Rzadko kiedy tło geograficzne jednego zdania listu apostolskiego można oglądać z taką dokładnością.

Symboliczna jest też sama historia miasta. Nikopolis powstało jako polityczno-religijny pomnik zwycięstwa i „pokoju” (Pax Augusta) po latach wojen domowych — zbudowane wokół kultu cesarza i taranów zdobytych okrętów. Kilka wieków później to samo miasto stało się siedzibą biskupa i miejscem budowy kilku wczesnochrześcijańskich bazylik z bogatymi mozaikami (od ok. 460 r.), a jego biskupi uczestniczyli jeszcze w soborach powszechnych w VIII wieku — zanim najazdy Wandalów (474 r.), a później Słowian i Awarów, doprowadziły do upadku miasta na rzecz pobliskiej Prewezy.

Nikopolis miało też inne życie intelektualne: po tym, jak cesarz Domicjan wygnał filozofów z Rzymu (ok. 89–93 r. n.e.), właśnie tu osiadł i założył szkołę stoicki filozof Epiktet — dowód, że miasto pozostawało ważnym ośrodkiem kulturalnym długo po wizycie apostoła. Dla czytelnika Listu do Tytusa Nikopolis przypomina też coś przyziemnego: apostolskie podróże toczyły się w realnym świecie rzymskich dróg morskich i sezonów żeglugowych, a nie w oderwanej od geografii opowieści.

Źródła

• BiblePlaces.com, Nicopolis — stanowisko i powiązanie z Listem do Tytusa: bibleplaces.com/nicopolis
• Actia Nicopolis Archaeopark (oficjalna strona parku archeologicznego): actianicopolisarchaeopark.gr/en/nikopolis
• Wikipedia (en), hasło Nicopolis — historia miasta i wykopaliska: en.wikipedia.org/wiki/Nicopolis
• Wikipedia (en), hasło Campsite Memorial of Augustus — historia badań nad Pomnikiem Zwycięstwa: en.wikipedia.org/wiki/Campsite_Memorial_of_Augustus
• World History Encyclopedia, hasło Nicopolis: worldhistory.org/nicopolis
• Ancient World Magazine, Nicopolis: August City of Victory: ancientworldmagazine.com/articles/nicopolis
• Flawiusz Józef, Dawne dzieje Izraela, ks. XVI (finansowanie budowli w Nikopolis przez Heroda Wielkiego): penelope.uchicago.edu/josephus/ant-16
• Bible.org, An Introduction to the Pastoral Epistles — spór o autorstwo i datowanie Listu do Tytusa: bible.org/pastoral-epistles
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Tt 1,5; 3,12.

Paweł nie czekał w Atenach na zaproszenie do świątyni ani na okazję do wykładu w akademii — wystarczył mu zwykły plac targowy, po którym dzień w dzień przechadzali się kupcy, próżniacy szukający nowinek i filozofowie w poszukiwaniu rozmówcy. Dzieje Apostolskie mówią wprost: „Rozprawiał więc w synagodze z Żydami i ludźmi pobożnymi oraz codziennie na rynku ze wszystkimi, których spotkał” (Dz 17,17 UBG). Czy fundamenty, kolumnady i skorupy ceramiki odkopane w centrum współczesnych Aten rzeczywiście pamiętają tamten dzień — i co dokładnie zostało z miejsca, które stało się tłem jednego z najsłynniejszych kazań w Nowym Testamencie?

Czym jest to „odkrycie”

Agora ateńska to nie pojedyncze znalezisko, lecz cały kompleks archeologiczny — dawny plac targowy i centrum życia publicznego starożytnych Aten, leżący dziś tuż pod Akropolem, między wzgórzem Areopagu a dzielnicą Plaka. Systematyczne wykopaliska rozpoczęła tam Amerykańska Szkoła Studiów Klasycznych w Atenach (ASCSA) 25 maja 1931 roku, po wyburzeniu części nowożytnej zabudowy. Prace, finansowane w dużej mierze dzięki wsparciu Johna D. Rockefellera Jr., trwają do dziś i odsłoniły warstwy sięgające neolitu, choć głównym przedmiotem badań pozostaje agora klasyczna i hellenistyczna — świat sprzed i tuż po czasach Pawła.

Najbardziej rozpoznawalnym elementem stanowiska jest Stoa Attalosa — dwukondygnacyjny portyk długości około 115 metrów, wzniesiony około 150 roku p.n.e. jako dar króla Pergamonu Attalosa II dla miasta, które ukształtowało jego wykształcenie. Budowlę zniszczoną najpewniej w 267 roku n.e. podczas najazdu Herulów odbudowano w latach 1952–1956 niemal dokładnie według antycznego wzorca, z kamienia z tych samych kamieniołomów na Pentelikonie i w Pireusie. Rekonstrukcję sfinansował głównie Rockefeller Jr., a projekt przygotował architekt Ioannis Travlos. Dziś w portyku mieści się Muzeum Starożytnej Agory z ceramiką, rzeźbami i monetami od epoki brązu po okres bizantyński.

Drugim miejscem istotnym dla opowieści o Pawle jest Stoa Poikile, czyli Portyk Malowany, wzniesiony około 460 roku p.n.e. w północno-zachodnim narożniku agory, przy Drodze Panatenajskiej. Jego ściany zdobiły malowidła Polignota, Mikona i Panajnosa przedstawiające bitwy pod Maratonem i wojnę trojańską — stąd przydomek „malowany”. Od około 300 do 262 roku p.n.e. nauczał tu Zenon z Kition, twórca szkoły nazwanej później stoicyzmem — właśnie od nazwy tego portyku. Budowla nie przetrwała w formie widocznej dziś nad ziemią: rozebrano ją w VI wieku n.e., a jej zachodni narożnik odsłonięto dopiero w latach 1980–1982.

Trzeci wątek to ślad obecności Żydów na samej agorze. W 1933 roku, w pobliżu hellenistycznego Metroonu (budynku archiwum państwowego), znaleziono marmurowy fragment z wyrytą siedmioramienną menorą i gałązką lulawu, dziś skatalogowany pod numerem inwentarzowym A 4546. Homer Thompson zaproponował w latach 70. XX wieku, że północne pomieszczenia odbudowanego Metroonu zaadaptowano na synagogę po zniszczeniach z 267 roku n.e. Fragment datuje się ogólnie na IV–V wiek n.e. — czyli na czasy wyraźnie późniejsze niż wizyta Pawła w połowie I wieku, choć potwierdza, że gmina żydowska funkcjonowała w Atenach nieprzerwanie od II wieku p.n.e.

Powiązanie z Pismem

Kontekst biblijny wyznacza rozdział 17 Dziejów Apostolskich. Paweł, czekając w Atenach na Sylasa i Tymoteusza, „burzył się w duchu na widok miasta oddanego bałwochwalstwu” (Dz 17,16 UBG) i zaczął rozmawiać zarówno w synagodze, jak i codziennie na rynku — czyli właśnie na agorze — ze wszystkimi napotkanymi ludźmi (Dz 17,17). Tam też doszło do starcia z przedstawicielami dwóch największych szkół filozoficznych epoki: „Wtedy niektórzy z filozofów epikurejskich i stoickich spierali się z nim. Jedni mówili: Co chce powiedzieć ten nowinkarz? A inni: Zdaje się, że jest zwiastunem obcych bogów. Głosił im bowiem Jezusa i zmartwychwstanie” (Dz 17,18 UBG). Epikurejczycy uważali, że bogowie nie interesują się losem ludzi, a szczęście polega na spokoju umysłu; stoicy, wywodzący się ze Stoi Poikile, głosili panteistyczną wizję świata przenikniętego boskim rozumem i etykę cnoty oraz obowiązku.

Rozmówcy zaprowadzili Pawła na Areopag: „Zabrali go, zaprowadzili na Areopag i zapytali: Czy możemy się dowiedzieć, co to za nowa nauka, którą głosisz?” (Dz 17,19 UBG). To właśnie tam, jak podaje tekst, Paweł wygłosił mowę o „Nieznanym Bogu”: „Przechadzając się bowiem i przypatrując waszym świętościom, znalazłem też ołtarz, na którym było napisane: Nieznanemu Bogu. Ja głoszę wam tego, którego nie znając, czcicie” (Dz 17,23 UBG). Reakcje były podzielone — część słuchaczy zareagowała drwiną, inni chcieli usłyszeć więcej, a garstka uwierzyła, w tym „Dionizy Areopagita i kobieta imieniem Damaris” (Dz 17,34 UBG). Sama nazwa „Areopag” oznacza zarówno skalne wzgórze tuż nad agorą, jak i radę miejską, która niegdyś tam obradowała — i właśnie ta dwuznaczność jest dziś przedmiotem naukowej dyskusji.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: agora ateńska istniała i funkcjonowała jako centralny plac miejski w I wieku n.e., a wykopaliska ASCSA od 1931 roku odsłoniły jej układ urbanistyczny, w tym pozostałości Stoi Attalosa i Stoi Poikile.
• Pewne: Stoa Poikile była historycznie miejscem nauczania Zenona z Kition i kolebką stoicyzmu, a epikurejczycy i stoicy realnie działali w intelektualnym życiu Aten I wieku — potwierdzają to niezależnie źródła antyczne (m.in. Pauzaniasz) i archeologia.
• Dyskutowane: gdzie dokładnie Paweł stanął, by wygłosić mowę z Dz 17,22–31. Tradycja od wieków wskazuje samo skalne wzgórze Areopagu (dziś stoi tam nawet brązowa tablica z tekstem mowy), lecz część badaczy, powołując się na praktykę rzymskich Aten, uważa, że rada Areopagu w tym okresie zbierała się raczej w obrębie samej agory — być może w Stoa Basileios („Królewskim Portyku”) — a nie na otwartym wzgórzu. Rozstrzygnięcie zależy od tego, czy „Areopag” w tekście oznacza miejsce, czy instytucję.
• Dyskutowane: identyfikacja synagogi przy Metroonie. Homer Thompson ostrożnie ją zaproponował, Nicholas Stavroulakis i Timothy DeVinney nazwali ją „prawdopodobną”, John Camp i Mark Wilson określają ją jako „możliwą”, a Alison Frantz nazwała hipotezę „atrakcyjną, lecz wymagającą dalszych badań”. Znalezisko dotyczy zresztą okresu o dwa–trzy stulecia późniejszego niż wizyta Pawła — nie jest to ta sama synagoga z Dz 17,17, której lokalizacja pozostaje nieznana.
• Dyskutowane: dokładna kwota finansowania rekonstrukcji Stoi Attalosa różni się między źródłami (od około miliona do 1,5 miliona ówczesnych dolarów) — zależnie od tego, czy liczy się sam wkład Rockefellera, czy cały budżet wraz z darami innych fundatorów.

Znaczenie

Agora ateńska nie dowodzi cudu ani nie „potwierdza” teologii — pokazuje coś bardziej podstawowego: że scena z Dziejów Apostolskich rozgrywała się w realnym mieście, którego topografię da się dziś zwiedzić krok po kroku. Wchodząc do zrekonstruowanej Stoi Attalosa, stąpa się po tym samym placu, na którym — zgodnie z relacją Łukasza — Paweł „codziennie rozprawiał ze wszystkimi, których spotkał”. Fundamenty Stoi Poikile przypominają, że stoicyzm wspomniany w Dz 17,18 nie był abstrakcyjną etykietą, lecz konkretną szkołą z konkretnym adresem, a spór o miejsce mowy na Areopagu pokazuje, jak blisko leżały w Atenach religia, filozofia i administracja miejska.

Dla czytelnika Biblii znaczenie tego stanowiska jest przede wszystkim ilustracyjne: agora daje twarz i geografię fragmentowi Nowego Testamentu, w którym ewangelia spotyka się wprost z grecką filozofią akademicką, a nie tylko z judaizmem diaspory. Ciągłość żydowskiej obecności w mieście od II wieku p.n.e., poświadczona choćby przez późniejszy ślad synagogi przy Metroonie, dodatkowo tłumaczy, dlaczego Paweł w ogóle miał w Atenach synagogę, do której mógł pójść najpierw.

Źródła

• ASCSA, History and Timeline — chronologia wykopalisk agory, data rozpoczęcia prac (25 maja 1931) i rekonstrukcji Stoi Attalosa: ascsa.edu.gr/…/agorahistory
• ASCSA, Visiting the Site and Museum — informacje o stanowisku i muzeum: ascsa.edu.gr/…/visiting-the-site-and-museum
• Wikipedia (en), Stoa of Attalos — daty budowy i rekonstrukcji, finansowanie: en.wikipedia.org/wiki/Stoa_of_Attalos
• Wikipedia (en), Stoa Poikile — lokalizacja, datowanie, związek z Zenonem: en.wikipedia.org/wiki/Stoa_Poikile
• Biblical Archaeology Society, Stoa Poikile Excavations in the Athenian Agora — kontekst filozoficzny i nowotestamentowy: biblicalarchaeology.org/…/stoa-poikile-excavations
• Wikipedia (en), Synagogue in the Agora of Athens — fragment z menorą z 1933 roku, hipoteza Homera Thompsona: en.wikipedia.org/wiki/Synagogue_in_the_Agora_of_Athens
• Wikipedia (en), Areopagus — spór o to, czy rada obradowała na wzgórzu, czy w obrębie agory: en.wikipedia.org/wiki/Areopagus
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 17,16-19.22-24.32.34.

W szesnastym rozdziale Listu do Rzymian Paweł poleca niejaką Febę jako „służebnicę kościoła w Kenchrach” — dla większości czytelników to jedno z kilkudziesięciu imion w liście pozdrowień, nazwa portu wspomniana mimochodem. Co kryje się pod wodami dzisiejszej Zatoki Sarońskiej, tam gdzie niegdyś cumowały statki płynące do i z Koryntu? Podwodne wykopaliska z lat 60. XX wieku odsłoniły coś, czego nikt się nie spodziewał: ponad sto szklanych paneli dekoracyjnych, zapakowanych w skrzynie i nigdy niezamontowanych, bo trzęsienie ziemi zatopiło je, zanim rzemieślnicy zdążyli dokończyć pracę. Co dokładnie znaleziono w Kenchrach i na ile ten port pomaga zrozumieć świat, w którym żyła Feba?

Czym jest to „odkrycie”

Kenchry (gr. Kenchreai, łac. Cenchreae) leżały około 10 km na wschód od Koryntu, nad Zatoką Sarońską, i pełniły funkcję wschodniego portu miasta — Lechaion, port zachodni nad Zatoką Koryncką, obsługiwał żeglugę w stronę Italii. Dzięki przewłoce (diolkos) przez przesmyk Istmu oba porty razem czyniły z Koryntu węzeł handlowy spinający Wschód i Zachód Morza Śródziemnego. Osada istniała już w okresie klasycznym i hellenistycznym, lecz prawdziwy rozkwit przeżyła w epoce rzymskiej: za Augusta rozbudowano nabrzeża, mola i magazyny, a w I w. n.e. — dokładnie wtedy, gdy przebywał tam Paweł — port tętnił życiem jako brama handlowa i religijna Koryntu.

Systematyczne badania podwodne prowadzono w latach 1962–1969 pod egidą Amerykańskiej Szkoły Studiów Klasycznych w Atenach (ASCSA), we współpracy z University of Chicago i Indiana University, pod kierunkiem Roberta L. Scrantona. Ekipa odsłoniła zatopione mola, pozostałości magazynów oraz — przy południowym molu — budynek z absydą, zinterpretowany jako sanktuarium Izydy, egipskiej bogini popularnej w rzymskim świecie śródziemnomorskim. W gruzach natrafiono na warstwę zniszczenia kryjącą ponad sto szklanych paneli opus sectile — obrazów wykładanych z precyzyjnie wyciętych kawałków kolorowego szkła, techniką znaną wcześniej głównie z kamienia i marmuru. Panele przedstawiały m.in. wizerunki poetów i filozofów (Homer, Platon), pejzaże nilowe, widoki miast portowych i motywy geometryczne; skład szkła wskazuje na import z Aleksandrii.

Najbardziej niezwykłe jest to, że panele nigdy nie zostały zamontowane — leżały wciąż zapakowane w drewniane skrzynie, gotowe do instalacji, gdy budynek runął i został zalany wodą wskutek trzęsienia ziemi i osiadania linii brzegowej. To zatopienie, paradoksalnie, uchroniło delikatne szkło przez kolejnych szesnaście stuleci. Pełną dokumentację naukową opublikowali Leila Ibrahim, Robert Scranton i Robert Brill w tomie Kenchreai, Eastern Port of Corinth II: The Panels of Opus Sectile in Glass (1976). Dziś zrekonstruowane fragmenty można oglądać w Muzeum Archeologicznym w Istmii. Od 2002 r. badania kontynuuje zespół pod kierunkiem Josepha L. Rife’a, skupiając się m.in. na rzymskim cmentarzysku na grzbiecie Koutsongila.

Powiązanie z Pismem

Kenchry pojawiają się w Nowym Testamencie dwukrotnie, za każdym razem chodzi o to samo, realne miejsce. Pierwszy raz Łukasz wspomina port przy zakończeniu długiego pobytu Pawła w Koryncie (Dz 18,1-18), gdy apostoł szykuje się do podróży morskiej do Syrii: „A Paweł mieszkał tam jeszcze przez wiele dni, potem pożegnał się z braćmi i popłynął do Syrii, a z nim Pryscylla i Akwila. W Kenchrach ostrzygł głowę, bo złożył ślub” (Dz 18,18 UBG). Ostrzyżenie głowy kojarzy się zwykle z przepisami o ślubie nazireatu (Lb 6), choć nie ma pełnej zgody, czy chodziło dokładnie o taki ślub, skoro rytualne golenie głowy nazirejczyka odbywało się typowo w Jerozolimie, przy świątyni, a nie w odległym porcie.

Drugie wystąpienie nazwy kończy List do Rzymian, gdzie Paweł poleca rzymskiemu zborowi kobietę z Kenchr: „Polecam wam Febę, naszą siostrę, która jest służebnicą kościoła w Kenchrach” (Rz 16,1 UBG), dodając: „Abyście ją przyjęli w Panu, jak przystoi świętym, i pomagali jej w każdej sprawie, w której by was potrzebowała. I ona bowiem wspomagała wielu, także i mnie samego” (Rz 16,2 UBG). Grecki termin u podstaw „służebnicy” to diakonos, bywający gdzie indziej tłumaczony jako „diakon”, stąd popularne określenie Feby jako pierwszej znanej z imienia diakonisy. Werset 2 sugeruje ponadto, że była osobą zamożną i wpływową — greckie słowo oddane jako „wspomagała” (prostatis) oznacza gdzie indziej patronkę, co każe wielu badaczom przypuszczać, że to Feba, podróżująca kupcowa lub armator, osobiście zawiozła list Pawła do Rzymu.

Innymi słowy: Kenchry to nie luźna aluzja biblijna, lecz konkretny, zidentyfikowany port, z którego wyruszali Paweł, Pryscylla i Akwila, i w którym działała wspólnota chrześcijańska na tyle zorganizowana, że miała własną „służebnicę” polecaną aż do stolicy imperium.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest istnienie i lokalizacja portu: Kenchreai/Cenchreae to bez wątpienia miejsce, o którym mówi Nowy Testament — geografia się zgadza, a ciągłość nazwy (dzisiejsza miejscowość Kechries) i opisy starożytnych autorów, w tym Pauzaniasza, nie pozostawiają tu miejsca na spór. Niekwestionowane są też fakty wykopaliskowe: badania podwodne z lat 1962–1969 pod kierunkiem Roberta Scrantona odsłoniły zatopione mola, magazyny oraz ponad sto szklanych paneli opus sectile z IV w., dziś w zbiorach Muzeum w Istmii.

• Data i przyczyna zniszczenia budynku z panelami — źródła podają różne warianty: trzęsienie ziemi ok. 365 r., ok. 375 r. lub „gwałtowne zakłócenie” renowacji ok. 400 r. n.e. Pierwotni odkrywcy tłumaczyli historię Kenchr serią trzech trzęsień ziemi o łącznym osiadaniu ok. 2,3 m, lecz nowsza analiza w Mediterranean Geoscience Reviews (2020) obniżyła ten szacunek do ok. 1 m, głównie podczas jednego trzęsienia ok. 400 r. n.e. — różne publikacje odnoszą się więc do różnych rekonstrukcji tego procesu, nie jednego ustalonego wydarzenia.
• Tożsamość budynku z absydą jako świątyni Izydy — to interpretacja odkrywców z lat 60., oparta częściowo na skojarzeniu z „Metamorfozami” Apulejusza oraz na kolumnie z greckim napisem orgia (mistyczne obrzędy), słowem używanym przez Plutarcha na misteria Izydy i Ozyrysa. Według Josepha Rife’a, obecnego kierownika badań (2010), żaden badacz pracujący tam w ostatnich dekadach nie uważa już pierwotnej identyfikacji za pewną — brakuje dowodu wprost dedykującego budynek Izydzie.
• Charakter ślubu Pawła w Dz 18,18 — czy chodziło o pełny ślub nazireatu, czy inny, mniej sformalizowany akt religijny, pozostaje przedmiotem dyskusji egzegetów; tekst nie precyzuje szczegółów.
• Zakres funkcji Feby — czy „służebnica/diakon” oznaczał już wtedy formalny urząd kościelny, czy ogólne określenie osoby zaangażowanej w posługę, jest przedmiotem sporu teologicznego wykraczającego poza to, co rozstrzygnie archeologia.

Ponieważ wątpliwości dotyczą interpretacji szczegółów, a nie faktu istnienia portu i odkrytych w nim zabytków, znalezisko klasyfikujemy jako potwierdzone archeologicznie — z zastrzeżeniem, że atrybucja „świątynia Izydy” pozostaje hipotezą roboczą, nie pewnikiem.

Znaczenie

Kenchry same w sobie nie „dowodzą” cudów opisanych w Nowym Testamencie — żadne wykopalisko tego nie potrafi. Dają za to solidne osadzenie narracji biblijnej w realnej geografii i kulturze materialnej I wieku. Port, przez który przechodzili Paweł, Pryscylla, Akwila i Feba, faktycznie istniał, kwitł handlowo dokładnie w tym okresie i był miejscem spotkania wielu religii, czego świadectwem jest barwny opis kultu Izydy w Kenchreach u Apulejusza (Metamorfozy, Księga XI) — bohater powieści budzi się tam na brzegu, widzi wschodzący księżyc i zostaje wtajemniczony w misteria bogini podczas dorocznego święta otwarcia żeglugi. Ten fragment z II w. n.e. pokazuje Kenchry jako tętniący życiem, wielokulturowy port religijny — dokładnie taki kontekst, w jakim Łukasz i Paweł umieszczają pierwszy zbór chrześcijański w tym mieście.

Znalezisko szklanych paneli ma wartość samą w sobie: pokazuje wyrafinowanie rzemiosła późnorzymskiego i skalę importu luksusowych materiałów z Aleksandrii do portów Grecji, a dzięki zatopieniu — rzadką migawkę prac przerwanych przez katastrofę naturalną. Dla czytelnika Biblii to przypomnienie, że postaci takie jak Feba nie działały w próżni literackiej, lecz w konkretnym, ruchliwym porcie handlowym, którego mola, magazyny i świątynie dziś częściowo leżą pod wodą Zatoki Sarońskiej.

Źródła

• American Excavations at Kenchreai — historia wykopalisk 1962–1969 i badań od 2002 r. — kenchreai.org
• Kechries — Wikipedia (ang.) — en.wikipedia.org/wiki/Kechries
• „Coastal subsidence, destruction layers and earthquakes… Kenchreai”, Mediterranean Geoscience Reviews (2020) — link.springer.com/article/10.1007/s42990-020-00019-4
• L. Ibrahim, R. Scranton, R. Brill, Kenchreai, Eastern Port of Corinth II: The Panels of Opus Sectile in Glass (1976).
• J. L. Rife, „Religion and Society at Roman Kenchreai”, w: Corinth in Context, Brill 2010 — rewizja identyfikacji sanktuarium Izydy.
• Roamin’ The Empire, „Cenchreae, Achaea” — roamintheempire.com
• ASCSA, raport z sezonu badawczego w Kenchrach (2012) — ascsa.edu.gr
• Apulejusz, „Metamorfozy” (Złoty Osioł), Księga XI — starożytny opis kultu Izydy w Kenchreach.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 18,18; Rz 16,1-2.