Blog

Ewangelia Jana notuje szczegół, który w nowożytnej krytyce biblijnej bywał podawany w wątpliwość: jerozolimską sadzawkę „mającą pięć ganków”. Pięć portyków (krużganków) przy jednym zbiorniku wody wydawało się układem tak nietypowym, że część badaczy uznawała tę wzmiankę raczej za literacki symbol albo pomyłkę niż za opis realnego miejsca. Wykopaliska prowadzone przy kościele św. Anny w Jerozolimie osłabiły ten sceptycyzm — z ziemi wyłonił się kompleks, którego układ dobrze odpowiada Janowemu opisowi.

Czym jest odkrycie

Chodzi o zespół dwóch dużych, sąsiadujących ze sobą basenów, wykutych i zbudowanych w północno-wschodniej części Starego Miasta w Jerozolimie, w pobliżu tzw. Owczej Bramy, dziś na terenie należącym do zgromadzenia Misjonarzy Afryki (tzw. „Białych Ojców”), obok kościoła św. Anny. Oba zbiorniki oddziela masywna tama (grobla) biegnąca środkiem założenia.

Pierwsze rozpoznanie zawdzięczamy niemieckiemu badaczowi Conradowi Schickowi, który w 1888 r. zidentyfikował podwójną sadzawkę z centralną ścianą działową i śladami otaczających ją portyków. Prace na posesji Białych Ojców ciągnęły się z przerwami od drugiej połowy XIX w. aż po lata 60. XX w.; szczególnie ważna była kampania z 1964 r., prowadzona m.in. przy udziale francuskiej École Biblique (J.-M. Rousée, A. Duprez). Odsłoniła ona kolejne warstwy: rzymski ośrodek kultu i uzdrowień (interpretowany jako asklepiejon poświęcony Asklepiosowi i Serapisowi, rozbudowany w okresie rzymskim, za Hadriana, w II w.), a nad nimi kościół bizantyjski (V w.) i budowle z czasów krzyżowców.

Najistotniejszy dla czytelnika Ewangelii jest sam plan sadzawki: dwa baseny, cztery portyki wokół krawędzi zewnętrznych oraz piąty — pośrodku, na grobli dzielącej zbiorniki. Razem daje to pięć krużganków. Tym samym „pięć ganków” z Ewangelii nie oznacza pięcioboku, lecz cztery kolumnady wokół i jedną w poprzek środka — dokładnie taki układ, jaki odkopano.

Powiązanie z Pismem

Scena rozgrywa się na początku 5. rozdziału Ewangelii Jana. Ewangelista podaje topografię z precyzją naocznego świadka:

„A jest w Jerozolimie przy Owczej Bramie sadzawka, zwana po hebrajsku Betesda, mająca pięć ganków.” (J 5,2, UBG)

Nazwa „Betesda” bywa wyprowadzana z hebrajskiego bet-hesed — „dom miłosierdzia (łaski)”. W rękopisach greckich pojawiają się warianty tej nazwy (m.in. Bethzatha, Bethsaida), co pokazuje, że kopiści zmagali się z mało znaną, lokalną nazwą. Co ciekawe, tzw. Zwój Miedziany z Qumran (3Q15) wymienia w tej okolicy miejsce „Beth Eszdatajin” — forma podwójna (dualna) wskazuje na „dom dwóch basenów”. Ten drobny szczegół językowy pasuje do odkrytej konstrukcji dwóch zbiorników.

Właśnie w tych krużgankach rozgrywała się scena. Jak notuje Ewangelia: „Leżało w nich mnóstwo niedołężnych, ślepych, chromych i wychudłych, którzy czekali na poruszenie wody” (J 5,3, UBG). To tam Jeszua (Jezus) uzdrowił człowieka chorego od trzydziestu ośmiu lat:

„Jezus mu powiedział: Wstań, weź swoje posłanie i chodź. I natychmiast człowiek ten odzyskał zdrowie, wziął swoje posłanie i chodził. A tego dnia był szabat.” (J 5,8-9, UBG)

Ostatnie zdanie jest kluczem do całego rozdziału: uzdrowienie dokonało się w szabat, co wywołało spór z przywódcami. Jeszua nie łamie tu przykazania Jahwe, lecz przeciwstawia się ludzkim obwarowaniom nałożonym na dzień, który sam Bóg pobłogosławił i poświęcił.

Co pewne, a co dyskutowane

Uczciwość wymaga rozdzielenia tego, co archeologia ustaliła, od tego, co pozostaje przedmiotem dyskusji.

• Pewne (szeroki konsensus): przy kościele św. Anny znajduje się kompleks dwóch dużych basenów rozdzielonych groblą; jego układ pozwala mówić o pięciu portykach (cztery na zewnątrz, jeden na grobli). Identyfikacja tego miejsca z Janową Betesdą jest dziś powszechnie przyjmowana. Basen południowy datuje się na okres Drugiej Świątyni (ok. II w. p.n.e.), zbiornik północny jest starszy — sadzawka istniała więc realnie w czasach Jeszui.
• Dyskutowane: funkcja zbiorników. Urban C. von Wahlde i inni proponują, że basen południowy służył jako mikwa (kąpiel rytualna), zasilana wodą z północnego rezerwuaru (ocar); inni widzą tu przede wszystkim rezerwuar wody i publiczne kąpielisko o reputacji leczniczej. Dyskutowana jest również sama interpretacja rzymskiej warstwy jako asklepiejonu oraz szczegóły datowania poszczególnych faz.
• Kwestia tekstualna: zdanie o aniele poruszającym wodę (J 5,4, obecne w UBG za tekstem przyjętym) nie występuje w najstarszych rękopisach greckich, dlatego wiele wydań krytycznych je pomija lub ujmuje w nawias. To sprawa przekazu tekstu, a nie archeologii — warto o niej wspomnieć rzetelnie.

Znaczenie

Odkrycie sadzawki Betesda nie „dowodzi Biblii” i takiej roli mu przypisywać nie należy. Pokazuje jednak coś ważnego: autor czwartej Ewangelii znał realną topografię Jerozolimy sprzed jej zburzenia w 70 r. n.e. — nazwę miejsca, jego położenie przy Owczej Bramie i nietypowy, „pięcioportykowy” plan. Szczegół, który krytycy odrzucali jako zmyślenie, okazał się zgodny z konkretnym, istniejącym założeniem.

Dla czytelnika stojącego przy Piśmie płynie z tego prosty wniosek: ewangeliczna relacja osadzona jest w konkretnym miejscu i czasie, nie w mgławicy legend. Sedno pozostaje jednak teologiczne — to nie „poruszona woda” ani pogańscy bogowie uzdrowień, którzy później zawłaszczyli to miejsce, przywrócili człowiekowi zdrowie, lecz słowo Jeszui. A rama szabatu przypomina, że dzieło Boże i dzień, który Jahwe ustanowił, nie stoją w sprzeczności.

Źródła

• Urban C. von Wahlde, „The Puzzling Pool of Bethesda”, Biblical Archaeology Review 37:5 (2011), s. 40–65.
• Conrad Schick, raporty z identyfikacji sadzawki (1888), Palestine Exploration Fund — Quarterly Statement.
• A. Duprez, „Jésus et les dieux guérisseurs. À propos de Jean V” (Gabalda, Paris 1970) — interpretacja asklepiejonu; wykopaliska École Biblique et Archéologique Française (Jerozolima), kampania 1964 (J.-M. Rousée).
• Biblical Archaeology Society, „The Bethesda Pool, Site of One of Jesus’ Miracles”, biblicalarchaeology.org.
• Hasło „Pool of Bethesda”, Wikipedia (przegląd historii badań i faz budowlanych).
• Zwój Miedziany z Qumran (3Q15) — wzmianka o „Beth Eszdatajin” (forma dualna).
• Ewangelia Jana 5,2-9 — Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG).

Ewangelia Jana opisuje jedno z najbardziej znanych uzdrowień dokonanych przez Jeszuę (Jezusa): przywrócenie wzroku człowiekowi niewidomemu od urodzenia. Kluczowym miejscem tej sceny jest sadzawka Syloe, do której Mesjasz posłał chorego. Przez stulecia pielgrzymom pokazywano niewielki zbiornik z czasów bizantyjskich, jednak w 2004 roku, podczas prac ziemnych w Mieście Dawida, natrafiono na znacznie większą, monumentalną sadzawkę z I wieku — tę, która funkcjonowała w czasach ziemskiej służby Jeszui.

Czym jest to odkrycie

Jesienią 2004 roku, w trakcie napraw infrastruktury wodno-kanalizacyjnej na południowym krańcu grzbietu zwanego Miastem Dawida (dzielnica Silwan, na południe od Wzgórza Świątynnego w Jerozolimie), robotnicy odsłonili kamienne stopnie. Wezwani na miejsce archeolodzy — Eli Shukron oraz Ronny Reich, działający z ramienia Izraelskiego Urzędu Starożytności (Israel Antiquities Authority) — rozpoznali w nich fragment ogromnej, schodkowej sadzawki. Odkrycie formalnie ogłoszono 9 sierpnia 2005 roku.

• Co: monumentalna, kamienna sadzawka z okresu Drugiej Świątyni, o rzucie zbliżonym do trapezu, ze schodami schodzącymi do wody po kilku bokach; odsłonięty bok liczy około 69 metrów (ok. 225 stóp) długości. Pełne wymiary pozostają nieznane — część zbiornika kryje się pod sąsiednim, prywatnym terenem.
• Gdzie: Miasto Dawida / Silwan, u dolnego wylotu doliny Tyropeon, w miejscu zasilanym wodą ze Źródła Gichon, płynącą kanałem (tunelem) Siloe.
• Kiedy odkryto: 2004 (pierwsze stopnie), wykopaliska i formalne ogłoszenie w 2005.
• Kto: Eli Shukron i Ronny Reich (IAA), we współpracy z Fundacją Ir David / City of David.

Datowanie oparto na dowodach numizmatycznych i stratygraficznych. W tynku wyściełającym sadzawkę znaleziono monety z czasów Aleksandra Janneusza (panował 103–76 p.n.e.), co wyznacza najwcześniejszą datę budowy (a właściwie przebudowy) w okresie hasmonejskim. Z kolei monety z czasów pierwszego powstania żydowskiego (66–70 n.e.), znalezione w obrębie kompleksu, świadczą, że zbiornik był w użyciu aż do zniszczenia Jerozolimy przez Rzymian w 70 roku. Innymi słowy, sadzawka działała w I wieku — w czasach, gdy chodził po Jerozolimie Jeszua.

Powiązanie z Pismem

Sadzawka Syloe pojawia się w opisie uzdrowienia niewidomego od urodzenia. Jeszua zrobił błoto ze śliny, pomazał nim oczy człowieka i wydał polecenie:

I powiedział do niego: Idź, umyj się w sadzawce Siloam – co się tłumaczy: Posłany. Poszedł więc, umył się i wrócił, widząc. (J 9,7, UBG)

Tekst Ewangelii sam podaje znaczenie nazwy: Siloe (hebr. Sziloach) to „Posłany”. Ewangelista notuje ten szczegół nieprzypadkowo — sam Jeszua jest Tym, którego Ojciec Jahwe (PAN) „posłał” na świat. Woda, do której schodził uzdrawiany, i imię tej wody splatają się więc ze znakiem. Uzdrowiony powtórzy później polecenie własnymi słowami: „Idź do sadzawki Siloam i umyj się. Poszedłem więc, umyłem się i przejrzałem” (J 9,11, UBG). Miejsce nie jest zatem jedynie tłem — jest wpisane w samą treść cudu.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne (szeroki konsensus badaczy):

• W 2004 roku faktycznie odkryto monumentalną, schodkową sadzawkę z okresu Drugiej Świątyni w Mieście Dawida.
• Datowanie na I wiek (a początek/przebudowę na czasy hasmonejskie) jest dobrze ugruntowane dowodami numizmatycznymi i stratygraficznymi.
• Zbiornik był zasilany wodą ze Źródła Gichon i leżał u dolnego wylotu miasta — dokładnie tam, gdzie źródła i tradycja lokują Syloe.

Dyskutowane lub wymagające ostrożności:

• Odkryta budowla nie nosi inskrypcji z nazwą. Utożsamienie jej z „sadzawką Syloe” z J 9 jest bardzo prawdopodobne i powszechnie przyjmowane (na podstawie położenia, zasilania wodą i tradycyjnej nazwy miejsca), ale opiera się na wnioskowaniu, nie na napisie. Nazwa „sadzawka Syloe” poza Ewangelią Jana i Księgą Nehemiasza w Piśmie właściwie nie występuje.
• Funkcja zbiornika jest przedmiotem realnego sporu: kąpielisko rytualne (mikwe) dla pielgrzymów wstępujących do Świątyni, rezerwuar wody pitnej, a nawet — wedle niektórych badaczy — basen o charakterze publicznym w stylu rzymskim. Badacze wciąż o to dyskutują.
• Wcześniejsza, mniejsza sadzawka bizantyjska (V w., wzniesiona za cesarzowej Aelii Eudokii), leżąca kilkadziesiąt metrów dalej, to nie ten sam obiekt — to ją przez wieki mylnie pokazywano jako miejsce z Ewangelii.

Trzeba przy tym powiedzieć uczciwie: archeologia potwierdza istnienie, lokalizację i I-wieczne datowanie miejsca oraz jego zgodność z topografią Ewangelii Jana. Nie „udowadnia” natomiast samego cudu uzdrowienia — ten pozostaje przedmiotem wiary, a nie łopaty archeologa.

Znaczenie

Dla czytelnika stojącego na gruncie sola scriptura odkrycie ma podwójną wymowę. Po pierwsze, wspiera wiarygodność topograficzną Ewangelii Jana: jej autor znał realną Jerozolimę sprzed 70 roku — z sadzawką zasilaną wodą Gichonu, do której schodziło się po kamiennych stopniach. Detal, który łatwo byłoby uznać za pobożną dekorację, znalazł potwierdzenie w ziemi.

Po drugie, jest to lekcja o wyższości Pisma nad tradycją. Przez stulecia pielgrzymom wskazywano „nie tę” sadzawkę bizantyjską; dopiero powrót do danych — tekstu i wykopalisk — pozwolił odnaleźć zbiornik z czasów Jeszui. To obraz zasady, która porządkuje wiarę: tradycję sprawdzamy w świetle świadectwa, nie odwrotnie.

Sadzawka Syloe łączy się także z odsłanianą w ostatnich latach schodkową Drogą Pielgrzymią (Pilgrimage Road), prowadzącą stąd w górę, ku Wzgórzu Świątynnemu. Od lat 2022–2023 prowadzone są prace nad pełnym odkopaniem sadzawki i udostępnieniem jej zwiedzającym.

Źródła

• Ronny Reich i Eli Shukron — archeolodzy prowadzący wykopaliska (Israel Antiquities Authority), raporty z badań sadzawki Syloe.
• Israel Antiquities Authority (Izraelski Urząd Starożytności) — instytucja prowadząca wykopaliska; formalne ogłoszenie odkrycia w sierpniu 2005 roku.
• Hershel Shanks, „The Siloam Pool: Where Jesus Cured the Blind Man”, Biblical Archaeology Review 31:5 (2005).
• Biblical Archaeology Society — biblicalarchaeology.org (materiały o sadzawce Syloe).
• City of David Foundation / Ir David — cityofdavid.org.il (informacje o wykopaliskach i udostępnieniu sadzawki).
• Pismo Święte — Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Ewangelia Jana 9.

Wśród świadectw pozabiblijnych, które dotykają dziejów podzielonego królestwa Izraela, wyjątkowe miejsce zajmuje monumentalny relief z egipskiej świątyni w Karnaku. Upamiętnia on wyprawę wojenną faraona, którego imię pojawia się na kartach Pisma jako „Sziszak, król Egiptu”. To jeden z tych rzadkich przypadków, gdy postać znana z Biblii pozostawiła po sobie własny, kamienny zapis — sporządzony niezależnie, po drugiej stronie granicy.

Czym jest odkrycie

Relief znajduje się przy tzw. Bramie Bubastydów (Bubastite Portal) — na zewnętrznej, południowej ścianie Wielkiej Świątyni Amona-Re w kompleksie świątynnym w Karnaku (starożytne Teby, dzisiejszy Luksor w Egipcie). Zamówił go faraon Szoszenk I (Sheshonq I), założyciel XXII dynastii, panujący około 945–924 r. p.n.e. Samą kampanię w Kanaanie datuje się na około 925 r. p.n.e.

Scena przedstawia bóstwo Amona prowadzące długie rzędy związanych jeńców ku faraonowi, który w klasycznej pozie triumfu zamierza się maczugą na wrogów. Każda z pojmanych postaci to tzw. „pierścień imienny” (name ring) — owalna tarcza z nazwą podbitego miasta zapisaną hieroglifami. Zachowanych jest około 150 pierścieni (najczęściej podaje się liczbę 156), a rekonstrukcje pierwotnej listy sięgają blisko 180 nazw; wiele z nich jest zniszczonych lub nieczytelnych. Zachowane toponimy rozciągają się od Negebu po Dolinę Jizreel i Zajordanie — pojawiają się m.in. Megiddo, Gibeon, Bet-Szean, Taanak, Ajjalon, Gezer, Gaza i Arad. Osobną ciekawostką jest pierścień odczytywany przez część badaczy jako „Pole Abrama” (łączone niekiedy z okolicami Hebronu).

Sam zabytek był widoczny od dawna, ale jego znaczenie rozpoznał dopiero Jean-François Champollion — twórca odczytu hieroglifów — podczas pobytu w Karnaku w 1828 r. (opisał go w „Lettres écrites d’Égypte et de Nubie en 1828 et 1829″). Pełne opracowanie epigraficzne wykonała ekspedycja Epigraphic Survey Oriental Institute Uniwersytetu w Chicago, publikując je w 1954 r. (tom „Reliefs and Inscriptions at Karnak III: The Bubastite Portal”). Relief pozostaje na swoim miejscu (in situ) w Karnaku.

Niezależnym śladem tej samej wyprawy jest fragment kamienia z kartuszem (imieniem) Szoszenka I, znaleziony w połowie lat 20. XX w. (ok. 1925–1926) w Megiddo przez ekspedycję Oriental Institute z Chicago. Miasto to figuruje zarazem na liście z Karnaku, co łączy oba świadectwa.

Powiązanie z Pismem

Biblijny opis najazdu przypada na piąty rok panowania Roboama, syna Salomona, gdy jednolite dotąd królestwo dopiero co się rozpadło:

„A w piątym roku króla Roboama, przeciw Jerozolimie nadciągnął Sziszak, król Egiptu. I zabrał skarby domu Pana oraz skarby domu królewskiego, zabrał wszystko. Zabrał też wszystkie złote tarcze, które wykonał Salomon.” (1 Krl 14,25-26, UBG)

Egiptologia niemal jednomyślnie utożsamia biblijnego Sziszaka z Szoszenkiem I. Za tym utożsamieniem przemawia zbieżność imienia, czas panowania odpowiadający chronologii Roboama oraz — co najważniejsze — realna, udokumentowana wyprawa egipska do Kanaanu w tym właśnie okresie. To rzadka sytuacja, w której relacja biblijna i pomnik zbudowany przez drugą stronę odwołują się do tego samego wydarzenia. (Poza głównym nurtem pozostają nieliczne próby przesunięcia tej synchronizacji, np. „nowa chronologia” Davida Rohla — nie znalazły one akceptacji egiptologii.)

Co pewne, a co dyskutowane

Do rzeczy dobrze ugruntowanych należą:

• autentyczność i datowanie samego reliefu oraz kampanii Szoszenka I (ok. 925 r. p.n.e.);
• utożsamienie Szoszenka I z biblijnym Sziszakiem — jest to mocny konsensus, oparty na imieniu, chronologii i śladach realnej wyprawy;
• fakt, że kampania objęła konkretne miasta Kanaanu (obecność Megiddo potwierdza dodatkowo znalezisko z tego stanowiska).

Kwestie sporne lub wprost dyskutowane:

• Jerozolima nie występuje wśród zachowanych, czytelnych nazw na liście — miasto nie pojawia się wprost w żadnym z odczytanych pierścieni.
• Odczyt pierścieni 105–106 jako „Wyżyna/Wzgórza Dawida” (Kenneth Kitchen, hebr. h(y)dbt dwt) bywa wiązany z dynastią Dawida, ale pierścienie te należą do negebskiej części listy — nie do rejonu Jerozolimy. Relief jest w tym miejscu uszkodzony, sam odczyt pozostaje niepewny i nie zyskał szerokiej akceptacji; nie jest to zatem „ukryta Jerozolima”.
• Słynny odczyt Champolliona pierścienia nr 29 jako „Juda ha-melek / Królestwo Judy” jest dziś powszechnie odrzucany — przeważa lektura „jad ha-melek” („ręka króla”) jako nazwy miejscowej, a nie odniesienia do „Królestwa Judy”. Nie należy więc budować na tym pierścieniu zbyt daleko idących wniosków.
• Trasa wyprawy koncentruje się na północy (Jizreel, Megiddo) oraz na Negebie, jakby omijała judzkie góry wokół Jerozolimy — co rodzi pytania o relację między egipskim reliefem a biblijnym naciskiem na złupienie skarbów świątyni w Jerozolimie.
• Trwają spory o dokładną datację i chronologię tego okresu (m.in. w kontekście „niskiej chronologii” Israela Finkelsteina). W 2023 r. Shirly Ben-Dor Evian i Israel Finkelstein zaproponowali nowe odczytanie fragmentu z Megiddo — jako elementu architektonicznego wbudowanego w konstrukcję, a nie wolnostojącej steli triumfalnej.

Znaczenie

Relief z Karnaku nie „udowadnia Biblii” i nie wymienia z imienia ani Jerozolimy, ani Roboama. Jego wartość jest jednak realna i inna: to niezależne, współczesne wydarzeniom egipskie świadectwo, że władca o imieniu Szoszenk (Sziszak) rzeczywiście poprowadził w tym czasie wyprawę wojenną w głąb Kanaanu — dokładnie w ramach chronologicznych, jakie zakłada narracja 1 Krl 14. Dla czytelnika Pisma jest to przypomnienie, że wydarzenia opisane w Księgach Królewskich rozgrywały się w konkretnej, weryfikowalnej geografii i historii starożytnego Bliskiego Wschodu, a nie w mitycznej próżni.

Warto też dostrzec wymiar duchowy samego tekstu: biblijny autor przedstawia najazd nie jako ślepy przypadek, lecz jako następstwo odejścia od Jahwe (w UBG oddawanego jako „PAN”) po podziale królestwa. Kamienny pomnik faraona i natchniony zapis Pisma patrzą na to samo wydarzenie z dwóch przeciwnych perspektyw — egipskiej chwały zwycięzcy i izraelskiej lekcji o wierności przymierzu.

Źródła

• Epigraphic Survey, Oriental Institute of the University of Chicago — „Reliefs and Inscriptions at Karnak, Vol. III: The Bubastite Portal” (1954).
• Jean-François Champollion — „Lettres écrites d’Égypte et de Nubie en 1828 et 1829″ (rozpoznanie reliefu, 1828 r.).
• Kenneth A. Kitchen — „The Third Intermediate Period in Egypt (1100–650 BC)”.
• Shirly Ben-Dor Evian, Israel Finkelstein — „The Sheshonq Fragment from Megiddo: A New Interpretation”, Bulletin of the American Society of Overseas Research 390 (2023), s. 97–111.
• Yigal Levin — „Did Pharaoh Sheshonq Attack Jerusalem?”, Biblical Archaeology Review 38/4 (2012), Biblical Archaeology Society.
• Bryan Windle — „Shishak: An Archaeological Biography”, Bible Archaeology Report (2020).
• Hasło encyklopedyczne „Bubastite Portal” (Wikipedia) — informacje ogólne.

Ewangelia Mateusza opisuje dwie rzeczywistości, które mają dziś swoje materialne odpowiedniki w ziemi Izraela: najwyższego kapłana, który przewodniczył procesowi Jeszui (Jezusa), oraz sam rzymski sposób egzekucji — ukrzyżowanie. Z jednej strony mamy bogato zdobione ossuarium z napisem „Józef, syn Kajfasza”, z drugiej — jedyną odnalezioną w ziemi Izraela fizyczną pozostałość ukrzyżowanego człowieka z czasów Drugiej Świątyni. Żadne z tych znalezisk nie „udowadnia” wiary, ale oba osadzają relację Pisma w konkretnym, dotykalnym świecie pierwszego wieku.

Czym jest odkrycie

Ossuarium Kajfasza (1990)

W grudniu 1990 roku, podczas prac budowlanych w tzw. Lesie Pokoju (Peace Forest) w południowej części Jerozolimy (rejon North Talpiot), buldożer przypadkowo przebił strop skalnego grobowca z okresu Drugiej Świątyni. Wezwany archeolog Zvi Greenhut z Izraelskiego Urzędu Starożytności (Israel Antiquities Authority) przeprowadził wykopaliska ratunkowe. W grocie z czterema niszami znaleziono dwanaście ossuariów — kamiennych skrzynek na kości, typowych dla żydowskiego zwyczaju wtórnego pochówku w I wieku.

Najbardziej ozdobne ossuarium było dwukrotnie opatrzone aramejskim napisem: „Jehosef bar Kajafa” (na dłuższym boku) i „Jehosef bar Kafa” (na węższym) — czyli „Józef, syn Kajfasza”. Skrzynka mierzy około 37 cm wysokości i 75 cm długości; zawierała szczątki sześciu osób (dwoje niemowląt, dwóch nastoletnich chłopców, kobiety i mężczyzny w wieku około 60 lat). Inskrypcje z tego grobowca opracował archeolog Ronny Reich. Ossuarium przechowywane jest w Muzeum Izraela w Jerozolimie, a wydobyte kości ponownie pochowano na Górze Oliwnej.

Pięta ukrzyżowanego Jehohanana (1968)

Wcześniej, w 1968 roku, na wzgórzu Giv’at ha-Mivtar na północ od Jerozolimy (w pobliżu góry Skopus) robotnicy natrafili na żydowski grobowiec z I wieku. Wykopaliska prowadził Vassilios Tzaferis z ramienia ówczesnej izraelskiej służby starożytności. W jednym z ossuariów, opatrzonym hebrajskim napisem odczytywanym jako „Jehohanan, syn Hagakola”, spoczywały kości młodego mężczyzny w wieku około 24–28 lat. Analizę antropologiczną wykonał Nicu Haas z Uniwersytetu Hebrajskiego.

Sensacją okazała się prawa kość piętowa (calcaneus) przebita na wylot żelaznym gwoździem długości około 11,5 cm, z zachowanymi śladami drewna. Ostrze gwoździa zagięło się, gdyż trafiło na twardy sęk w drewnie belki — dlatego nie dało się go wyciągnąć i pozostał w kości aż do pochówku. Przez dziesięciolecia był to jedyny odnaleziony szkieletowy dowód rzymskiego ukrzyżowania i do dziś pozostaje jedynym takim znaleziskiem z ziemi Izraela; poza Judeą analogiczne przypadki odkryto dopiero później — najlepiej udokumentowany w Fenstanton w Anglii (2021), a z zastrzeżeniami także w Gavello we Włoszech.

Powiązanie z Pismem

Kajfasz to nie postać legendarna, lecz historyczny najwyższy kapłan, który według Józefa Flawiusza urzędował w latach ok. 18–36 n.e. — a więc dokładnie w czasie działalności i procesu Jeszui. Mateusz wymienia go z imienia w opisie nocnego przesłuchania:

„A ci, którzy schwytali Jezusa, zaprowadzili go do Kajfasza, najwyższego kapłana, gdzie zebrali się uczeni w Piśmie i starsi.” (Mt 26,57, UBG)

To właśnie ci sami „naczelni kapłani i starsi ludu” otwierają 27. rozdział, przekazując Jeszuę pod rzymską jurysdykcję:

„A gdy nastał ranek, wszyscy naczelni kapłani i starsi ludu naradzili się przeciwko Jezusowi, aby go zabić. Związali go, odprowadzili i wydali namiestnikowi Poncjuszowi Piłatowi.” (Mt 27,1-2, UBG)

Efektem tej narady był wyrok wykonany rzymską metodą, którą kość Jehohanana czyni namacalną:

„A gdy go ukrzyżowali, rozdzielili jego szaty i rzucali losy, aby się wypełniło, co zostało powiedziane przez proroka: Rozdzielili między siebie moje szaty, a o moje ubranie rzucali losy.” (Mt 27,35, UBG)

Znalezisko z Giv’at ha-Mivtar nie mówi nic o Jeszui bezpośrednio, ale pokazuje, że praktyka przybijania skazańca gwoździami do drewna była w Judei realna i stosowana wobec zwykłych Żydów — dokładnie tak, jak zakłada tekst Ewangelii.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: ossuarium z napisem „Józef, syn Kajfasza” istnieje, pochodzi z I wieku i zostało odkryte w kontekście archeologicznym udokumentowanym przez Izraelski Urząd Starożytności. Imię „Kajafa/Kajfasz” było w codziennym użyciu w Jerozolimie w połowie I wieku.
• Pewne: kość piętowa Jehohanana przebita gwoździem to autentyczny, materialny dowód rzymskiego ukrzyżowania w Judei w I wieku.
• Dyskutowane: czy ossuarium należało konkretnie do najwyższego kapłana z Ewangelii. Część badaczy zgłasza zastrzeżenia — dotyczące zapisu imienia, braku wzmianki o funkcji arcykapłana oraz stosunkowej skromności samego grobowca. Wielu jednak uznaje związek z rodziną Kajfaszów za prawdopodobny. Dodatkowego argumentu dostarczyło znalezisko z 2011 roku: ossuarium „Miriam, córki Jeszuy, syna Kajfasza, kapłana z rodu Ma’azja z Bet Imri”, którego autentyczność (na podstawie analizy patyny) potwierdził Izraelski Urząd Starożytności. Wiąże ono rodzinę Kajfaszów z konkretną zmianą kapłańską — pochodziło jednak z nielegalnego wykopu (zostało odebrane rabusiom grobów), co osłabia jego wartość dowodową.
• Dyskutowane: szczegóły ukrzyżowania Jehohanana. Pierwotną rekonstrukcję Nicu Haasa (m.in. jeden gwóźdź przez obie pięty, przybite przedramiona) zrewidowali w 1985 roku Joe Zias i Eliezer Sekeles, wskazując na krótszy gwóźdź, przebicie tylko jednej pięty i możliwość, że ręce były przywiązane, a nie przybite. Sam fakt ukrzyżowania gwoździem pozostaje jednak bezsporny.
• Dyskutowane: czy ukrzyżowanych regularnie grzebano. Grób Jehohanana bywa przywoływany jako dowód przeciw tezie (m.in. J.D. Crossana), że ofiary ukrzyżowania z reguły pozostawiano bez pochówku; skala i typowość takich pochówków są jednak przedmiotem sporu.

Znaczenie

Dla czytelnika, który stawia Pismo ponad tradycję, oba znaleziska mają wartość świadectwa historycznego, a nie „dowodu” wiary. Pokazują, że Ewangelia Mateusza porusza się w świecie realnych osób i realnych praktyk: był historyczny najwyższy kapłan noszący imię Kajfasz, urzędujący w czasie procesu Jeszui, i było rzeczywiste, brutalne ukrzyżowanie gwoździami, którego ofiary — jak widać na przykładzie Jehohanana — czasem grzebano.

Nie znajdziemy tu potwierdzenia zmartwychwstania ani boskości Mesjasza — to pozostaje przedmiotem wiary opartej na świadectwie Pisma. Archeologia daje jednak coś skromniejszego: uwiarygodnia tło, w którym — jak wyznaje Pismo — Jahwe (PAN) dokonał dzieła odkupienia przez Jeszuę (Jezusa). Kamień, kość i żelazny gwóźdź milcząco przypominają, że wydarzenia z 26. i 27. rozdziału Mateusza rozegrały się w twardej rzeczywistości pierwszowiecznej Jerozolimy.

Źródła

• Zvi Greenhut, „Burial Cave of the Caiaphas Family” — Biblical Archaeology Review 18:5 (1992); wersja naukowa: „The 'Caiaphas’ Tomb in North Talpiyot, Jerusalem”, 'Atiqot 21 (1992).
• Ronny Reich, „Ossuary Inscriptions from the Caiaphas Tomb” — Jerusalem Perspective / 'Atiqot 21 (1991–1992).
• Israel Antiquities Authority — dokumentacja wykopalisk grobowca w Lesie Pokoju (Peace Forest), Jerozolima, 1990; obiekt w zbiorach Muzeum Izraela w Jerozolimie.
• V. Tzaferis, „Jewish Tombs at and near Giv’at ha-Mivtar, Jerusalem”, Israel Exploration Journal 20 (1970); N. Haas, „Anthropological Observations on the Skeletal Remains from Giv’at ha-Mivtar”, Israel Exploration Journal 20 (1970).
• J. Zias, E. Sekeles, „The Crucified Man from Giv’at ha-Mivtar: A Reappraisal”, Israel Exploration Journal 35 (1985).
• B. Zissu, Y. Goren, „The Ossuary of 'Miriam Daughter of Yeshua Son of Caiaphas, Priests [of] Ma’aziah from Beth 'Imri’”, Israel Exploration Journal 61 (2011); komunikat Israel Antiquities Authority o autentyczności.
• Univ. of Cambridge / Albion Archaeology — Roman crucifixion burial at Fenstanton, Cambridgeshire (2021) — kontekst późniejszych znalezisk.
• Encyklopedyczne omówienia: hasła „Caiaphas ossuary”, „Jehohanan”, „Miriam ossuary” (Wikipedia) oraz materiały Biblical Archaeology Society i Times of Israel („In a Stone Box, a Rare Trace of Crucifixion”).

Ewangelie i Dzieje Apostolskie rzadko podają dokładne daty. Autorzy natchnieni pisali historię zbawienia, nie kronikę cesarską — a jednak Łukasz raz po raz zaczepia opowieść o konkretne osoby i urzędy imperium rzymskiego. Jednym z takich zaczepów jest krótka wzmianka w Dziejach 18 o urzędniku imieniem Gallio. Dzięki fragmentom kamienia znalezionym w Delfach ta jedna linijka stała się dla badaczy Nowego Testamentu czymś w rodzaju zegara — najpewniejszym punktem, od którego można odmierzać chronologię życia apostoła Pawła.

Czym jest inskrypcja Gallio

Inskrypcja Gallio (nazywana też inskrypcją z Delf) to zespół marmurowych fragmentów odnalezionych przy świątyni Apollina w Delfach w Grecji. Pierwsze cztery fragmenty odkryła francuska ekipa archeologiczna (École française d’Athènes) w 1905 roku; w kolejnych latach i dekadach dołączono następne, aż do dziewięciu części. Scalającą je rekonstrukcję ogłosił André Plassart w 1967 roku, a pełne wydanie w korpusie Fouilles de Delphes ukazało się w 1970 roku.

Kamienie zawierają grecki odpis listu cesarza Klaudiusza do miasta Delfy. Cesarz — zaniepokojony wyludnieniem sławnego niegdyś sanktuarium — zachęca w nim, by osiedlali się tam nowi, dobrze urodzeni mieszkańcy. W nagłówku listu podane są tytuły cesarskie: dwunasta władza trybuńska (trib. pot. XII) oraz dwudziesta szósta aklamacja imperatorska (imp. XXVI). To właśnie te tytuły pozwalają datować dokument z dużą precyzją na 52 rok n.e. W treści Klaudiusz powołuje się na raport swojego „przyjaciela i prokonsula” — Lucjusza Juniusza Gallio. Fragment z zachowanym imieniem ΓΑΛΛΙΩΝ przechowywany jest dziś w Muzeum Archeologicznym w Delfach.

Warto dodać, że Gallio to postać znana także z innych źródeł: był starszym bratem filozofa Seneki (urodził się jako Lucjusz Anneusz Nowatus, a imię Junius Gallio przyjął po adopcji przez retora Lucjusza Juniusza Gallio). Historyczność samego urzędnika nie budzi więc wątpliwości niezależnie od Biblii.

Powiązanie z Pismem

Łukasz opisuje pobyt Pawła w Koryncie podczas drugiej podróży misyjnej. Apostoł „mieszkał tam przez rok i sześć miesięcy, nauczając u nich słowa Bożego” (Dz 18,11, UBG). W tym właśnie czasie doszło do konfrontacji przed rzymskim trybunałem:

A gdy Gallio był prokonsulem w Achai, Żydzi jednomyślnie powstali przeciw Pawłowi i przyprowadzili go przed sąd. (Dz 18,12, UBG)

Gallio oddalił oskarżenie jako spór wewnątrzżydowski i nie dopatrzył się przestępstwa przeciw prawu rzymskiemu. Łukasz odnotowuje przy tym jego postawę: „lecz Gallio na to nie zważał” (Dz 18,17, UBG). Kluczowy jest tu jednak nie sam wyrok, lecz precyzja terminologiczna. Łukasz nazywa Gallio dokładnie tym tytułem, który poświadcza kamień z Delf — prokonsulem senatorskiej prowincji Achaja. Achaja bywała zarządzana raz jako prowincja cesarska (przez legata), raz jako senatorska (przez prokonsula); po przywróceniu jej senatowi przez Klaudiusza w 44 roku, a więc w interesującym nas okresie lat 40. i 50. I wieku, była właśnie senatorska. Ewangelista trafił w szczegół administracyjny, który zmieniał się w czasie.

Jak inskrypcja datuje służbę Pawła

Rozumowanie badaczy przebiega tak. List Klaudiusza, dzięki tytulaturze cesarskiej, można osadzić w pierwszej połowie 52 roku n.e. (inne inskrypcje poświadczają dwudziestą siódmą aklamację imperatorską jeszcze przed 1 sierpnia 52 roku). Skoro cesarz cytuje raport Gallio jako świeży, prokonsul musiał urzędować mniej więcej w tym samym okresie. Prokonsulowie sprawowali urząd zwykle przez jeden rok, obejmując go latem. Stąd najczęstszy wniosek: Gallio był prokonsulem Achai od lata 51 do lata 52 roku n.e.

To daje stały punkt na osi czasu. Osiemnastomiesięczny pobyt Pawła w Koryncie i jego proces przed Gallio przypadają zatem na przełom 51 i 52 roku. Cofając i przesuwając się od tej daty, uczeni rekonstruują całą drugą podróż misyjną, czas powstania Listów do Tesaloniczan pisanych z Koryntu, a pośrednio także wcześniejsze i późniejsze wydarzenia z Dziejów. To pierwszy w miarę pewny numer w kalendarzu rodzącego się Kościoła — właśnie dlatego mówi się o „kotwicy” czy „zegarze” chronologii Nowego Testamentu. Znaczenie tego dokumentu dla datowania Pawła spopularyzował już na początku XX wieku Adolf Deissmann.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: Inskrypcja jest autentyczna, dobrze zachowana i wielokrotnie wydana krytycznie. Poświadcza historyczność Gallio oraz jego urząd prokonsula Achai — dokładnie tak, jak zapisał Łukasz.
• Pewne: List Klaudiusza pochodzi z około 52 roku n.e., co daje twardy zewnętrzny punkt odniesienia dla chronologii Pawła.
• Dyskutowane: Dokładny początek kadencji Gallio. Większość uczonych przyjmuje lato 51 – lato 52, lecz część opowiada się za 52–53. Różnica jednego roku wpływa na precyzyjne datowanie pobytu Pawła.
• Dyskutowane: Umiejscowienie procesu wewnątrz osiemnastu miesięcy pobytu — czy przypadł na początek, czy na koniec kadencji Gallio.

Uczciwość wymaga zaznaczenia, czego inskrypcja nie robi. Nie „udowadnia Biblii” ani treści nauczania Pawła. Potwierdza za to, że Łukasz jako historyk dysponował rzetelną wiedzą o realiach administracyjnych imperium — imieniu, urzędzie i czasie działania konkretnego rzymskiego urzędnika.

Inskrypcja Erastusa — świadek z tego samego miasta

Z Koryntem wiąże się druga znana inskrypcja. W 1929 roku American School of Classical Studies odsłoniła tam brukowany plac z łacińskim napisem: „Erastus w zamian za swój edylat położył [ten bruk] własnym kosztem”. Paweł, pisząc z Koryntu, przekazuje pozdrowienie: „Pozdrawia was (…) Erastus, szafarz miejski” (Rz 16,23, UBG). Zbieżność imienia, miasta i czasu jest uderzająca. Trzeba jednak zachować ostrożność: część badaczy utożsamia obie postacie, inni wskazują, że łaciński „edyl” to niekoniecznie ten sam urząd co grecki „oikonomos/szafarz” z listu Pawła, a sam bruk bywa datowany później niż czasy Pawła. Ta identyfikacja pozostaje więc prawdopodobna, ale sporna — inaczej niż mocno ugruntowana inskrypcja Gallio.

Znaczenie

Dla czytelnika, który traktuje Pismo jako wiarygodne świadectwo, kamień z Delf jest cichym potwierdzeniem tego, co Dzieje mówią wprost: opowieść o Pawle rozgrywa się w realnej geografii i realnym czasie imperium rzymskiego. Sola scriptura nie oznacza odcięcia od historii — przeciwnie, słowo Boże wpisane jest w konkretne daty i konkretnych ludzi. Wiara nie opiera się na fragmencie marmuru, lecz na Jeszui (Jezusie) i Jego zmartwychwstaniu. Gdy jednak archeologia i tekst natchniony spotykają się w jednym punkcie — nazwisku prokonsula sprzed dwóch tysięcy lat — mamy powód, by z większym zaufaniem czytać także to, czego kamień nie jest w stanie potwierdzić.

Źródła

• Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG) — Dzieje Apostolskie 18,11–17; List do Rzymian 16,23.
• André Plassart, „L’inscription de Delphes mentionnant le proconsul Gallion”, Revue des Études Grecques 80 (1967), s. 372–378 — rekonstrukcja tekstu inskrypcji (pełne wydanie: Fouilles de Delphes III.4, École française d’Athènes, 1970).
• Adolf Deissmann, Paul. A Study in Social and Religious History (oryg. niem. Paulus, 1911; wyd. ang. 1912) — chronologia Pawła w oparciu o prokonsulat Gallio.
• „Delphi Inscription”, Wikipedia (en.wikipedia.org) — zestawienie fragmentów, tytulatury Klaudiusza i datowania.
• Bryan Windle, „Gallio: An Archaeological Biography”, Bible Archaeology Report (2019).
• „Erastus, Gallio, and Paul”, Bible Odyssey (bibleodyssey.org) — na temat inskrypcji Erastusa i toczącej się dyskusji.

Na wzgórzu górującym nad Doliną Ela — tą samą doliną, w której Pismo umieszcza pojedynek Dawida z Goliatem — archeolodzy odsłonili potężnie ufortyfikowane miasto z przełomu XI i X wieku p.n.e. Stanowisko Khirbet Qeiyafa stało się jednym z najżywiej dyskutowanych odkryć ostatnich dwóch dekad, ponieważ dotyka pytania, o które toczy się spór wśród biblistów i archeologów: jak silne i zorganizowane było państwo Judy w czasach, które Biblia przypisuje Dawidowi?

Czym jest to odkrycie

Khirbet Qeiyafa to ruiny warownego miasta w Szefeli (nizinie u podnóża gór Judei), około 30 km na zachód od Jerozolimy i niespełna 12 km od Beit Szemesz. Miejsce leży dokładnie u wejścia do Doliny Ela, na strategicznej drodze prowadzącej w głąb wyżyny judzkiej.

Systematyczne wykopaliska prowadzono w latach 2007–2013 pod kierownictwem prof. Yosefa Garfinkela z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie oraz Saara Ganora z Israel Antiquities Authority (przy współpracy m.in. Michaela G. Hasela). Odsłonięto:

• masywny mur kazamatowy o długości ok. 700 m, zbudowany z kamieni ważących nawet do 8 ton, otaczający miasto o powierzchni ok. 2,3 ha;
• dwie monumentalne bramy — rzadkość w miastach tej epoki — dzięki którym odkrywcy zaproponowali utożsamienie stanowiska z biblijnym Szaaraim (co po hebrajsku znaczy „dwie bramy”);
• domy przylegające bezpośrednio do muru, typowe — zdaniem Garfinkela — dla judzkiego planu miejskiego;
• około 500 uchwytów dzbanów ze śladami odcisków palców, wiązanych z administracją judzką;
• trzy niewielkie, bogato zdobione „przenośne kapliczki” (modele świątyń) z motywami kolumn i lwów;
• brak kości świni w tysiącach szczątków zwierzęcych oraz brak figurek ludzkich w pomieszczeniach o charakterze kultowym.

Kluczowe dla datowania okazały się spalone pestki oliwek, przebadane metodą radiowęglową (C-14) w laboratorium w Oksfordzie. Wyniki wskazały przedział ok. 1050–970 r. p.n.e. (wczesna epoka żelaza IIA), który Garfinkel doprecyzował na ok. 1000–975 r. p.n.e. Osada istniała krótko — zaledwie kilka dekad — a potem została opuszczona, co czyni z niej rzadki, „zamknięty” horyzont chronologiczny.

W 2008 roku znaleziono tu również ostrakon — skorupę naczynia o wymiarach ok. 15 × 16,5 cm z pięcioma liniami tekstu pisanego atramentem w piśmie protokananejskim. To jeden z najstarszych znanych napisów alfabetycznych z tego regionu. Ostrakon jest eksponowany w Muzeum Izraela w Jerozolimie, a część zabytków ze stanowiska pokazywano na wystawie „In the Valley of David and Goliath” w Bible Lands Museum w Jerozolimie.

Powiązanie z Pismem

Biblia umieszcza starcie Izraela z Filistynami właśnie w tej okolicy:

„Saul zaś i Izraelici zebrali się i rozbili obóz w dolinie Ela, i ustawili się w szyku bojowym przeciw Filistynom” (1 Sm 17,2, UBG).

To w tej dolinie, według relacji, młody Dawid stanął naprzeciw filistyńskiego wojownika, ufając nie sile oręża, lecz imieniu Jahwe (PAN):

„Wtedy Dawid odpowiedział Filistynowi: Ty przychodzisz do mnie z mieczem, włócznią i tarczą, a ja przychodzę do ciebie w imię Pana zastępów, Boga wojsk Izraela, któremu rzuciłeś wyzwanie” (1 Sm 17,45, UBG).

Ciekawe, że po zwycięstwie Dawida tekst wymienia z nazwy miejscowość Szaaraim — właśnie tę, z którą Garfinkel łączy Khirbet Qeiyafa:

„(…) I ranni Filistyni padali na drodze od Szaaraim aż do Gat i Ekronu” (1 Sm 17,52, UBG).

Nazwa „Pan zastępów” w tekście UBG oddaje hebrajskie Jahwe Cewaot — Jahwe, Bóg wojsk Izraela. Geograficznie stanowisko doskonale pasuje do sceny opisanej w 1 Księdze Samuela: warowne miasto na granicy judzko-filistyńskiej, u wejścia do doliny, gdzie rozgrywał się konflikt obu ludów.

Co pewne, a co dyskutowane

Warto zachować uczciwość: odkrycie nie „udowadnia Biblii”, ale dostarcza cennego kontekstu. Rozróżnijmy fakty od interpretacji.

Ustalenia szeroko przyjmowane:

• istnienie potężnie ufortyfikowanego miasta z murem kazamatowym i dwiema bramami około 1000 r. p.n.e.;
• krótki, jednofazowy okres zasiedlenia, potwierdzony datowaniem radiowęglowym;
• znalezienie ostrakonu z jednym z najwcześniejszych napisów alfabetycznych w regionie;
• brak kości świni i figurek — dane niepasujące do kultury filistyńskiej.

Kwestie sporne:

• Tożsamość mieszkańców. Garfinkel widzi w Khirbet Qeiyafa judzkie, „Dawidowe” miasto. Israel Finkelstein i Alexander Fantalkin wskazują raczej na tradycję północnoizraelską (formację związaną z rodem Saula); Nadav Na’aman i Ido Koch bronią interpretacji kananejskiej (podobieństwa do pobliskiego Beit Szemesz); Aren Maeir sugeruje wręcz „trzeci, zapomniany lud”. Konsensusu brak.
• Język ostrakonu. Gershon Galil i Émile Puech odczytują go jako wczesny hebrajski — choć różnią się co do treści: Galil dopatruje się w nim wezwania do troski o wdowę, sierotę i ubogiego, Puech zaś widzi wiadomość związaną z wstąpieniem Saula na tron. Christopher Rollston i Aaron Demsky ostrzegają, że pismo protokananejskie samo w sobie nie przesądza o języku — może to być np. lista imion.
• Utożsamienie ze Szaaraim pozostaje hipotezą roboczą, nie faktem.
• Wniosek o „silnej monarchii Dawida”. Nawet jeśli miasto było judzkie, część badaczy zaprzecza, by dowodziło to rozległego, scentralizowanego państwa.

Znaczenie

Dla czytelnika trzymającego się zasady sola scriptura Khirbet Qeiyafa jest przede wszystkim przypomnieniem, że biblijny opis osadzony jest w realnej geografii i realnej epoce. Stanowisko pokazuje, że już około 1000 r. p.n.e. na pograniczu judzko-filistyńskim istniała społeczność zdolna do potężnej, planowej inwestycji fortyfikacyjnej, posługująca się pismem i — sądząc po braku wieprzowiny oraz figurek — praktykująca zwyczaje bliskie prawu Tory.

To nie „dowód”, lecz spójny kontekst. Wiara nie opiera się na łopacie archeologa, a Pismo pozostaje fundamentem. Ale gdy kamienie z Doliny Ela odsłaniają obraz zgodny z tym, co czytamy w 1 Księdze Samuela, mamy powód, by z tym większym zaufaniem wracać do słów, które przypominają, że „walka należy do Pana” (1 Sm 17,47, UBG) — do Jahwe, tego samego Boga, którego pełnię objawił później Jeszua (Jezus).

Źródła

• Yosef Garfinkel, Saar Ganor, Michael G. Hasel — raporty z wykopalisk Khirbet Qeiyafa (Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie; Israel Antiquities Authority).
• Yosef Garfinkel, Igor Kreimerman, Peter Zilberg — Debating Khirbet Qeiyafa: A Fortified City in Judah from the Time of King David, Israel Exploration Society, Jerozolima 2016.
• Israel Finkelstein, Alexander Fantalkin — argumentacja za późną fazą epoki żelaza I i tradycją północnoizraelską (Uniwersytet w Tel Awiwie).
• Nadav Na’aman, Ido Koch — interpretacja kananejska stanowiska.
• Gershon Galil, Émile Puech — propozycje odczytu ostrakonu jako wczesnego hebrajskiego; polemika Christophera Rollstona i Aarona Demskyego co do klasyfikacji języka.
• Datowanie radiowęglowe pestek oliwek — Oxford Radiocarbon Accelerator Unit (Uniwersytet Oksfordzki).
• Muzeum Izraela w Jerozolimie (ekspozycja ostrakonu) oraz Bible Lands Museum w Jerozolimie, wystawa „In the Valley of David and Goliath”.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 1 Księga Samuela 17.

Wśród znalezisk łączonych z Biblią inskrypcja z Deir Alla zajmuje miejsce wyjątkowe. To bodaj jedyny znany przypadek, w którym prorok wymieniony z imienia w Piśmie pojawia się — z tym samym imieniem i imieniem ojca — w niezależnym, pozabiblijnym tekście starszym niż najstarsze zachowane rękopisy biblijne. Mowa o Bileamie (w Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej zapisywanym jako Balaam), synu Beora, znanym z Księgi Liczb. Zanim jednak powiemy, że „archeologia potwierdziła proroka", trzeba uczciwie przyjrzeć się temu, co inskrypcja rzeczywiście mówi — bo obraz Bileama z Deir Alla i obraz z Pisma nie są tożsame.

Czym jest odkrycie

17 marca 1967 roku holenderska ekspedycja archeologiczna kierowana przez Henka (Hendricusa) J. Frankena z Uniwersytetu w Lejdzie prowadziła prace na stanowisku Tell Deir Alla, w dolinie Jordanu w dzisiejszej Jordanii (muhafaza Balka), kilka kilometrów na wschód od rzeki Jordan, w pobliżu potoku Jabbok (Zerka). Jeden z jordańskich robotników dostrzegł ślady liter na drobnych kawałkach tynku. W sumie wydobyto około 119 fragmentów muru pokrytego inskrypcją wykonaną atramentem w dwóch kolorach — czarnym i czerwonym.

Tekst pierwotnie zdobił otynkowaną ścianę budynku, który runął — najpewniej w wyniku trzęsienia ziemi. Uczeni datują inskrypcję na około 800 rok p.n.e. (najczęściej w przedziale ok. 880–770 p.n.e.), opierając się na kontekście archeologicznym oraz na analizie paleograficznej kształtu liter, którą przeprowadził m.in. Joseph Naveh z Uniwersytetu Hebrajskiego (datując pismo na VIII w. p.n.e.). Pierwsze naukowe wydanie tekstu (editio princeps) opublikowali w 1976 roku Jacob Hoftijzer i Gerrit van der Kooij; nad rekonstrukcją i odczytem pracowali później także Baruch Levine, Jo Ann Hackett, André Lemaire i Émile Puech. Fragmenty przechowywane są dziś w Muzeum Archeologicznym Jordanii w Ammanie.

Tekst zaczyna się od nagłówka, który w tłumaczeniu brzmi z grubsza: „Księga Bileama, syna Beora, człowieka, który był widzącym bogów". Dalej opisana jest nocna wizja: bogowie (nazwani m.in. Szaddajin) zbierają się na naradzie i zapowiadają nadciągającą kosmiczną katastrofę, a Bileam po przebudzeniu pości i płacze, po czym ostrzega swój lud. Pojawia się też bóstwo El, a także — według części odczytów, uznawanych za mniej pewne — Szagar i Isztar. Jest to zarazem jeden z najstarszych znanych przykładów dłuższego tekstu literackiego zapisanego pismem alfabetycznym w języku północnozachodniosemickim.

Powiązanie z Pismem

W Księdze Liczb Bileam, syn Beora, zostaje wezwany przez Balaka, króla Moabu, aby przekląć Izraela obozującego w Zajordaniu — w tym samym szeroko rozumianym regionie, w którym leży Deir Alla:

„I wysłał posłańców do Balaama, syna Beora, do Petor, które leży nad rzeką ziemi synów jego ludu, aby go wezwać tymi słowy: Oto z Egiptu wyszedł lud, który okrył powierzchnię ziemi i stanął naprzeciwko mnie." (Lb 22,5, UBG)

Zbieżność jest uderzająca nie tylko w imieniu i pochodzeniu („Balaam, syn Beora"), lecz także w charakterystyce postaci. Biblia opisuje Bileama jako człowieka mającego widzenia, a jego przypowieści wprowadza słowami:

„Wypowiedź tego, który słyszał słowa Boga, który miał widzenie Wszechmocnego, a padając, miał otwarte oczy:" (Lb 24,4, UBG)

Warto zauważyć, że biblijne „widzenie Wszechmocnego" oddaje hebrajskie słowo Szaddaj, a inskrypcja z Deir Alla mówi o bogach Szaddajin. Obie tradycje — biblijna i pozabiblijna — łączą więc Bileama z widzeniami związanymi z tym samym rdzeniem językowym. To jeden z najczęściej wskazywanych punktów stycznych między tekstami.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne i powszechnie przyjęte przez badaczy jest to, że:

• inskrypcja istnieje, została odczytana, a imię blʿm brbʿr („Bileam, syn Beora") występuje w niej wyraźnie;
• pochodzi z okolic 800 r. p.n.e. i z regionu Zajordania — tego samego, w którym Pismo umiejscawia opowieść o Bileamie;
• istniała więc niezależna od Biblii tradycja o wieszczu imieniem Bileam, syn Beora, znanym w kulturze starożytnego Bliskiego Wschodu.

Dyskutowane pozostają natomiast inne kwestie:

• Język tekstu. Uczeni spierają się, czy to wczesny aramejski, dialekt kananejski, czy odrębna lokalna mowa (Klaus Beyer proponował określenie „południowogileadzki"). Inskrypcja ma cechy jednych i drugich.
• Tożsamość postaci. Większość badaczy przyjmuje, że chodzi o tę samą postać lub tę samą tradycję, ale to wniosek interpretacyjny, nie dowód. Bileam z Deir Alla jest wieszczem pogańskim, otoczonym wieloma bóstwami; nie ma w tekście ani słowa o Jahwe, ani o Izraelu, a treść wizji (kosmiczny kataklizm) różni się od biblijnej historii o błogosławieniu i przeklinaniu Izraela.
• Utożsamienie stanowiska. Niektórzy łączą Tell Deir Alla z biblijnym Sukkot, lecz identyfikacja ta nie jest pewna.

Znaczenie

Nie należy mówić, że Deir Alla „udowadnia Biblię" — inskrypcja nie potwierdza wydarzeń z Księgi Liczb ani nie opisuje ich. Pokazuje jednak coś istotnego: postać Bileama, syna Beora, nie była literacką fikcją wymyśloną przez późniejszych redaktorów. Był to człowiek — a przynajmniej tradycja o człowieku — realnie zapamiętany w Zajordaniu, w tym samym regionie i w epoce zbliżonej do czasów, w których kształtowały się teksty biblijne.

Co ciekawe, znalezisko dobrze współgra z samą oceną Bileama w Piśmie. Biblia nie przedstawia go jako prawdziwego proroka Jahwe, lecz jako pogańskiego wróżbitę, który ostatecznie doradził Izraelowi grzech pod Peorem (Lb 31,16) i zginął (Lb 31,8). Deir Alla ukazuje właśnie takiego Bileama — widzącego „bogów", człowieka wielobóstwa. Z perspektywy sola scriptura to spójny obraz: Pismo od początku nie idealizuje tej postaci, a niezależne świadectwo potwierdza, że w oczach sąsiadów Izraela Bileam był sławnym wieszczem pogańskim. Odkrycie nie zastępuje wiary dowodem, lecz pokazuje, że biblijni autorzy osadzali swoje relacje w realnym świecie ludzi, miejsc i imion.

Źródła

• H.J. Franken (Uniwersytet w Lejdzie) — kierownik wykopalisk w Tell Deir Alla, 1967.
• J. Hoftijzer, G. van der Kooij, Aramaic Texts from Deir ʿAlla (Leiden 1976) — editio princeps tekstu.
• J. Hoftijzer, G. van der Kooij (red.), The Balaam Text from Deir ʿAlla Re-evaluated (Leiden 1991).
• J. Naveh, „The Date of the Deir ʿAlla Inscription in Aramaic Script", Israel Exploration Journal 17 (1967) — analiza paleograficzna datująca inskrypcję na VIII w. p.n.e.
• B.A. Levine, J.A. Hackett — opracowania i przekłady tekstu Bileama.
• Jordan Archaeological Museum, Amman — obecne miejsce przechowywania fragmentów.
• Biblical Archaeology Society / Biblical Archaeology Review, „Fragments from the Book of Balaam Found at Deir Alla" (A. Lemaire).
• TheTorah.com, „Balaam the Seer: From the Bible to the Deir ʿAlla Inscription".
• Hasło „Deir Alla inscription", Wikipedia (przegląd literatury i datowania).
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Lb 22,5; Lb 24,4; Lb 31,8.16.

Efez był w I wieku jedną z najważniejszych metropolii wschodniej części Cesarstwa Rzymskiego i sercem kultu bogini Artemidy. To właśnie tutaj rozegrała się jedna z najbardziej dramatycznych scen w Dziejach Apostolskich: rozruch złotników, którzy widzieli w nauczaniu Pawła zagrożenie dla swojego dochodowego rzemiosła. Archeologia nie „udowadnia” tej sceny, ale odsłania jej scenografię z zadziwiającą precyzją — wielki teatr, w którym zebrał się tłum, oraz szczątki świątyni, o której obawiał się cały Efez.

Czym jest odkrycie

Chodzi o dwa powiązane obiekty w tej samej starożytnej metropolii (dziś okolice Selçuk w zachodniej Turcji):

• Świątynia Artemidy (Artemizjon) — jeden z siedmiu cudów świata starożytnego. Marmurową budowlę wznoszono od ok. 550 r. p.n.e. (współfinansował ją lidyjski król Krezus), a projekt przypisuje się architektowi Chersifronowi z Knossos. Była ogromna — ok. 130 na 69 metrów, z lasem ok. 127 kolumn wysokich na ponad 18 metrów, niemal dwukrotnie większa od ateńskiego Partenonu. W 356 r. p.n.e. spalił ją podpalacz Herostrat, odbudowano ją jeszcze wspanialszą, następnie splądrowali Goci (ok. 268 r. n.e.), a jej ostateczny kres nastąpił na przełomie IV i V wieku.
• Wielki Teatr — największy teatr Azji Mniejszej, z widownią (cavea) liczącą 66 rzędów w trzech kondygnacjach i szacunkową pojemnością około 24–25 tysięcy widzów. Powstał w epoce hellenistycznej (III w. p.n.e., za Lizymacha) i był rozbudowywany w czasach rzymskich — m.in. za Klaudiusza, Nerona i Septymiusza Sewera.

Świątynię odnalazł John Turtle Wood, brytyjski inżynier kolejowy działający z ramienia British Museum. Kluczem okazała się inskrypcja znaleziona w teatrze w 1866 r., wspominająca procesję ze srebrnymi i złotymi posążkami Artemidy niesionymi ze świątyni do teatru. Idąc tropem starożytnej „drogi świętej” od Bramy Magnezyjskiej, Wood dokopał się do murów świątyni, a 31 grudnia 1869 r. odsłonił jej fundamenty pogrzebane pod około sześcioma metrami rzecznego namułu. Prace trwały do 1874 r.; rzeźby i bębny kolumn trafiły do British Museum w Londynie, gdzie najlepiej zachowany bęben kolumny i monumentalne kapitele jońskie eksponuje sala 77 (architektura grecka i rzymska). Dziś na pierwotnym miejscu stoi jedna zrekonstruowana kolumna złożona z różnych fragmentów. Teatr i całe miasto od 1895 r. badają archeolodzy austriaccy — wykopaliska zapoczątkował Otto Benndorf, a od 1898 r. prowadzi je powołany przez niego Austriacki Instytut Archeologiczny (ÖAI); prace trwają do dziś (Efez jest wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO), choć odsłonięto dopiero szacunkowo 15–20% starożytnego miasta.

Powiązanie z Pismem

Łukasz umieszcza akcję Dziejów 19 dokładnie w tych realiach. Zapłon buntu opisuje tak:

Bo pewien złotnik, imieniem Demetriusz, który wyrabiał ze srebra świątyńki Diany, zapewniał rzemieślnikom niemały zarobek. (Dz 19,24, UBG)

Gdy nauka Pawła zaczęła zagrażać kultowi, rzemieślnicy wpadli w gniew:

Gdy to usłyszeli, ogarnął ich gniew i zaczęli krzyczeć: Wielka jest Diana Efeska! (Dz 19,28, UBG)

Tłum ruszył wtedy właśnie do teatru (Dz 19,29), a okrzyk „Wielka jest Diana Efeska!” brzmiał — według relacji — przez około dwie godziny (Dz 19,34). Sekretarz miejski uspokajał zaś zebranych słowami:

Mężowie efescy, kto z ludzi nie wie, że miasto Efez jest opiekunem świątyni wielkiej bogini Diany i jej posągu, który spadł od Jowisza? (Dz 19,35, UBG)

Ważna uwaga o imionach: polski przekład UBG oddaje greckie imiona bóstw ich rzymskimi odpowiednikami — „Diana” to grecka Artemis (Artemida), a „Jowisz” to grecki Zeus. Dlatego świątynia w literaturze nosi imię Artemidy, choć UBG czyta „Diana”. Wyrażenie „posąg, który spadł od Jowisza” oddaje greckie diopetes — „to, co spadło z nieba” — co część badaczy wiąże z czcią oddawaną świętemu kamieniowi lub meteorytowi.

Co pewne, a co dyskutowane

Ustalone (konsensus):

• Świątynia Artemidy realnie istniała, była cudem świata i została zidentyfikowana oraz przebadana archeologicznie (Wood 1869; później m.in. D. G. Hogarth dla British Museum, 1904–1905).
• Wielki Teatr istnieje do dziś i to on jest miejscem opisanego zamieszania — jego skala odpowiada tłumowi z relacji Łukasza.
• Handel dewocjonaliami Artemidy jest dobrze poświadczony, a inskrypcja fundacyjna Gajusza Wibiusza Salutarisa (104 r. n.e.) opisuje procesje z posążkami bogini niesionymi do teatru — realia bliskie „srebrnym świątyńkom” Demetriusza.
• Tytuły użyte przez Łukasza są autentyczne dla Efezu i potwierdzone epigraficznie: „dostojnicy Azji” to azjarchowie (Dz 19,31), „sekretarz miejski” to grammateus (Dz 19,35), a określenie miasta jako „opiekuna świątyni” odpowiada tytułowi neokoros, znanemu z monet i inskrypcji.

Dyskutowane lub niepewne:

• Dokładny wygląd świątyni — nowe rekonstrukcje 3D (np. zespół A. Denkera, 2025) opierają się na monetach i opisach antycznych autorów, są więc interpretacją, a nie efektem świeżych wykopalisk.
• Znaczenie charakterystycznej ikonografii „wielopiersiowej” Artemidy Efeskiej (piersi, jaja, bursztynowe zawieszki?) pozostaje przedmiotem sporu.
• Precyzyjna pojemność teatru (podaje się 24–25 tys.) i dokładna data ostatecznego zniszczenia świątyni to szacunki.

Znaczenie

To odkrycie nie jest „dowodem cudu”, lecz istotnym potwierdzeniem historycznej wiarygodności Łukasza jako kronikarza — zwłaszcza jego dokładnej znajomości realiów Efezu. Autor Dziejów precyzyjnie zna topografię, urzędy i religijne realia miasta — a każdy z tych szczegółów można dziś skonfrontować z kamieniem, monetą lub murem. Dla czytelnika stojącego na gruncie sola scriptura to zachęta: Pismo mówi o realnych miejscach i wydarzeniach, osadzonych w sprawdzalnej historii.

Jest tu też głębsza wymowa. Paweł głosił w Efezie, „że nie są bogami ci, którzy rękami ludzkimi są uczynieni” (Dz 19,26, UBG) — dokładnie to samo przesłanie, które przenika całe Pismo: jedynym prawdziwym Bogiem jest Jahwe (PAN), a zbawienie przyszło w Jeszui (Jezusie). Świątynia Artemidy, jeden z siedmiu cudów świata, dziś jest jedną odbudowaną kolumną pośród bagnistego pola. Marmurowe cuda przeminęły; słowo Jahwe i wspólnota wierzących w Efezie zapisały trwalszy ślad w historii.

Źródła

• World History Encyclopedia — „Temple of Artemis at Ephesus” (fakty o budowli, zniszczeniach i odkryciu Wooda).
• British Museum — kolekcja z Efezu (rzeźby i bębny kolumn z Artemizjonu; sala 77 — architektura grecka i rzymska).
• Archaeology Magazine (2025) — „Secrets of the Seven Wonders: Temple of Artemis” (cyfrowa rekonstrukcja A. Denkera, stan wykopalisk).
• Austriacki Instytut Archeologiczny (ÖAI, ÖAW) — badania Efezu i Wielkiego Teatru; wykopaliska od 1895 r. (Otto Benndorf), Instytut powołany w 1898 r.
• John Turtle Wood, „Discoveries at Ephesus” (relacja odkrywcy świątyni, 1877); hasło biograficzne (Wikipedia).
• Inskrypcja fundacyjna G. Wibiusza Salutarisa (104 r. n.e.) — opis procesji posążków Artemidy do teatru.
• Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG) — Dz 19 (cytaty dosłowne).