Autor: Redakcja Odkryj Biblię

Czy w Jerozolimie — mieście zdominowanym przez Świątynię i jej ofiary — działały synagogi jeszcze przed rokiem 70 n.e.? Nowy Testament mówi o nich mimochodem, jak o czymś oczywistym: Szczepan spiera się z ludźmi z „synagogi Libertynów”. Sceptycy długo pytali, czy taka instytucja istniała w tym mieście przed jego zburzeniem. W 1913 roku z dna starożytnej cysterny wydobyto kamień z greckim napisem, który postawił tę dyskusję na twardym gruncie.

Czym jest to „odkrycie”

W latach 1913–1914 francuski archeolog Raymond Weill (1874–1950), finansowany przez barona Edmonda de Rothschilda, prowadził wykopaliska na wzgórzu Ofel — południowym cyplu tzw. Miasta Dawida, na południe od Wzgórza Świątynnego. W wypełnionej gruzem architektonicznym cysternie oznaczonej jako „C2” natrafił na blok wapienia z dziesięcioma wierszami tekstu wyrytego w grece koine.

Płyta ma około 75 × 41 cm, a zapisane pole jest lekko zagłębione. Napis fundacyjny brzmi w tłumaczeniu mniej więcej tak:

„Teodotos, syn Wettenosa, kapłan i przełożony synagogi (archisynagogos), syn przełożonego synagogi i wnuk przełożonego synagogi, zbudował tę synagogę na czytanie Prawa i nauczanie przykazań, a także gościnę, izby oraz urządzenia wodne dla przyjmowania potrzebujących, przybywających z zagranicy — synagogę, którą założyli jego ojcowie, starsi i Simonides”.

W kilku zdaniach kryje się gęsty obraz. Teodotos nosi greckie imię, a jego ojciec — łacińskie Wettenos (nomen gentilicium), co sugeruje, że rodzina wywodziła się z diaspory rzymskiej. Był kapłanem (hiereus) i archisynagogosem — przełożonym gminy — a tytuł ten dziedziczono w rodzie przez trzy pokolenia. Fundacja obejmowała nie tylko salę zgromadzeń, lecz cały kompleks: dom gościnny i urządzenia wodne (prawdopodobnie miejsca rytualnej kąpieli) dla pielgrzymów spoza Jerozolimy. Co znamienne — inskrypcja nie wspomina o modlitwie; synagoga jest tu opisana przede wszystkim jako miejsce czytania Tory i nauczania.

Kamień przechowuje dziś Rockefeller Museum w Jerozolimie (Muzeum Archeologiczne im. Rockefellera, administrowane przez Muzeum Izraela), pod numerem inwentarzowym S 842. To najstarsza znana inskrypcja synagogalna i najstarsze pozabiblijne świadectwo istnienia synagogi w samej Jerozolimie.

Powiązanie z Pismem

Synagoga jest w Ewangeliach i Dziejach Apostolskich tłem stale obecnym. Jeszua (Jezus) naucza w synagogach, a przy jednej z takich okazji sam czyta z księgi — dokładnie tak, jak zapowiada napis Teodotosa o „czytaniu Prawa”:

„Przyszedł też do Nazaretu, gdzie się wychował. Według swego zwyczaju wszedł w dzień szabatu do synagogi i wstał, aby czytać” (Łk 4,16 UBG).

Ta sama funkcja — cotygodniowe czytanie Prawa — wybrzmiewa w mowie Jakuba na soborze jerozolimskim:

„Mojżesz bowiem od dawien dawna ma w każdym mieście takich, którzy go głoszą, gdyż w synagogach co szabat czytają go” (Dz 15,21 UBG).

Najbliższy związek łączy jednak inskrypcję z opisem sporu Szczepana. Autor Dziejów wymienia w Jerozolimie synagogę zrzeszającą Żydów z diaspory:

„Wtedy niektórzy z synagogi zwanej synagogą Libertynów i Cyrenejczyków, i Aleksandryjczyków oraz tych, którzy pochodzili z Cylicji i Azji, wystąpili do rozprawy ze Szczepanem” (Dz 6,9 UBG).

„Libertyni” (gr. libertinoi, od łac. libertini) to wyzwoleńcy — dawni niewolnicy lub ich potomkowie. Ponieważ ojciec Teodotosa nosił rzymskie imię Wettenos, część badaczy już od czasu odkrycia (m.in. Raymond Weill, Charles Clermont-Ganneau, Théodore Reinach, Louis-Hugues Vincent) sugerowała, że rodzina wywodziła się z Żydów uprowadzonych do Rzymu — być może po podboju Pompejusza w 63 r. p.n.e. — a następnie wyzwolonych. W tej hipotezie synagoga Teodotosa byłaby właśnie ową „synagogą Libertynów” albo jedną z nią spokrewnioną. Niezależnie od tego, czy identyfikacja jest trafna, napis potwierdza to, co Dzieje zakładają jako oczywistość: w Jerozolimie przed 70 r. działały greckojęzyczne synagogi diaspory, prowadzone przez dziedziczne rody przełożonych.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest samo znalezisko. Kamień pochodzi z udokumentowanych wykopalisk Weilla, ma znany kontekst archeologiczny i od ponad stu lat jest dostępny dla badaczy. Autentyczność nie budzi poważnych wątpliwości.

Datowanie na I wiek (okres herodiański, przed 70 r. n.e.) opiera się na dwóch niezależnych przesłankach. Paleograficznie krój liter przypomina inne datowane inskrypcje jerozolimskie, m.in. napis ostrzegawczy ze Świątyni oraz inskrypcję fundacyjną Żydów z Rodos (18/17 r. p.n.e.). Archeologicznie zaś teren Ofelu po zburzeniu miasta w 70 r. pozostawał niezamieszkany, a za Hadriana (II w.) służył jako kamieniołom — co praktycznie wyklucza późniejszą budowę synagogi w tym miejscu.

Spór o datę. Badacz Howard Clark Kee argumentował, że inskrypcja może być późniejsza (nawet II–IV w.), twierdząc, iż termin „synagoga” w I wieku oznaczał jedynie „zgromadzenie”, a nie budynek. Pogląd ten został jednak w dużej mierze odrzucony. John S. Kloppenborg wskazał m.in. inskrypcję z Berenike (55/56 r. n.e.), która wprost mówi o naprawie budynku synagogi, a analiza pisma i kontekstu wykopaliskowego zgodnie umieszcza kamień w I wieku. Dziś datowanie herodiańskie jest w nauce dominujące.

Ostrożność co do „synagogi Libertynów”. Utożsamienie fundacji Teodotosa z synagogą z Dziejów 6,9 pozostaje hipotezą, nie faktem. Dzieje wymieniają w jednym zdaniu kilka grup (Cyrenejczyków, Aleksandryjczyków, ludzi z Cylicji i Azji); nie wiadomo, czy chodziło o jedną synagogę, czy o kilka, ani gdzie dokładnie się mieściły. Rzymskie imię Wettenos jest przesłanką, ale nie dowodem. Napis Teodotosa najlepiej traktować jako świadectwo tego samego środowiska — diaspory w Jerozolimie — a nie jako pewną identyfikację konkretnej wspólnoty.

Warto też sprostować drobiazg z popularnych opisów: kamień znajduje się w Muzeum Rockefellera, które od 1967 r. administracyjnie należy do Muzeum Izraela — stąd oba określenia bywają używane zamiennie.

Znaczenie

Inskrypcja Teodotosa nie „udowadnia Biblii”, ale wpisuje jej opis świata w konkret archeologiczny. Po pierwsze, pokazuje, że synagoga jako instytucja funkcjonowała w Jerozolimie równolegle ze Świątynią — nie zamiast niej, lecz obok, jako miejsce lektury Tory i nauczania przykazań. Dokładnie takie tło zakładają Ewangelie i Dzieje, gdy mówią o nauczaniu w synagogach „co szabat”.

Po drugie, kamień ilustruje realia diaspory: greckojęzyczni Żydzi z rzymskimi imionami, dziedziczne urzędy przełożonych, dom gościnny i baseny dla pielgrzymów z zagranicy. To ten sam świat, w którym porusza się Szczepan, Paweł czy sam Jeszua (Jezus) — świat, gdzie Prawo czytano publicznie, a spory religijne toczyły się w salach zgromadzeń.

Wreszcie inskrypcja doprecyzowuje słownictwo Nowego Testamentu. Grecki tytuł archisynagogos — „przełożony synagogi” — znany z Ewangelii (np. Jair) i Dziejów, tu pojawia się w najstarszym pewnie datowanym żydowskim poświadczeniu, na pół wieku przed innymi. Napis nie rozstrzyga, którą dokładnie synagogę miał na myśli autor Dziejów, ale sprawia, że opis z Dziejów 6 przestaje być abstrakcją: pochodzi z miasta, w którym takie fundacje rzeczywiście stały.

Źródła

• Theodotos inscription — Wikipedia — przegląd: odkrycie (Weill, 1913), opis obiektu, tekst i tłumaczenie, datowanie, spór Kee–Kloppenborg, muzeum i nr inw. S 842.
• Inscriptions of Israel/Palestine (Brown University) — Theodotus Dialogue — pełne tłumaczenie napisu, wzmianka o starszych i Simonidesie, dyskusja nad datowaniem (Howard Clark Kee).
• City of David — Raymond Weill — kontekst wykopalisk 1913–1914, fundacja barona Rothschilda, cysterna C2, odkrycie greckiego napisu synagogalnego.
• Center for Online Judaic Studies — Theodotus Inscription, 1st century CE — datowanie na I wiek, znaczenie jako najstarszej inskrypcji synagogalnej.
• Raymond Weill — Wikipedia — biografia archeologa (1874–1950), dwie kampanie w Mieście Dawida.
• Jerusalem Synagogue of the Freedmen (Peter Shirokov) — omówienie hipotezy łączącej napis z „synagogą Libertynów” z Dz 6,9 (Weill, Clermont-Ganneau, Reinach, Vincent).
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Łk 4,16; Dz 6,9; Dz 15,21.

Turysta, który schodzi po wąskich schodach do podziemi klasztoru Sióstr Syjonu przy Via Dolorosa w Jerozolimie, staje nagle na ogromnych, wyślizganych przez wieki kamiennych płytach. Przewodnicy chętnie powtarzają, że to tu, na „Litostrotos, po hebrajsku Gabbata”, Poncjusz Piłat zasiadł na krześle sędziowskim i wydał Jezusa na ukrzyżowanie. Werset ewangeliczny rzeczywiście istnieje – pytanie brzmi, czy kamienie pod stopami turysty naprawdę pamiętają tamten dzień. Odpowiedź archeologii XX wieku okazała się bardziej zaskakująca niż wielowiekowa pobożna tradycja.

Czym jest to „odkrycie”

Miejsce leży w północno-zachodnim narożniku Wzgórza Świątynnego, gdzie w czasach Heroda Wielkiego stała twierdza Antonia – nazwana na cześć Marka Antoniusza. Był to garnizon rzymski strzegący Świątyni; według Józefa Flawiusza w czasie świąt pielgrzymich stacjonowała tam wzmocniona kohorta, gotowa interweniować w razie zamieszek w tłumie.

W 1857 roku francuski ksiądz Marie-Alphonse Ratisbonne, konwertyta z judaizmu, założył tu klasztor Sióstr Syjonu i rozpoczął budowę kompleksu z bazyliką Ecce Homo. Prace ziemne odsłoniły pozostałości rzymskie: rozległy plac wyłożony wielkimi płytami wapiennymi ułożonymi w regularną kratę, potrójny łuk triumfalny (dziś wbudowany w fasadę klasztoru jako łuk Ecce Homo) oraz sklepione cysterny pod spodem. Na kilku płytach zachowały się wyryte linie i koła – ślady tzw. „gry w króla” (basilinda), w którą bawili się znudzeni rzymscy żołnierze, rysując rylcem tarczę z literą B (gr. basileus – król).

Odkrywcy z XIX wieku szybko połączyli plac z wersetem Ewangelii Jana o „Litostrotos”, a łuk – ze sceną z tego samego rozdziału, gdy Piłat wyprowadza ubiczowanego Jezusa i mówi „Oto człowiek” (łac. Ecce homo). Przez ponad sto lat kamienna posadzka uchodziła za namacalny ślad procesu Jezusa.

Badania prowadzone od lat 60. i 70. XX wieku przez francuskiego dominikanina Pierre’a Benoit z École Biblique podważyły tę identyfikację. Analiza warstw, technika budowy i numizmatyka wskazały, że płyty i łuk pochodzą nie z czasów Heroda i Piłata, lecz z rzymskiej przebudowy Jerozolimy w Aelia Capitolina za Hadriana – z lat 130–135 n.e., czyli sto lat po ukrzyżowaniu. Plac okazał się wschodnim forum nowego miasta, a łuk – jego bramą wjazdową.

Powiązanie z Pismem

Fragment, który dał nazwę miejscu, znajduje się w opisie procesu przed Piłatem: „Gdy więc Piłat usłyszał te słowa, wyprowadził Jezusa na zewnątrz i usiadł na krześle sędziowskim, na miejscu zwanym Litostrotos, a po hebrajsku Gabbata” (J 19,13 UBG). Kilka wersetów wcześniej pojawia się drugie ważne zdanie: „Wtedy Jezus wyszedł na zewnątrz w cierniowej koronie i w purpurowym płaszczu. I powiedział do nich Piłat: Oto człowiek!” (J 19,5 UBG) – to te słowa dały nazwę łukowi Ecce Homo.

Dalszy ciąg sceny pokazuje dramatyczny finał procesu: „Lecz oni zawołali: Strać, strać! Ukrzyżuj go! Piłat ich zapytał: Waszego króla mam ukrzyżować? Naczelni kapłani odpowiedzieli: Nie mamy króla poza cesarzem. Wtedy im go wydał, żeby go ukrzyżowano” (J 19,15-16 UBG). Mateusz i Marek dodają, gdzie odbywało się bicie i naigrawanie: „Wówczas żołnierze namiestnika zaprowadzili Jezusa na ratusz i zebrali wokół niego cały oddział” (Mt 27,27 UBG) oraz: „Żołnierze wprowadzili go do sali, czyli do ratusza, i zwołali cały oddział” (Mk 15,16 UBG) – „ratusz” to tłumaczenie greckiego praetorium, rezydencji i siedziby sądowej namiestnika.

Sam tekst Janowy nie mówi, gdzie leżało Litostrotos – nie wspomina ani Antonii, ani pałacu Heroda. Dopiero późniejsza tradycja, umacniana od czasów bizantyjskich i krzyżowieckich, przypisała tej nazwie konkretne miejsce – okolicę twierdzy Antonia. Warto pamiętać, że greckie lithostrotos znaczy po prostu „wybrukowany kamieniem”, a aramejskie Gabbata odnosi się raczej do ukształtowania terenu („wzniesienie”, „grzbiet”) niż do nawierzchni – ewangelista podaje więc dwie niekoniecznie tożsame informacje o tym samym miejscu.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest istnienie twierdzy Antonia w czasach Heroda i Piłata – potwierdzają to opisy Józefa Flawiusza oraz relikty murów i cystern w tym rejonie. Pewne jest też, że wielka posadzka i łuk widoczne dziś pod klasztorem Sióstr Syjonu powstały jako element wschodniego forum Aelia Capitolina, zbudowanego nad wcześniejszym, hasmonejsko-herodiańskim zbiornikiem – sadzawką Struthion – przykrytym przez Hadriana sklepieniami. To datowanie, ustalone przez Pierre’a Benoit i od dziesięcioleci powtarzane w literaturze naukowej, nie jest dziś kwestionowane: kamienie, po których stąpają turyści, nie mogły być świadkami procesu sprzed stu lat.

Dyskutowana pozostaje lokalizacja samego praetorium, czyli miejsca sądu Piłata. Obok tradycyjnej Antonii badacze wskazują drugą możliwość: pałac Heroda Wielkiego na Wzgórzu Zachodnim, w okolicy dzisiejszej Cytadeli (Wieży Dawida). Za tą lokalizacją przemawia relacja Filona z Aleksandrii, według którego Piłat zawiesił złocone tarcze ku czci cesarza w rezydencji namiestnika, utożsamianej z pałacem Heroda; podobnie Józef Flawiusz opisuje ten kompleks jako miejsce pobytu rzymskich prokuratorów. W latach 1999–2000 archeolog Israel Antiquities Authority Amit Re’em prowadził wykopaliska pod dawnym więzieniem Kiszle przy Cytadeli, odsłaniając mury i kanalizację łączone z pałacem Heroda – co część badaczy (m.in. Szimon Gibson) uznaje za argument, że to tam, a nie w niewielkiej Antonii, mieściła się rezydencja i sąd namiestnika.

Spór nie jest rozstrzygnięty na korzyść żadnej ze stron. Zwolennicy Antonii wskazują na jej położenie tuż przy Świątyni, gdzie według Józefa Flawiusza stacjonowały oddziały pilnujące porządku w czasie świąt – prawdopodobnie wtedy doszło do procesu Jezusa. Zwolennicy pałacu Heroda podkreślają, że była to rezydencja znacznie bardziej reprezentacyjna, lepiej przystosowana do stałej siedziby namiestnika. Nauka nie potrafi więc wskazać z pewnością miejsca sądu nad Jezusem – może być nim jeden z dwóch kompleksów, a być może żaden z zachowanych reliktów nie należy bezpośrednio do żadnego z nich. Dyskutowana bywa też chronologia założenia Aelia Capitolina: część badaczy wiąże decyzję Hadriana z jego wizytą w 130 roku, inni podkreślają, że większość prac budowlanych przypada dopiero na okres po stłumieniu powstania Bar-Kochby w 135 roku.

Znaczenie

Historia Litostrotos to lekcja pokory wobec pobożnej tradycji: miejsce czczone jako „kamienie procesu” okazało się fragmentem pogańskiego forum zbudowanego sto lat później. Nie znaczy to jednak, że cała okolica jest bez znaczenia – pod hadriańskimi płytami wciąż zalega autentyczna, starsza sadzawka Struthion i ślady umocnień z czasów Heroda, a rejon Wzgórza Świątynnego i sąsiadującej niegdyś z nim Antonii pozostaje jednym z lepiej potwierdzonych elementów topografii I wieku.

Co istotniejsze dla wiarygodności relacji ewangelicznej: sam fakt formalnego procesu przed rzymskim namiestnikiem, zasiadającym na „krześle sędziowskim” w publicznym, wybrukowanym miejscu, dobrze zgadza się z rzymską praktyką prawną w prowincjach – namiestnik sądził sprawy karne osobiście i publicznie, a wyrok ogłaszał z podwyższonego miejsca (bema), jak w opisie procesu Pawła przed Gallionem w Koryncie (Dz 18,12-17). Ewangeliści, zapisując epizod z Gabbatą, opisywali więc rozpoznawalną, typową procedurę rzymskiego sądownictwa – niezależnie od tego, czy dokładne miejsce udało się dziś zlokalizować. Spór o Antonię kontra pałac Heroda pozostaje otwarty, a przyszłe wykopaliska w rejonie Kiszle i Cytadeli mogą jeszcze zmienić ten obraz.

Źródła

• Wikipedia (EN), Antonia Fortress – historia twierdzy Heroda, krytyka Pierre’a Benoit dot. datowania posadzki: en.wikipedia.org/wiki/Antonia_Fortress
• Wikipedia (EN), Gabbatha – znaczenie terminów Litostrotos/Gabbata, spór o lokalizację: en.wikipedia.org/wiki/Gabbatha
• Wikipedia (EN), Convent of the Sisters of Zion – historia odkrycia posadzki i łuku (od 1857), datowanie hadriańskie: en.wikipedia.org/wiki/Convent_of_the_Sisters_of_Zion
• Wikipedia (EN), Aelia Capitolina – założenie kolonii przez Hadriana (ok. 130 n.e.), przebudowa po powstaniu Bar-Kochby (135 n.e.): en.wikipedia.org/wiki/Aelia_Capitolina
• World History Encyclopedia, Exploring Aelia Capitolina, Hadrian’s Jerusalem – sadzawka Struthion przykryta sklepieniami i zamieniona w forum wschodnie: etc.worldhistory.org/travel/exploring-aelia-capitolina-hadrians-jerusalem
• The Times of Israel, Archaeologist believes he’s found site of Jesus’s trial by Pontius Pilate – wykopaliska A. Re’ema pod Kiszle (1999–2000): timesofisrael.com
• Biblical Archaeology Society, Tour Showcases Remains of Herod’s Jerusalem Palace – relacja Filona o tarczach Piłata, stanowisko Sz. Gibsona: biblicalarchaeology.org/daily/news/herods-jerusalem-palace-trial-of-jesus
• Madain Project, Basileus (Game) – „gra w króla” wyryta na płytach forum przez rzymskich żołnierzy: madainproject.com/basileus_(game)
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), J 19,4-6.13-16; Mt 27,27; Mk 15,16.

Wapienne pudełko na kości, wielkości niewielkiej walizki, z krótkim aramejskim napisem na boku. Gdyby napis brzmiał tylko „Jakub, syn Józefa” — nikt by się nim nie zainteresował, bo takich imion w I-wiecznej Jerozolimie były tysiące. Ale ktoś dodał jeszcze trzy słowa: „brat Jezusa”. Czy to naprawdę kości brata Jezusa z Nazaretu, czy spryt fałszerza, który dopisał do zwykłego zabytku bilet do sławy? Sprawa ciągnęła się przez dekadę, skończyła się procesem karnym i do dziś nie ma jednej odpowiedzi.

Czym jest to „odkrycie”

21 października 2002 roku w Waszyngtonie odbyła się konferencja prasowa zorganizowana przez Hershela Shanksa, wydawcę pisma Biblical Archaeology Review. Francuski epigrafik André Lemaire przedstawił na niej wapienne ossuarium (skrzynkę na kości, używaną przez Żydów w Judei mniej więcej od czasów Heroda do 70 r. n.e. w praktyce tzw. wtórnego pochówku) z aramejskim napisem: ya’akov bar yosef achui di-yeshua — „Jakub, syn Józefa, brat Jezusa”. Skrzynka ma wymiary około 50,5 × 25 × 30,5 cm i nie różni się niczym szczególnym od setek innych ossuariów z tego okresu — poza napisem.

Właścicielem obiektu jest Oded Golan, izraelski kolekcjoner i handlarz starożytnościami z Tel Awiwu. Według jego relacji nabył ossuarium w latach 70. XX wieku od handlarza w Starym Mieście w Jerozolimie, a jako miejsce pochodzenia wskazywano okolice Silwan/dolinę Kidron na południe od Wzgórza Świątynnego. To jednak relacja niepotwierdzona żadną kontrolowaną wykopaliskową dokumentacją — ossuarium nie zostało odkryte przez archeologów in situ, tylko „wypłynęło” już jako przedmiot na rynku antykwarycznym, co od początku było głównym słabym punktem całej sprawy. Krótko po ogłoszeniu obiekt pokazano publicznie w Royal Ontario Museum w Toronto (listopad 2002), przyciągając tłumy zwiedzających.

Już w 2003 roku komisja powołana przez Izraelski Urząd Starożytności (IAA) uznała, że przynajmniej druga część napisu — „brat Jezusa” — została dopisana współcześnie, przy użyciu roztworu na bazie kredy imitującego starożytną patynę. Na tej podstawie w grudniu 2004 roku prokuratura oskarżyła Golana oraz czterech innych handlarzy o kierowanie zorganizowaną grupą fałszerską działającą od lat. Zaczął się proces, który miał trwać niemal osiem lat.

Powiązanie z Pismem

Jakub, określany w tradycji kościelnej przydomkiem „Sprawiedliwy”, to jedna z najważniejszych postaci wczesnego chrześcijaństwa w Jerozolimie. Ewangelie wymieniają go wśród braci Jezusa: „Czyż to nie jest syn cieśli? Czyż jego matce nie jest na imię Maria, a jego bracia to Jakub, Józef, Szymon i Juda?” (Mt 13,55 UBG). Sam apostoł Paweł, opisując swoją pierwszą wizytę w Jerozolimie po nawróceniu, pisze: „A spośród apostołów nie widziałem żadnego innego poza Jakubem, bratem Pana” (Ga 1,19 UBG). Jakub szybko stał się przywódcą jerozolimskiego zboru: w Dziejach Apostolskich to on przewodniczy naradzie apostołów i starszych, zabierając głos jako ostatni i rozstrzygający: „A gdy i oni umilkli, odezwał się Jakub: Mężowie bracia, posłuchajcie mnie” (Dz 15,13 UBG). Jemu też tradycyjnie przypisuje się autorstwo Listu Jakuba, który zaczyna się słowami: „Jakub, sługa Boga i Pana Jezusa Chrystusa, przesyła pozdrowienia dwunastu pokoleniom, które są w rozproszeniu” (Jk 1,1).

Poza tekstami biblijnymi o śmierci Jakuba wspomina żydowski historyk Józef Flawiusz w „Dawnych dziejach Izraela” (Antiquitates 20.200): opisuje, jak arcykapłan Ananus w 62 r. n.e. skazał na ukamienowanie „brata Jezusa zwanego Chrystusem, imieniem Jakub, oraz kilku innych”. To jedno z niewielu miejsc pozabiblijnych, gdzie w ogóle pojawia się takie określenie rodzinne — i właśnie rzadkość formuły „brat NN” stała się później argumentem w dyskusji o ossuarium.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest, że sam przedmiot — wapienne ossuarium typowe dla judejskiego pochówku wtórnego I wieku — jest starożytny; nikt w procesie nie kwestionował autentyczności samej skrzynki, sporna była wyłącznie geneza napisu (a właściwie jego drugiej części). Pewne jest też, że proces karny przeciwko Odedowi Golanowi i Robertowi Deutschowi zakończył się 14 marca 2012 roku wyrokiem uniewinniającym od wszystkich zarzutów fałszerstwa — po ponad siedmiu latach postępowania, przesłuchaniu 138 świadków i przeanalizowaniu ponad 400 dowodów. Sędzia Aharon Farkash z Sądu Okręgowego w Jerozolimie skazał Golana jedynie na drobne wykroczenia (nielegalny handel zabytkami), a samo uzasadnienie wyroku liczyło 474 strony. Sędzia był przy tym bardzo krytyczny wobec izraelskiego laboratorium policyjnego, które — jak stwierdził — najprawdopodobniej zanieczyściło powierzchnię ossuarium podczas własnych badań, uniemożliwiając późniejsze rozstrzygające testy.

• Za autentycznością całego napisu: paleografowie André Lemaire (Sorbona) i Ada Yardeni (Uniwersytet Hebrajski) ocenili pismo obu części napisu jako spójne i typowe dla I wieku; główny świadek oskarżenia, prof. Yuval Goren, przyznał w krzyżowym przesłuchaniu, że starożytna patyna jest też w literach słowa „Jezus”; późniejsze analizy geologiczne (Krumbein; zespół Rosenfeld–Feldman–Krumbein, 2013) wskazały na mikroskamieniałości rozłożone równomiernie w obu częściach napisu.
• Za częściowym fałszerstwem: komisja IAA z 2003 roku uznała drugą część napisu za współczesny dopisek imitujący patynę; wskazywano też na różnicę w głębokości rycia liter między „Jakub, syn Józefa” a „bratem Jezusa” (teoria „dwóch rąk”). Krytycy komisji, m.in. biblista Pieter van der Horst, zauważali, że jej skład tworzyli niemal wyłącznie badacze wcześniej już opowiadający się za fałszerstwem.
• Argument statystyczny: statystyk Camil Fuchs (Uniwersytet Telawiwski), analizując imiona na ok. 220 ossuariach żydowskich z tego okresu, wyliczył, że kombinacja „Jakub, syn Józefa, brat Jezusa” powinna dotyczyć w populacji Jerozolimy lat 45–70 n.e. średnio 1,71 osoby (górna granica 95% to 3,63); umieszczanie imienia brata na ossuarium było praktyką rzadką, stosowaną głównie, gdy brat był rozpoznawalny. To poszlaka, nie rozstrzygnięcie.
• Czego nie wiadomo: brak potwierdzonego miejsca znalezienia i dokumentacji wykopaliskowej — cała historia opiera się na relacji Golana; sędzia zastrzegł, że uniewinnienie nie jest dowodem autentyczności napisu; IAA po wyroku podtrzymał sceptycyzm. Część badaczy (np. Christopher Rollston) wciąż wyraża wątpliwości, choć sam przyznawał, że to nie jego specjalizacja. Bywa też (spekulatywnie) łączone z „brakującym dziesiątym” ossuarium z grobowca w Talpiot — hipoteza na marginesie nauki.

Sumując: sam przedmiot i pierwsza część napisu nie budzą dziś większych sporów; to, czy fraza „brat Jezusa” jest oryginalna, czy dopisana, wciąż dzieli środowisko — stąd status „sporne” jest tu uczciwym podsumowaniem, mimo że bilans dowodów po 2012 roku przesunął się wyraźnie w stronę zwolenników autentyczności całego napisu.

Znaczenie

Gdyby napis okazał się w całości starożytny, ossuarium byłoby najstarszym znanym przedmiotem materialnym wspominającym Jezusa z Nazaretu poza Nowym Testamentem i wzmianką Józefa Flawiusza — śladem rodziny, w której imiona Józef, Jakub i Jeszua (Jezus) współwystępowały dokładnie tak, jak opisują to Ewangelie. Nawet bez takiej pewności sprawa ma wartość edukacyjną: pokazuje, jak trudno naukowo datować i weryfikować przedmiot pozbawiony kontekstu wykopaliskowego oraz jak wiele zależy od jakości pracy laboratoryjnej z dowodami — w tym wypadku skrytykowanej przez samego sędziego. Proces Golana stał się swoistym studium przypadku dla rynku antyków biblijnych: pokazał, jak łatwo entuzjazm medialny wyprzedza rzetelną weryfikację i jak długo potem trzeba ją prowadzić w sądzie i laboratorium. Dla czytelnika Biblii ossuarium, niezależnie od rozstrzygnięcia sporu, przypomina, że Jakub, „brat Pański”, był postacią na tyle konkretną w I-wiecznej Jerozolimie, że samo domniemanie jego istnienia w pozabiblijnym źródle nikogo nie dziwi — spór dotyczy wyłącznie tego jednego artefaktu, nie faktu istnienia takiej osoby.

Źródła

• James Ossuary — hasło encyklopedyczne z opisem odkrycia, inskrypcji, badań patyny i przebiegu procesu karnego: en.wikipedia.org/wiki/James_Ossuary
• Biblical Archaeology Society, „VERDICT: NOT GUILTY” — relacja z wyroku sędziego Aharona Farkasha z 14 marca 2012 r.: biblicalarchaeology.org/daily/news/verdict-not-guilty
• Biblical Archaeology Society, „Is the 'Brother of Jesus’ Inscription on the James Ossuary a Forgery?” — zestawienie argumentów za i przeciw autentyczności, w tym krytyka składu komisji IAA: biblicalarchaeology.org — artykuł o sporze wokół napisu
• Bible Archaeology Report, „Weighing the Evidence: Is the James Ossuary Authentic?” — bilans dowodów geologicznych, paleograficznych i sądowych: biblearchaeologyreport.com
• The Jerusalem Post, o wystawie ossuarium w Dallas (2023) i statusie własności Odeda Golana: jpost.com/archaeology/article-752545
• James Tabor, „What’s What Regarding the Controversial James Ossuary?” — stanowisko badacza po wyroku z 2012 r. oraz omówienie analizy statystycznej Camila Fuchsa: jamestabor.com
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Ga 1,19; Mt 13,55; Dz 15,13; Jk 1,1.

W marcu 1980 roku robotnicy budowlani we Wschodnim Talpiot w Jerozolimie natrafili przypadkiem na starożytny grobowiec skalny. W środku było dziesięć kamiennych skrzyń na kości, a na kilku wyryto imiona, które czytelnik Nowego Testamentu rozpozna od razu: Jeszua, Józef, Maria, Juda, Mateusz. Przez ćwierć wieku było to jedno z wielu podobnych znalezisk katalogowanych rutynowo przez izraelskich archeologów. Dopiero w 2007 roku, wraz z głośnym filmem dokumentalnym, grobowiec stał się przedmiotem sporu, który dzieli badaczy do dziś.

Czym jest to „odkrycie”

Grobowiec odsłonięto 28 marca 1980 roku podczas prac budowlanych we Wschodnim Talpiot, na południe od Starego Miasta. Wykopaliskami ratowniczymi kierował archeolog Josef Gat z izraelskiego Departamentu Starożytności (dziś IAA); nadzorującym rejon archeologiem, który udokumentował grób i opublikował raport, był Amos Kloner. Grób miał typową dla żydowskiego pochówku okresu Drugiej Świątyni formę komory skalnej z niszami (kokhim), I wiek n.e.

W komorze znajdowało się dziesięć wapiennych ossuariów — skrzynek na kości, używanych w praktyce powtórnego pochówku: rok lub dwa po śmierci, gdy ciało uległo rozkładowi, kości zbierano i składano w niewielkiej kamiennej skrzynce. Sześć miało inskrypcje. Zgodnie z katalogiem L.Y. Rahmaniego (1994, nr 701–709; numery IAA 80.500–80.509) i raportem Klonera w „Atiqot” 29 (1996), na skrzynkach odczytano m.in.: Jeszua bar Jehosef („Jeszua, syn Józefa” – odczyt częściowo nieczytelnej inskrypcji bywa kwestionowany), Maria, Jose (zdrobnienie od Józefa), Matia (Mateusz), Jehuda bar Jeszua („Juda, syn Jeszuy”) oraz grecki napis Mariamene e Mara („Mariamne, zwana też Mara”).

Przez lata znalezisko funkcjonowało wyłącznie w literaturze specjalistycznej. Przełom nastąpił w 2007 roku, gdy reżyser Simcha Jacobovici i producent James Cameron wypuścili na Discovery Channel film „Zaginiony grobowiec Jezusa” (The Lost Tomb of Jesus) wraz z towarzyszącą książką. Autorzy postawili tezę, że jest to rodzinny grób Jezusa z Nazaretu, że „Mariamne” to Maria Magdalena, a „Juda syn Jeszuy” to ich wspólny syn, powołując się na ekspertyzę statystyka Andreya Feuervergera, który oszacował szansę przypadkowego zbiegu imion na 600:1 do nawet 1 000 000:1 na korzyść tej identyfikacji.

Powiązanie z Pismem

Ewangelie nie wspominają o żadnym rodzinnym grobowcu Jezusa w Jerozolimie — mówią o jednorazowym, pospiesznym złożeniu ciała w grobie Józefa z Arymatei tuż przed szabatem oraz o tym, że trzeciego dnia grób był pusty. Ewangelia Mateusza opisuje to tak: „A gdy skończył się szabat i świtało pierwszego dnia tygodnia, Maria Magdalena i druga Maria przyszły obejrzeć grób” (Mt 28,1 UBG). Anioł, który je tam zastaje, mówi: „Nie ma go tu. Powstał bowiem, jak powiedział. Chodźcie, zobaczcie miejsce, gdzie leżał Pan” (Mt 28,6 UBG), po czym każe im przekazać uczniom: „Idźcie szybko i powiedzcie jego uczniom, że zmartwychwstał i oto udaje się do Galilei przed wami” (Mt 28,7 UBG).

To zasadnicza różnica wobec praktyki ossuariów: powtórny pochówek zakładał, że ciało leży w grobie miesiącami, aż do rozłożenia tkanek miękkich. Opis biblijny mówi tymczasem o grobie opróżnionym w ciągu trzech dni — nie ma tu miejsca na etap, w którym rodzina wracałaby po czasie, by zebrać kości do skrzynki. Piotr w mowie z Dziejów Apostolskich kontrastuje grób patriarchy Dawida, wciąż znany w Jerozolimie, z losem Jezusa: „Mężowie bracia, mogę swobodnie mówić do was o patriarsze Dawidzie, że umarł i został pogrzebany, a jego grobowiec znajduje się u nas aż do dziś” (Dz 2,29 UBG), po czym dodaje: „a jego ciało nie dozna zniszczenia. Tego to Jezusa wskrzesił Bóg, czego my wszyscy jesteśmy świadkami” (Dz 2,31–32 UBG). Podobnie streszcza to Paweł: „Że został pogrzebany, że zmartwychwstał trzeciego dnia, zgodnie z Pismem” (1 Kor 15,4 UBG). Koncepcja stałego, rodzinnego grobowca z kośćmi Jezusa stoi w sprzeczności z centralnym twierdzeniem wiary chrześcijańskiej — dlatego hipoteza z Talpiot bywa przedstawiana jako podważenie zmartwychwstania, choć sami archeolodzy prowadzący wykopaliska nigdy takiej tezy nie stawiali.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest, że grobowiec istnieje, że odkryto go w 1980 roku, że udokumentował go Amos Kloner, że zawierał dziesięć ossuariów z I wieku n.e. i że sześć z nich nosi wspomniane inskrypcje — to fakty udokumentowane w publikacjach naukowych na długo przed filmem z 2007 roku.

Dyskutowana — i w większości odrzucona przez środowisko naukowe — jest identyfikacja z rodziną Jezusa z Nazaretu. Sam Kloner skomentował film krótko: „To świetny materiał na film telewizyjny, ale jest całkowicie niemożliwy. To nonsens. Nie ma żadnej szansy, by Jezus i jego krewni mieli rodzinny grób [w Jerozolimie] — pochodzili z Galilei”. Argumenty:

• Popularność imion. Według katalogu Rahmaniego imiona Jeszua, Józef, Maria i Juda należały do najczęstszych w ówczesnej Judei — garstka imion pokrywa większość zachowanych inskrypcji na ossuariach tego okresu. Zbieg kilku popularnych imion w jednym grobie niewiele więc dowodzi.
• Spór o statystykę. Wyliczenia Feuervergera skrytykowano metodologicznie (m.in. Randy Ingermanson, Kilty i Elliott) — głównie za utożsamienie „Mariamne” z Marią Magdaleną. Po usunięciu takich założeń prawdopodobieństwo spadało poniżej kilku procent; sam Feuerverger przyznał, że część założeń jest „dyskusyjna”.
• Brak tytułów i geografii. Jezus w źródłach to „Jezus z Nazaretu”, nie „syn Józefa”; na ossuarium brak tytułu religijnego. Galilejska rodzina rzemieślnicza raczej nie posiadałaby wykutego w skale grobowca w Jerozolimie.
• Konferencja w Princeton (2008). Większość uczestników sympozjum uznała prawdopodobieństwo grobu rodziny Jezusa za „praktycznie zerowe”; kilku podpisało potem list otwarty, protestując, jak Jacobovici przedstawił wyniki w mediach jako „potwierdzenie” swojej tezy.
• Poboczne wątki tego samego zespołu. Autorzy próbowali też łączyć zaginione, niepodpisane dziesiąte ossuarium z Talpiot z głośnym „ossuarium Jakuba” („Jakub, syn Józefa, brat Jeszuy”; przedmiot procesu o fałszerstwo 2004–2012, w którym kolekcjonera Odeda Golana uniewinniono, choć sąd zastrzegł, że to nie potwierdza autentyczności napisu) — Kloner odrzuca to powiązanie, bo ossuarium z Talpiot było uszkodzone i bez napisu. W 2011–2012 ogłosili też, że w sąsiednim grobowcu („Talpiot B”) widnieje wyobrażenie zmartwychwstania („znak Jonasza”) — epigraf Christopher Rollston oraz archeolodzy Eric Meyers i Jodi Magness rozpoznali tam zwykły motyw nagrobnej wieży (nefesz).

Status znaleziska pozostaje więc określony jako sporne — nie co do samego wykopaliska z 1980 roku, lecz co do interpretacji łączącej je z rodziną Jezusa z Nazaretu, którą odrzuca zdecydowana większość archeologów, epigrafów i statystyków zajmujących się tą sprawą.

Znaczenie

Historia grobowca z Talpiot pokazuje, jak łatwo rutynowe znalezisko archeologiczne zamienia się w medialną sensację, gdy popularne imiona biblijne zestawi się bez uwzględnienia ich powszechności w danej epoce. To lekcja metodologiczna: poprawność matematyczna wyliczeń zależy od jakości założeń wejściowych, a te okazały się kwestionowane nawet przez autora analizy.

Warto dodać, że miejsce, które tradycja chrześcijańska od starożytności wskazuje jako grób Jezusa — bazylika Grobu Świętego — ma udokumentowaną ciągłość kultu sięgającą co najmniej IV wieku; badania z lat 2016–2017 (datowanie zaprawy metodą luminescencji optycznie stymulowanej) potwierdziły, że płyta osłaniająca skalne łoże grobowe pochodzi z czasów Konstantyna Wielkiego, ok. 345 roku n.e. Grobowiec z Talpiot nigdy nie był łączony z żadną tradycją czci chrześcijańskiej — pojawił się w dyskusji dopiero w XXI wieku za sprawą filmu. Dla czytelnika Biblii istotne pozostaje to, że spór dotyczy interpretacji imion na skrzynkach, a nie świadectwa o pustym grobie, które ewangeliści przekazują spójnie i które od początku było rdzeniem przepowiadania apostolskiego.

Źródła

• Talpiot Tomb — opis odkrycia, inskrypcji i sporu naukowego: en.wikipedia.org/wiki/Talpiot_Tomb
• Biblical Archaeology Society, „The Tomb of Jesus? Wrong on Every Count” — argumenty przeciw identyfikacji z rodziną Jezusa: biblicalarchaeology.org
• James D. Tabor, „The Names in the Talpiot Tombs” — imiona na ossuariach i debata statystyczna: jamestabor.com
• Randy Ingermanson, krytyka statystyki Andreya Feuervergera: ingermanson.com
• James Ossuary — inskrypcja, proces Odeda Golana, sporne powiązanie z Talpiot: en.wikipedia.org/wiki/James_Ossuary
• Dyskusja nad „Talpiot B” i odrzuceniem interpretacji „znaku Jonasza”: bibleplaces.com
• Smithsonian Magazine, datowanie płyty grobowej w bazylice Grobu Świętego: smithsonianmag.com
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Mt 28,1.6-7; Dz 2,29.31-32; 1 Kor 15,3-4.

Na południowym zboczu Doliny Hinnom, tam gdzie łączy się ona z Doliną Cedron, od stuleci stoi jeden z najbogaciej zdobionych grobowców z czasów Jezusa. Podróżnicy i badacze od dawna zastanawiali się, do kogo należał — na tyle był okazały, że musiał kryć szczątki kogoś z najwyższych kręgów Jerozolimy. W 1994 roku dwoje badaczy zaproponowało konkretną odpowiedź: to grobowiec Annasza, teścia Kajfasza, przed którym Ewangelia Jana stawia aresztowanego Jezusa jako pierwszego z przesłuchujących. Czy ta atrakcyjna hipoteza wytrzymuje konfrontację ze źródłami?

Czym jest to „odkrycie”

Mowa o kompleksie grobowym w rejonie zwanym Akeldamą (aram. „pole krwi”), blisko klasztoru św. Onufrego, tam gdzie stok Doliny Hinnom opada ku Dolinie Cedron, naprzeciw wzgórza Syjon. To jedna z największych nekropolii Jerozolimy z okresu Drugiej Świątyni — ok. osiemdziesięciu grobowców wykutych w skale, głównie z okresu herodiańskiego (37 r. p.n.e. – 70 r. n.e.). Miejsce znano od dawna, ale dopiero prace budowlane w 1989 r., gdy buldożery odsłoniły nieznane komory, skłoniły Israel Antiquities Authority do formalnych wykopalisk. Ich wyniki opublikowali Gideon Avni i Zvi Greenhut w tomie „The Akeldama Tombs” (IAA Reports 1, 1996).

Jeden z grobowców wyróżnia się szczególnie bogatą dekoracją — prawdopodobnie najbardziej ozdobny z okresu Drugiej Świątyni w całej Jerozolimie. Fasada miała kolumny w układzie distyle in antis (dwie kolumny między pilastrami), półkoliste nisze po bokach wejścia i fragment muszli konchowej nad portalem, choć wydobywanie kamienia mocno uszkodziło samo wejście. We wnętrzu centralną komorę wieńczy rozeta o 32 płatkach wyrzeźbiona w suficie (porównywalną, mniejszą ma tzw. Grobowiec Absaloma), a ściany zdobią naśladujące architekturę belkowania, akroteriony i liście akantu w narożach. Z trzech ścian bocznych prowadzą wnęki grobowe (kokim). Z wejścia rozciąga się widok na Wzgórze Świątynne.

To właśnie ten grobowiec Leen i Kathleen Ritmeyer — architekt i badaczka rekonstrukcji biblijnej Jerozolimy — zidentyfikowali w artykule „Akeldama: Potter’s Field or High Priest’s Tomb?” (Biblical Archaeology Review, XI/XII 1994) jako grobowiec Annasza. Podstawą nie jest inskrypcja, lecz fragment „Wojny żydowskiej” Józefa Flawiusza. Opisując mur oblężniczy Tytusa wokół Jerozolimy (70 r. n.e.), Flawiusz notuje, że biegł on „w dół do doliny Źródła [Rogel], skąd wznosił się znów przy pomniku Annasza, arcykapłana” (Wojna żydowska 5,504–507). Ponieważ opis ten odpowiada okolicom styku Hinnom i Cedronu, Ritmeyerowie uznali, że najbardziej okazały grobowiec tego rejonu — jedyny ze śladami dawnej nadbudowy, typowej dla widocznego z daleka monumentu-„nefesz” — to właśnie „pomnik Annasza” Flawiusza.

Powiązanie z Pismem

Annasz (hebr. Chanan) był arcykapłanem w latach 6–15 n.e., mianowanym przez rzymskiego namiestnika Kwiryniusza wkrótce po tym, jak Judea trafiła pod bezpośrednie rządy Rzymu. Formalnie stracił urząd w 15 r., lecz jego wpływ się na tym nie skończył: pięciu jego synów oraz zięć Kajfasz kolejno obejmowali urząd arcykapłana — sytuacja, jak zaznacza Flawiusz, bez precedensu. Ewangelie i Dzieje Apostolskie oddają ten stan rzeczy — Annasz wciąż jest tytułowany „najwyższym kapłanem” obok urzędującego formalnie Kajfasza:

• „Za najwyższych kapłanów Annasza i Kajfasza doszło słowo Boże do Jana, syna Zachariasza, na pustyni” (Łk 3,2 UBG) — obaj wymienieni obok siebie, choć formalnie urząd sprawował już tylko Kajfasz.
• „I zaprowadzili go najpierw do Annasza, bo był teściem Kajfasza, który tego roku był najwyższym kapłanem” (J 18,13 UBG) — Jan wyjaśnia, dlaczego aresztowanego Jezusa prowadzą najpierw do byłego, a nie urzędującego arcykapłana.
• „Bo Annasz odesłał go związanego do Kajfasza, najwyższego kapłana” (J 18,24 UBG) — po wstępnym przesłuchaniu (J 18,19–23) Annasz odsyła Jezusa dalej.
• „I Annasz, najwyższy kapłan, i Kajfasz, Jan, Aleksander i ilu ich było z rodu najwyższych kapłanów” (Dz 4,6 UBG) — lata później Annasz nadal na czele rodu przesłuchuje Piotra i Jana.

Sam tekst biblijny nic nie mówi o grobowcu Annasza — to osobny wątek, doczepiony do postaci znanej z Ewangelii dopiero przez późniejszą archeologię i lekturę Flawiusza.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest, że grobowiec istnieje, jest datowany na okres herodiański (I w. p.n.e. – I w. n.e.) na podstawie architektury i kontekstu nekropolii, i należy do najbardziej wystawnych grobowców żydowskich znanych z Jerozolimy tej epoki — świadczy więc o istnieniu w mieście rodzin na tyle zamożnych i wpływowych, by wznieść taki monument. Pewne jest też, że Flawiusz w opisie muru oblężniczego Tytusa rzeczywiście wspomina „pomnik Annasza arcykapłana” jako punkt orientacyjny w tej okolicy, oraz że historyczny Annasz — arcykapłan w latach 6–15 n.e., teść Kajfasza, ojciec pięciu kolejnych arcykapłanów — jest dobrze poświadczoną postacią zarówno u Flawiusza, jak i w Nowym Testamencie.

Dyskutowane pozostaje samo utożsamienie konkretnego grobowca z Annaszem. Nie znaleziono w nim żadnej inskrypcji z jego imieniem ani tytułem — cała identyfikacja opiera się na skorelowaniu opisu topograficznego Flawiusza z lokalizacją i wystawnością budowli, nie na dowodzie epigraficznym. To rozumowanie poszlakowe: przekonujące, ale niepotwierdzone niezależnym źródłem. Nawet zwolennicy tej identyfikacji nie są zgodni, który dokładnie grobowiec spośród osiemdziesięciu w Akeldamie odpowiada „pomnikowi Annasza” — obok propozycji Ritmeyerów funkcjonuje wskazanie na sąsiedni grobowiec (tzw. „Schronienie Apostołów”). Sprawę komplikuje wielowiekowe wtórne wykorzystanie grobowców oraz późniejsze uszkodzenia fasad przez wydobywanie kamienia.

Warto rozdzielić dwa miejsca, które łatwo pomylić. Grobowiec przypisywany Annaszowi leży w Dolinie Hinnom, u jej styku z Doliną Cedron, w rejonie Akeldamy. To coś innego niż tzw. Las Pokoju (hebr. Jaar ha-Szalom) koło dzielnicy Abu Tor — tam w listopadzie 1990 r. odkryto osobny grobowiec z ossuarium noszącym aramejski napis „Josef bar Kajafa”, wiązanym (również nie bez sporów) z Kajfaszem, zięciem Annasza. Oba stanowiska dotyczą tej samej rodziny, lecz są odrębnymi znaleziskami w różnych częściach miasta. Wobec braku inskrypcji w grobowcu znad Hinnom-Cedronu, klasyfikacja tego znaleziska jako sporne jest uzasadniona — hipoteza Ritmeyerów jest poważna i dobrze umotywowana topograficznie, ale pozostaje jedną z propozycji, nie ustaloną atrybucją.

Znaczenie

Nawet jeśli utożsamienie tego konkretnego grobowca z Annaszem nigdy nie zostanie ostatecznie potwierdzone, samo istnienie tak okazałej nekropolii w sąsiedztwie miejsca, które Flawiusz łączy z „pomnikiem Annasza”, potwierdza coś ważnego: rodziny arcykapłańskie Jerozolimy I wieku dysponowały majątkiem i pozycją pozwalającą na budowę monumentów tej klasy, a przekaz Flawiusza o dynastii Annasza — pięciu synach i zięciu na urzędzie arcykapłana — nie jest anegdotą, lecz opisuje realny, rozpoznawalny w krajobrazie miasta ród. Koresponduje to z obrazem z Ewangelii i Dziejów Apostolskich, gdzie Annasz mimo formalnej utraty urzędu wciąż jest traktowany jako głowa rodu i pierwsza instancja przesłuchania Jezusa.

To także pouczający przykład, jak działa archeologia biblijna w praktyce: topografia i architektura potrafią z dużym prawdopodobieństwem wskazać właściwy rejon i klasę społeczną, ale bez inskrypcji ostatnia mila — przypisanie imienia do konkretnego kamienia — pozostaje rekonstrukcją, nie faktem dowiedzionym. Zestawione z niedalekim ossuarium Kajfasza (gdzie inskrypcja istnieje, choć i tam trwa dyskusja o szczegółach), grobowiec znad Hinnom-Cedronu pokazuje pełne spektrum pewności, z jakim archeologia bywa w stanie potwierdzać świat Nowego Testamentu.

Źródła

• Wikipedia (en), „Annas” — biografia arcykapłana, dynastia synów i Kajfasza, odniesienia do Flawiusza i NT.
• Wikipedia (en), „Akeldama” — lokalizacja, tradycja „pola krwi”, historia badań od 1901 r. i wykopalisk po 1989 r.
• Wikipedia (en), „Caiaphas” — kontekst rodzinny, spory wokół ossuarium „Josef bar Kajafa” z Lasu Pokoju (1990).
• HolyLandPhotos’ Blog, „Tomb of the High Priest Annas? Part 1 — Exterior” — opis fasady i argumentacji lokalizacyjnej.
• HolyLandPhotos’ Blog, „Tomb of the High Priest Annas? Part 2 — Interior” — rozeta, komory, kokim; zastrzeżenia co do pewności identyfikacji.
• BiblePlaces.com, „Ritmeyer on the House of the High Priest in Jerusalem” — omówienie tez L. Ritmeyera i zastrzeżeń T. Bolena.
• Ritmeyer Archaeological Design, „The Palace of Annas the High Priest” — materiał autora hipotezy, odniesienie do BAR 20/6 (1994), s. 23–35.
• BAS Library — Biblical Archaeology Review 20/6 (XI/XII 1994) — numer z oryginalnym artykułem L. i K. Ritmeyer „Akeldama: Potter’s Field or High Priest’s Tomb?”.
• Israel Antiquities Authority, G. Avni, Z. Greenhut, „The Akeldama Tombs” (IAA Reports 1, 1996) — oficjalny raport z wykopalisk po odkryciu z 1989 r.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Łk 3,2; J 18,13.19–24; Dz 4,5–6.

Grudzień 2020 roku, u stóp Góry Oliwnej. Robotnicy kopiący tunel dla pielgrzymów natrafiają na coś, czego archeolodzy szukali od stu lat: warstwę sprzed dwóch tysięcy lat. Czy zwykły, wykuty w skale zbiornik na wodę może w ogóle „potwierdzić” miejsce, w którym Jezus (Jeszua) spędził ostatnią noc przed aresztowaniem? Izraelski Urząd Starożytności (IAA) i franciszkańskie Studium Biblicum Franciscanum odpowiedziały na to pytanie ostrożnie — i właśnie ta ostrożność jest tu równie ważna jak samo znalezisko.

Czym jest to „odkrycie”

21 grudnia 2020 roku, na konferencji prasowej w Dolinie Cedronu, u stóp Bazyliki Konania (Kościoła Wszystkich Narodów), Izraelski Urząd Starożytności wspólnie ze Studium Biblicum Franciscanum ogłosili wyniki wykopalisk prowadzonych przy okazji budowy tunelu dla zwiedzających. Pracami z ramienia IAA kierowali Amit Re’em i David Yeger, ze strony franciszkańskiej uczestniczyli o. Eugenio Alliata i o. Rosario Pierri, a patronował im kustosz Ziemi Świętej, o. Francesco Patton.

Najważniejszym znaleziskiem była mykwa — żydowska łaźnia rytualna wykuta w skale, ze schodami prowadzącymi do zbiornika z wodą, typowa dla okresu Drugiej Świątyni. Datowanie oparto na charakterystycznej formie i technice budowy takich basenów, znanej z dziesiątek podobnych obiektów w Judei i Jerozolimie sprzed 70 roku n.e. Mykwa nie miała wokół siebie żadnych pozostałości budynków mieszkalnych, co zdaniem badaczy wskazuje, że nie służyła gospodarstwu domowemu, lecz instalacji rolniczej: tłoczni oliwy lub wytłoczni wina. Prawo rytualne wymagało od robotników zaangażowanych w produkcję oliwy i wina obmycia się przed pracą, bo zanieczyszczenie rytualne mogło w rozumieniu ówczesnej Judei skazić sam produkt.

Obok mykwy znaleziono monety, w tym kilka sprzed czasów Jezusa oraz jedną pochodzącą z okresu urzędowania prefekta Poncjusza Piłata (26–36 n.e.) — jak relacjonował o. Eugenio Alliata. W tej samej warstwie odsłonięto też pozostałości bizantyjskiego kościoła z VI wieku, używanego aż do VIII wieku, czyli już w okresie panowania Umajjadów: kamienną posadzkę z półkolistą apsydą, mozaikę z motywem kwiatów oraz grecką inskrypcję z VII–VIII wieku, odczytaną przez Leę Di Segni z Uniwersytetu Hebrajskiego i o. Rosario Pierriego: „Na pamiątkę i spoczynek miłujących Chrystusa (krzyż) Boże, który przyjąłeś ofiarę Abrahama, przyjmij dar swoich sług i daj im odpuszczenie grzechów. (krzyż) Amen”. Wyżej odkryto jeszcze średniowieczne hospicjum lub klasztor z cysternami głębokimi na sześć–siedem metrów, zdobionymi krzyżami, częściowo zniszczonymi później przez poszukiwaczy skarbów wierzących w miejscową legendę o ukrytym złocie.

Powiązanie z Pismem

Ewangelia Marka umiejscawia ostatnią modlitwę Jezusa właśnie w tym miejscu: „I przyszli na miejsce zwane Getsemani. Wtedy powiedział do swoich uczniów: Siedźcie tu, ja tymczasem będę się modlił” (Mk 14,32 UBG). Chwilę później: „Bardzo smutna jest moja dusza aż do śmierci. Zostańcie tu i czuwajcie” (Mk 14,34 UBG). Ewangelia Jana dodaje szczegół geograficzny — miejsce leżało za potokiem Cedron, po drugiej stronie doliny oddzielającej Jerozolimę od Góry Oliwnej: „Jezus wyszedł ze swoimi uczniami za potok Cedron, gdzie był ogród, do którego wszedł on i jego uczniowie” (J 18,1 UBG), a Judasz „znał to miejsce, bo Jezus często się tam zbierał ze swoimi uczniami” (J 18,2 UBG).

Sama nazwa Getsemani (hebr. Gat Szemanim) oznacza dosłownie „tłocznię oliwy” — i to ten trop łączy tekst biblijny ze znaleziskiem. Mykwa bez towarzyszących jej domów, u podnóża zbocza porośniętego drzewami oliwnymi, pasuje do obrazu miejsca produkcji oliwy wymagającej rytualnej czystości robotników. Żaden tekst biblijny nie wspomina wprost o łaźni rytualnej — Ewangelie mówią jedynie o „ogrodzie” (gr. kepos) i miejscu modlitwy. Znalezisko nie ilustruje więc konkretnego wersetu, lecz dostarcza tła gospodarczego i topograficznego, zgodnego z tym, co Ewangelie i etymologia nazwy sugerowały od wieków.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest to, że wykopaliska ujawniły warstwę z okresu Drugiej Świątyni (typologia mykwy, monety z I wieku, w tym z czasów Piłata) pod znacznie lepiej znanymi wcześniej warstwami bizantyjską i średniowieczną. Amit Re’em podkreślał wagę tego faktu: mimo wykopalisk prowadzonych w tym rejonie od 1919 roku i licznych znalezisk bizantyjskich oraz krzyżowieckich, wcześniej nie było ani jednego śladu z czasów Jezusa. Pod tym względem odkrycie z 2020 roku rzeczywiście wypełniało lukę.

• Które miejsce jest „prawdziwym” Getsemani? Cztery tradycje chrześcijańskie wskazują cztery różne lokalizacje u podnóża Góry Oliwnej: katolicki ogród przy Bazylice Konania (gdzie prowadzono wykopaliska), miejsce bliżej Grobu Marii na północy, punkt wskazywany przez prawosławie greckie na wschodzie oraz sad przy rosyjskiej cerkwi Marii Magdaleny. Nauka biblijna przyznaje, że dokładnej lokalizacji ogrodu nie da się ustalić — mykwa wzmacnia wiarygodność miejsca katolickiego jako terenu użytkowanego w I wieku, ale nie rozstrzyga sporu między tradycjami.
• Co właściwie „potwierdza” mykwa? Sam Re’em ostrzegał przed nadinterpretacją, mówiąc wprost, że nawet ta łaźnia rytualna „nie jest dowodem prawdziwości Ewangelii” — pokazuje jedynie, że teren był użytkowany rolniczo w czasach Jezusa, zgodnie z etymologią nazwy, ale nie identyfikuje konkretnego miejsca modlitwy czy „skały konania”.
• Rzadkość znaleziska. Mykwy z okresu Drugiej Świątyni nie są w Izraelu unikatowe — zna się ich dziesiątki, głównie w Jerozolimie i Judei. Wyjątkowa jest nie forma obiektu, lecz lokalizacja w miejscu od wieków czczonym jako Getsemani.
• Status publikacji. Wyniki ogłoszono na konferencji prasowej niemal równocześnie z zakończeniem prac terenowych, przed osobną publikacją naukową z pełną dokumentacją stratygraficzną — więc część szczegółów opiera się na komunikatach IAA i Kustodii Ziemi Świętej.
• Głosy niezależne. Ken Dark z University of Reading, niezwiązany z zespołem wykopaliskowym, ocenił znalezisko jako „istotne, rzucające nowe światło na to, jak wykorzystywano Getsemani w czasach, do których odnoszą się Ewangelie” — potwierdzając wagę kontekstu gospodarczego, nie identyfikację konkretnego wydarzenia. Kustosz Francesco Patton poszedł dalej, twierdząc, że połączenie tekstu biblijnego, tradycji i archeologii daje „wystarczającą pewność” co do tożsamości miejsca — to jednak stanowisko duszpasterskie, wykraczające poza to, co stwierdza sama archeologia.

Znaczenie

Niezależnie od tego, które z czterech tradycyjnych miejsc uznać za najbardziej prawdopodobne, odkrycie z 2020 roku ma jedną niepodważalną wartość: po ponad stu latach wykopalisk w tym rejonie po raz pierwszy pojawił się materialny ślad z okresu Drugiej Świątyni — epoki, w której żył Jezus. Wcześniej najstarsze odsłonięte warstwy sięgały czasów bizantyjskich. Mykwa, monety i kontekst rolniczy nie identyfikują „skały konania” ani drzewa, pod którym mieli spać uczniowie, ale pokazują coś równie istotnego: okolica funkcjonowała jako teren produkcji oliwy lub wina, dokładnie zgodnie z tym, co od dwóch tysięcy lat sugeruje sama nazwa miejsca.

Odkrycie odsłoniło też ciągłość użytkowania tego miejsca — od rolniczego zaplecza Jerozolimy w I wieku, przez bizantyjski kościół pielgrzymkowy działający jeszcze po podboju arabskim, po średniowieczne hospicjum i dzisiejszą Bazylikę Konania z 1924 roku. Dla wielu badaczy to właśnie ta warstwowa historia, a nie pojedynczy artefakt, stanowi najmocniejszy argument, że tradycja wskazująca to miejsce od starożytności nie brała się znikąd.

Źródła

• Custodia di Terra Santa, relacja z konferencji prasowej z 21 grudnia 2020 — badacze, opis mykwy, kościoła bizantyjskiego i warstw średniowiecznych.
• Terra Sancta Museum, „Presentation of the new archaeological finds at Gethsemane” — inskrypcja grecka, datowanie, odczytujący napis.
• Friends of the Israel Antiquities Authority, komunikat o odkryciu — cytaty Amita Re’ema, stanowisko IAA.
• The Times of Israel, „Ancient ritual bath may mark first New Testament-era find at Jesus’ Gethsemane” — komentarz Kena Darka i zastrzeżenia Re’ema.
• Smithsonian Magazine, „Researchers Unearth Ritual Bath Dated to Jesus’s Time Near Garden of Gethsemane” — kontekst i chronologia warstw.
• Biblical Archaeology Society, „Remains Found at Gethsemane” — znaczenie na tle wykopalisk od 1919 roku.
• Sci.News, „Byzantine-Period Church Uncovered in Israel” — pełny tekst inskrypcji i architektura kościoła.
• Christian Media Center, relacja z konferencji — cytat o. Francesco Pattona o identyfikacji miejsca.
• Wikipedia, „Gethsemane” — etymologia nazwy, cztery tradycyjne lokalizacje ogrodu.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Mk 14,32.34; J 18,1-2.

Na południowym stoku Doliny Hinnom w Jerozolimie, tam gdzie łączy się ona z Doliną Cedronu, stoi dziś niewielki grecko-prawosławny klasztor otoczony skalnymi grobowcami sprzed dwóch tysięcy lat. Miejscowa tradycja od wieków nazywa to miejsce Akeldamą — Polem Krwi, które według Ewangelii kupiono za pieniądze zwrócone przez Judasza. Grobowce są prawdziwe i rzeczywiście pochodzą z I wieku n.e. Ale czy to na pewno to samo pole, o którym pisze Mateusz? Odpowiedź jest bardziej skomplikowana, niż sugerują foldery turystyczne.

Czym jest to „odkrycie”

Akeldama leży na stromym, skalistym zboczu doliny Hinnom, około 90 metrów od dzisiejszego klasztoru św. Onufrego, zbudowanego przez Greków w 1892 roku na terenie należącym od XVI wieku do Ormiańskiego Patriarchatu Jerozolimskiego. Całe zbocze jest dosłownie poprute grobowcami — pierwszy systematyczny opis miejsca sporządził brytyjski archeolog R.A. Stewart Macalister już w 1901 roku.

Prawdziwie duże odkrycie nastąpiło jednak dopiero w 1989 roku, gdy prace budowlane przy poszerzaniu drogi natrafiły buldożerem na wejścia do grobowców skalnych. Budowę wstrzymano, a badania w imieniu Izraelskiego Urzędu Starożytności (Israel Antiquities Authority, IAA) prowadzili w latach 1989–1994 Gideon Avni i Zvi Greenhut. Odsłonili kompleks trzech wielopokojowych grot grobowych, wykutych w wapiennej skale, z charakterystycznymi niszami (kokhim) na pochówki — wyniki opublikowano w 1996 roku jako The Akeldama Tombs: Three Burial Caves in the Kidron Valley, Jerusalem (IAA Reports 1). W szerszym rejonie doliny zidentyfikowano dotąd ponad siedemdziesiąt osobnych rodzinnych grobowców z okresu Drugiej Świątyni (mniej więcej I w. p.n.e. – I w. n.e.) — były to okazałe, wielokomorowe groby zamożnych jerozolimskich rodzin, a nie prosty dół dla bezimiennych cudzoziemców.

Osobnym, głośnym epizodem było zbadanie w 2000 roku tzw. Grobowca Całunu (Tomb of the Shroud) przez zespół pod kierunkiem Shimona Gibsona, Boaza Zissu i Jamesa Tabora, we współpracy z IAA i University of North Carolina at Charlotte. Grobowiec był wcześniej splądrowany, ale ocalało w nim ponad dwadzieścia kamiennych ossuariów (skrzynek na kości), z których część nosiła imiona wyryte pismem żydowskim i greckim (m.in. Miriam, Szimon ben Szulaj, Salome, Pinchas). W jednej z nisz, zapieczętowanej tynkiem, znaleziono szczątki owinięte w tkaninę całunu — rzadko zachowany przykład pierwszowiecznego pochówku w płótnie. Datowanie radiowęglowe metodą AMS (laboratorium w Teksasie) dało wynik 2025 ± 28 lat BP, co po kalibracji odpowiada przedziałowi ok. 50 r. p.n.e. – 16 r. n.e. (jedno odchylenie standardowe). Analiza DNA szczątków, opublikowana w 2009 roku w „PLOS ONE”, wykazała u trzech osób obecność Mycobacterium tuberculosis, a u osoby w całunie dodatkowo Mycobacterium leprae — co czyni to najstarszym genetycznie potwierdzonym przypadkiem trądu na świecie.

Powiązanie z Pismem

Ewangelia Mateusza opisuje, co stało się z pieniędzmi, które Judasz otrzymał za wydanie Jeszui (Jezusa): „Wtedy Judasz, który go wydał, widząc, że został skazany, żałował tego i zwrócił trzydzieści srebrników naczelnym kapłanom i starszym” (Mt 27,3 UBG). Kapłani nie chcieli włożyć tych pieniędzy do skarbca świątynnego, „gdyż jest to zapłata za krew” (Mt 27,6 UBG), więc — jak czytamy dalej — „naradziwszy się, kupili za nie pole garncarza, aby grzebać na nim cudzoziemców. Dlatego to pole aż do dziś nazywa się Polem Krwi” (Mt 27,7-8 UBG).

Dzieje Apostolskie podają inną wersję wydarzeń, skupioną na samym Judaszu: „On nabył pole za zapłatę za nieprawość i spadłszy głową w dół, pękł na pół i wypłynęły wszystkie jego wnętrzności. Rozniosło się to wśród wszystkich mieszkańców Jerozolimy, tak że nazwano to pole w ich języku Hakeldamach, to znaczy: Pole Krwi” (Dz 1,18-19 UBG). Nazwa Akeldama (Hakeldama) to greka zapisana z aramejskiego chaqal dema — dosłownie „pole krwi”.

Obie relacje zgadzają się co do nazwy pola i co do tego, że wiąże się ono ze śmiercią Judasza, ale różnią się w szczegółach: u Mateusza pole kupują kapłani z pieniędzy zwróconych przez Judasza, u Łukasza (autora Dziejów) to sam Judasz je nabywa; Mateusz łączy krew z ceną za zdradę, Dzieje — dosłownie z krwią przelaną przy jego śmierci. Tradycyjne pole garncarza (stąd łacińska nazwa Ager Sanguinis, „pole krwi”, i angielska „Potter’s Field”) miało być gliniastym terenem, z którego wcześniej brano surowiec na naczynia — stąd niska wartość gruntu i jego przeznaczenie na cmentarz dla ubogich i obcych.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: zbocze doliny Hinnom przy jej połączeniu z Cedronem było w okresie Drugiej Świątyni rozległą nekropolią — archeologia potwierdza dziesiątki rodzinnych grobowców skalnych z I wieku n.e., co dobrze pasuje do biblijnego obrazu terenu grzebalnego pod miastem.
• Pewne: miejsce nieprzerwanie służyło jako cmentarz przez stulecia — krzyżowcy zbudowali tu w XII wieku kostnicę dla zmarłych pacjentów szpitala joannitów, a pielgrzymów chrześcijańskich chowano tu aż do XIX wieku.
• Dyskutowane: utożsamienie akurat tego konkretnego zbocza z polem opisanym w Ewangelii nie opiera się na dowodzie z I wieku, lecz na tradycji topograficznej poświadczonej po raz pierwszy dopiero przez Euzebiusza z Cezarei w jego Onomastikonie (początek IV wieku) — czyli około 300 lat po opisywanych wydarzeniach. Co więcej, Euzebiusz najpierw umieścił Akeldamę na północ od Góry Syjon, a dopiero Hieronim (przełom IV/V w.) poprawił lokalizację na południe — czyli tam, gdzie wskazuje się ją dziś. Żaden napis ani artefakt znaleziony w grobowcach nie łączy ich wprost z transakcją opisaną u Mateusza.
• Dyskutowane: sama relacja biblijna zawiera wewnętrzne napięcie między Mt 27,3-10 a Dz 1,18-19 — inaczej podano, kto kupił pole i dlaczego nazwano je „krwawym”. Bart Ehrman wskazuje to jako przykład dwóch niezależnych, trudnych do pogodzenia tradycji o śmierci Judasza; harmonizujący egzegeci (np. I. Howard Marshall) proponują, że Judasz powiesił się (Mateusz), a pękła gnijąca lub zerwana ze sznura zwłoka (Dzieje) — czyli oba opisy dotyczą tego samego zdarzenia widzianego z różnych stron.
• Dyskutowane/niepewne: „Grobowiec Całunu” z 2000 roku, choć wyjątkowy naukowo (najstarszy genetycznie potwierdzony trąd, rzadko zachowany całun), jest samodzielnym grobowcem zamożnej rodziny z okresu Drugiej Świątyni — jego związek z „polem garncarza” z Ewangelii jest wyłącznie geograficzny (leży w obrębie tradycyjnej Akeldamy), nie ma żadnego napisu łączącego go z Judaszem czy z zakupem opisanym w Piśmie.

Znaczenie

Akeldama pokazuje coś, co powtarza się w wielu miejscach związanych z Nowym Testamentem: teren jest autentyczny i dobrze udokumentowany archeologicznie, ale konkretne utożsamienie z biblijnym wydarzeniem jest efektem żywej, lecz późniejszej tradycji chrześcijańskiej, a nie ciągłej pamięci sięgającej wprost do I wieku. Odkryte tu grobowce — okazałe, wielokomorowe, z ossuariami i inskrypcjami — potwierdzają, że Jerozolima czasów Jeszui rzeczywiście otaczała się takimi cmentarzami rodzinnymi na obrzeżach miasta, dokładnie w tego typu terenie, jaki opisują Ewangelia i Dzieje Apostolskie. To realistyczne tło geograficzne i społeczne, a nie dowód na konkretną transakcję sprzed dwóch tysięcy lat. Warto więc traktować Akeldamę jako miejsce, które uczciwie ilustruje granicę między tym, co archeologia potrafi potwierdzić (istnienie nekropolii, praktyki pogrzebowe, ciągłość użytkowania terenu), a tym, co pozostaje kwestią tradycji i wiary (że to akurat ta parcela).

Źródła

• Wikipedia: Akeldama — ogólne zestawienie historii miejsca, lokalizacji i odkryć archeologicznych.
• Israel Antiquities Authority Publications: The Akeldama Tombs: Three Burial Caves in the Kidron Valley, Jerusalem (Gideon Avni, Zvi Greenhut, IAA Reports 1, 1996) — oficjalny raport z wykopalisk 1989–1994.
• Molecular Exploration of the First-Century Tomb of the Shroud in Akeldama, Jerusalem (PLOS ONE, 2009/2010) — badania DNA, datowanie radiowęglowe i opis Grobowca Całunu autorstwa zespołu Gibson/Zissu/Tabor i współpracowników.
• Catholic Encyclopedia (1913): Haceldama — historia identyfikacji miejsca od Euzebiusza i Hieronima po relacje pielgrzymów (Antoninus, Arkulf).
• See the Holy Land: Akeldama (Field of Blood) — opis współczesnego stanu miejsca, klasztoru św. Onufrego i tradycji lokalnej.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Mt 27,3-10; Dz 1,18-19.

Marmurowa płyta nad grobem w jerozolimskiej Bazylice Grobu Świętego nie była podnoszona od 1555 roku. Gdy w nocy z 26 na 27 października 2016 roku konserwatorzy w końcu ją unieśli, nikt nie wiedział, co zastanie pod spodem — zniszczoną skałę, gruz po wiekach przebudów, czy coś, co przetrwało od starożytności. Sześćdziesiąt godzin później na jaw wyszła naga, wapienna półka skalna. Czy to ta sama powierzchnia, na której — jak głosi tradycja sięgająca IV wieku — złożono ciało Jezusa z Nazaretu?

Czym jest to „odkrycie”

W latach 2016–2017 grecki zespół z Narodowego Uniwersytetu Technicznego w Atenach (NTUA), pod kierunkiem prof. Antonii Moropoulou, przeprowadził renowację Edykuły — kaplicy osłaniającej grób w Bazylice Grobu Świętego. Konstrukcja w obecnym kształcie z lat 1809–1810 (dzieło Nikolaosa Komnenosa po pożarze) od 1947 roku była spinana żelaznymi belkami brytyjskiego mandatu. Badacze ostrzegali przed „katastrofalnym” zawaleniem — część konstrukcji spoczywała na niestabilnym rumowisku i zmurszałej zaprawie.

Prace, prowadzone od maja 2016 do marca 2017 kosztem kilku milionów dolarów (wsparcie m.in. World Monuments Fund, króla Jordanii Abdullaha II i darczyni Miki Ertegün), wymagały zgody trzech wspólnot zarządzających bazyliką: prawosławnych Greków, katolickich franciszkanów i Ormian. W ich trakcie po raz pierwszy od czterech i pół wieku zdjęto marmurową okładzinę wnętrza grobu.

Pod pierwszą warstwą gruzu konserwatorzy natrafili na kolejną, pękniętą płytę marmurową z wyrytym krzyżem w stylu krzyżowców, a dopiero pod nią — w nocy z 28 na 29 października, tuż przed ponownym zamknięciem grobu — odsłonili oryginalne, nienaruszone łoże grobowe wykute w szarawym wapieniu. Próbki zaprawy spajającej dolną płytę ze skałą przebadano niezależnie w dwóch laboratoriach metodą luminescencji stymulowanej optycznie (OSL), określającą, kiedy ziarna kwarcu ostatnio miały kontakt ze światłem. Wyniki, opublikowane w recenzowanym „Journal of Archaeological Science: Reports” (2018), wskazały na ok. 345 rok n.e. — epokę Konstantyna, którego bazylika nad grobem została poświęcona w 335 roku. Płyta, którą jeszcze niedawno widzieli pielgrzymi, leży więc na miejscu praktycznie od czasu, gdy grób po raz pierwszy uznano za grób Jezusa.

Renowacja zbiegła się z osobnym projektem wykopaliskowym prowadzonym od 2022 roku przez archeologów z Uniwersytetu Sapienza w Rzymie (kierownik: Francesca Romana Stasolla) pod posadzką bazyliki. Odsłonili oni starożytny kamieniołom z epoki żelaza, a w jego wyrobiskach — kilka grobowców skalnych sprzed 70 roku, w tym ten uznany w IV wieku za grób Jezusa. W nawarstwieniach sprzed Konstantyna znaleziono ślady gleby uprawnej i szczątki roślinne, interpretowane jako pozostałość ogrodu sprzed I wieku.

Powiązanie z Pismem

Ewangelia Jana opisuje pogrzeb Jezusa z precyzją topograficzną — jako wydarzenie w konkretnym, znanym miejscu. Czytamy: „A potem Józef z Arymatei, który z obawy przed Żydami był potajemnie uczniem Jezusa, prosił Piłata, aby mógł zdjąć ciało Jezusa. A Piłat zezwolił. Poszedł więc i zdjął ciało Jezusa” (J 19,38 UBG). Wraz z Nikodemem owinęli ciało w płótna z wonnościami, „zgodnie z żydowskim zwyczajem grzebania zmarłych” (J 19,40 UBG).

Kluczowy jest werset 41: „A na miejscu, gdzie był ukrzyżowany, był ogród, a w ogrodzie nowy grobowiec, w którym jeszcze nikt nie był złożony” (J 19,41 UBG). I dalej: „Tam więc położyli Jezusa z powodu żydowskiego dnia przygotowania, bo grób był blisko” (J 19,42 UBG). Tekst zakłada trzy elementy: miejsce blisko miasta, przylegający ogród oraz świeżo wykuty, wcześniej nieużywany grobowiec — nie jaskinię naturalną ani grobowiec rodzinny. Ewangeliści synoptyczni (Mt 27,60; Mk 15,46; Łk 23,53) potwierdzają ten obraz.

Tradycja od czasów Konstantyna łączy ten opis z miejscem, na którym stoi dziś Bazylika Grobu Świętego — wskazanym cesarskim komisarzom przez biskupa Makariusza po rozebraniu rzymskiej świątyni Wenus (lub Jowisza), którą ok. 135 roku, po stłumieniu powstania Bar-Kochby, cesarz Hadrian kazał wznieść w tym miejscu.

Co pewne, a co dyskutowane

Bezsporne są wyniki badań fizykochemicznych: niezależne datowanie OSL zaprawy w dwóch laboratoriach, opublikowane w recenzowanym czasopiśmie, potwierdza, że obecna komora grobowa i płyta nad nią pochodzą z połowy IV wieku — z epoki budowy bazyliki Konstantyna (326–335 n.e.). Nie budzi wątpliwości, że pod bazyliką znajduje się dawny kamieniołom z grupą grobowców z okresu przełomu er, a samo miejsce leżało w I wieku poza ówczesnymi murami miasta — co spełnia ewangeliczny warunek pochówku „na zewnątrz”, choć dziś leży w obrębie Starego Miasta (mury rozbudowano później, za Agryppy I).

Dyskusyjna pozostaje natomiast sama identyfikacja: czy akurat ten konkretny grobowiec, spośród kilku nisz odsłoniętych pod różnymi częściami kościoła, jest tym, w którym złożono ciało Jezusa. Historyk Martin Biddle zwracał uwagę, że nie wiadomo, na jakiej podstawie IV-wieczny biskup Makariusz wybrał ten grobowiec spośród sąsiednich. Badacz Lorenzo Smerillo poszedł dalej, kwestionując legendę o „odkryciu” grobu przez cesarzową Helenę — jego zdaniem wymyśloną między 351 a 390 rokiem i zapisaną dopiero przez późniejszych historyków (Rufin, Sokrates, Sozomen); milczy o niej sam Euzebiusz z Cezarei, bliższy gebeurteniom. To każe traktować identyfikację z IV wieku jako akt tradycji, nie procedurę weryfikacyjną.

Istnieje też konkurencyjna lokalizacja — tzw. Grób Ogrodowy (Garden Tomb), wskazany w XIX wieku głównie przez protestanckich badaczy brytyjskich niezadowolonych z bizantyjsko-katolickiego charakteru bazyliki. Większość archeologów uważa go za mało prawdopodobny: styl niszy odpowiada raczej pochówkom z VIII–VII w. p.n.e. niż z I wieku n.e. Za Bazyliką przemawia ciągłość kultu poświadczona w źródłach sprzed Konstantyna oraz fakt, że Hadrian uznał za konieczne przykryć to miejsce pogańską świątynią — co część badaczy czyta jako dowód wcześniejszej czci chrześcijan, choć argument ten bywa też podważany.

Metoda OSL ma przy tym spory margines błędu i dotyczy wyłącznie momentu powstania zaprawy — nie „datuje” pochówku Jezusa ani nie potwierdza żadnego wydarzenia biblijnego wprost. Ustala jedynie, że obecna forma grobu sięga epoki Konstantyna, nie że epoka ta trafnie zidentyfikowała grób sprzed trzystu lat.

Znaczenie

Nawet jeśli nigdy nie da się dowieść ponad wątpliwość, że to właśnie ta nisza gościła ciało Jezusa, renowacja z lat 2016–2017 ma wagę z dwóch powodów. Po pierwsze, uratowała przed zawaleniem strukturę odwiedzaną codziennie przez tysiące pielgrzymów. Po drugie, to rzadki przypadek, w którym rywalizujące od wieków wspólnoty — grecka prawosławna, łacińska i ormiańska — zgodziły się na wspólny projekt naukowy w sercu najświętszego miejsca, dopuszczając doń niezależnych badaczy.

Z punktu widzenia wiary chrześcijańskiej identyfikacja konkretnej skały ma znaczenie wtórne wobec przesłania tekstu: grobowiec, o którym mowa w Ewangelii Jana, jest ważny nie dlatego, że coś w nim zostało, lecz dlatego, że — zgodnie ze świadectwem Nowego Testamentu — okazał się pusty. Prace archeologiczne potwierdzają realność miejsca, obyczajów pogrzebowych i epoki opisu; nie zastępują jednak świadectwa o zmartwychwstaniu, które pozostaje przedmiotem wiary, a nie laboratoryjnego pomiaru.

Źródła

• National Geographic, „Christ’s Burial Place Exposed for First Time in Centuries” — otwarcie Edykuły, październik 2016: nationalgeographic.com
• National Geographic, „Age of Jesus Christ’s purported tomb revealed” — datowanie OSL zaprawy: nationalgeographic.com
• National Geographic, „…at Risk of 'Catastrophic’ Collapse” — stan konstrukcji przed renowacją: nationalgeographic.com
• Smithsonian Magazine, „Mortar Found at 'Jesus’ Tomb’ Dates to the Constantine Era”: smithsonianmag.com
• Archaeology Wiki, „New date to Holy Sepulchre given by researchers of NTUA” — publikacja w JASR (2018): archaeology.wiki
• Wikipedia, „Church of the Holy Sepulchre” — historia budowli od Hadriana po 2016–2017: en.wikipedia.org
• Rogueclassicism, „Jesus’ 'Tomb’ in the Church of the Holy Sepulchre: Some Background” — spory o identyfikację (Smerillo, Biddle): rogueclassicism.com
• Bible Archaeology Report, „Three Tombs of Jesus: Which is the Real One?” — porównanie z Grobem Ogrodowym: biblearchaeologyreport.com
• Franciscan Media, „Repairing Christianity’s Most Sacred Shrine” — zakończenie renowacji w 2017 r.: franciscanmedia.org
• Heritage Daily, „New findings on the origins of the Church of the Holy Sepulchre” — wykopaliska Sapienza pod bazyliką od 2022 r.: heritagedaily.com
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Jana 19,38-42.

Trzydzieści stopni pod stopami tysięcy pielgrzymów i dziesiątki kamiennych basenów tuż obok wejścia — po co w jednym miejscu tyle infrastruktury do rytualnego obmycia? Na południowym murze Wzgórza Świątynnego w Jerozolimie archeolodzy odsłonili monumentalne schody prowadzące do dwóch bram zwanych Bramami Huldy oraz pole usiane mykwami, w których pielgrzymi oczyszczali się przed wejściem na dziedziniec Świątyni. Czy to właśnie tu, w dniu Pięćdziesiątnicy opisanym w Dziejach Apostolskich, ochrzczono trzy tysiące ludzi w jeden dzień?

Czym jest to „odkrycie”

Chodzi o zespół pozostałości na południowej krawędzi Wzgórza Świątynnego w Jerozolimie, w rejonie Ofel, pasie terenu między Miastem Dawida a platformą świątynną. Według Miszny (traktat Middot 1,3) w murze południowym znajdowały się dwie bramy określane łącznie jako Bramy Huldy: zachodnia, tzw. Podwójna (dwa łuki wejściowe), i wschodnia, tzw. Potrójna (trzy łuki). Obie prowadziły przez sklepione, podziemne korytarze wprost na platformę Świątyni. Nazwa „Huldy” bywa tłumaczona jako hebrajskie słowo oznaczające kreta lub łasicę — nawiązanie do ciasnych, tunelowych przejść — choć popularne jest też skojarzenie z prorokinią Chuldą (2 Krl 22,14), bez twardych dowodów na taki związek.

Przed bramami, kilka metrów nad ówczesną ulicą, biegły monumentalne schody o niezwykłej konstrukcji: szerokie i wąskie stopnie ułożone naprzemiennie (płytsze, około 30 cm, i głębsze, blisko metrowe), co fizycznie uniemożliwiało szybkie, machinalne wchodzenie. Pielgrzym musiał zwolnić krok i patrzeć pod nogi — co niektórzy badacze łączą z ideą powolnego, niemal pokłonnego wejścia na miejsce święte.

Odsłonięcie tego kompleksu było możliwe dopiero po wojnie sześciodniowej w 1967 roku, gdy otworzył się dostęp do terenów tuż pod murem. W latach 1968–1978 prowadził tu wielkie wykopaliska Benjamin Mazar — jedno z największych przedsięwzięć archeologicznych w historii Izraela. Prace kontynuował w latach 90. Ronny Reich (m.in. odsłonięcie herodiańskiej ulicy przy narożniku SW, 1994–1996), a później Reich z Yuvalem Baruchem publikowali raporty z rejonu Bramy Potrójnej. Od 2009 roku trwają kolejne sezony na Ofelu (m.in. pod kierunkiem Eilat Mazar).

Najbardziej charakterystycznym elementem odkrytym u stóp schodów są liczne mykwy — kamienne baseny do rytualnego zanurzenia, wykute w skale i otynkowane, czasem z niską przegrodą pośrodku schodków (by wchodzący „w stanie nieczystym” schodził jedną stroną, a wychodzący „oczyszczony” inną). Ronny Reich, autor obszernego studium mykw z okresu Drugiej Świątyni, naliczył w samej Jerozolimie około 150 takich instalacji, z czego około 40 pochodzi z wykopalisk w rejonie południowych bram Świątyni — czyli właśnie stąd, gdzie pielgrzymi kończyli wędrówkę i przygotowywali się do wejścia na dziedziniec. Taka koncentracja basenów w jednym punkcie miasta dobrze tłumaczy się praktycznie: prawo religijne wymagało rytualnej czystości przed wejściem na teren Świątyni, a tłumy pielgrzymów przybywających na święta potrzebowały miejsca, by oczyścić się tuż przed wejściem.

Dziś obie bramy są zamurowane — Podwójna od zewnątrz przesłonięta jest średniowieczną, fatymidzką wieżą, a podziemne korytarze pełnią funkcję meczetu administrowanego przez muzułmański waqf, z ograniczonym dostępem. Widoczna kamieniarka w dużej mierze pochodzi z późniejszych, umajjadzkich przebudowań, choć herodiańskie elementy wciąż są rozpoznawalne. Cały teren u stóp murów jest dziś ogólnodostępnym parkiem archeologicznym (tzw. Davidson Center).

Powiązanie z Pismem

Kontekst biblijny tego miejsca wskazuje na drugi rozdział Dziejów Apostolskich — opis święta Pięćdziesiątnicy (Szawuot), jednego z trzech świąt pielgrzymkowych, na które Żydzi z całego ówczesnego świata ściągali do Jerozolimi. Tekst zaznacza skalę tego zjazdu: „A przebywali w Jerozolimie Żydzi, mężczyźni pobożni, ze wszystkich narodów pod niebem” (Dz 2,5 UBG). To właśnie ci pielgrzymi, chcąc wejść na dziedziniec Świątyni, musieli przejść dokładnie tą drogą: przez mykwy u stóp muru, po monumentalnych schodach, przez Bramy Huldy.

Łukasz opisuje początek wydarzenia słowami: „A gdy nadszedł dzień Pięćdziesiątnicy, wszyscy byli jednomyślnie na tym samym miejscu” (Dz 2,1 UBG), po czym następuje mowa Piotra i masowa reakcja słuchaczy: „Ci więc, którzy chętnie przyjęli jego słowa, zostali ochrzczeni. I przyłączyło się tego dnia około trzech tysięcy dusz” (Dz 2,41 UBG). Trzy tysiące ochrzczonych jednego dnia to logistyczne wyzwanie — potrzeba wody i miejsca do zanurzenia wielu osób naraz. Stąd popularna wśród części kaznodziejów i przewodników teoria, że masowy chrzest z Dziejów 2 mógł odbyć się właśnie przy południowych schodach, gdzie — jak pokazują wykopaliska — istniała gotowa infrastruktura: dziesiątki napełnionych wodą basenów, dokładnie tam, gdzie tego dnia przebywały tłumy pielgrzymów.

Warto dodać, że sam tekst Dziejów nie podaje wprost, gdzie fizycznie odbył się chrzest — mówi jedynie, że apostołowie byli „na tym samym miejscu” (nawiązując zapewne do „sali na górze” z Dz 1,13) oraz że nawróceni: „Każdego dnia trwali zgodnie w świątyni” (Dz 2,46 UBG). Ta wzmianka pokazuje, że wspólnota pierwszych chrześcijan funkcjonowała przy użyciu tej samej infrastruktury sakralnej, którą dziś oglądają archeolodzy.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: istnienie dwóch bram w murze południowym (Podwójnej i Potrójnej), ich identyfikacja jako „Bram Huldy” wg Miszny, monumentalna klatka schodowa u ich stóp oraz obecność kilkudziesięciu mykw w tym rejonie — potwierdzają to niezależnie relacje z wykopalisk Mazara i Reicha oraz późniejsze raporty naukowe.
• Pewne: funkcja mykw jako miejsc rytualnego oczyszczenia przed wejściem na teren święty dla judaizmu I wieku — potwierdzają to źródła rabiniczne i sama architektura basenów (rozdzielone drogi wejścia i wyjścia).
• Dyskutowane: chronologia budowy. Choć rozbudowę zainicjował Herod Wielki (ok. 20/19 r. p.n.e.), monety spod fundamentów muru zachodniego (ok. 17 r. n.e., po śmierci Heroda) i relacja Józefa Flawiusza wskazują, że całość kompleksu ukończono dopiero za Agryppy II, ok. lat 60. n.e. — kilka lat przed zburzeniem Świątyni. Nie wszyscy badacze zgadzają się, które elementy (w tym fragmenty schodów i bram) datować na wczesną fazę herodiańską, a które na tę ostatnią dekadę.
• Dyskutowane: teoria łącząca masowy chrzest z Dziejów 2 wprost z mykwami przy schodach. To atrakcyjna, prawdopodobna hipoteza — miejsce fizycznie się nadawało, a w dniu Pięćdziesiątnicy tętniło tłumem — ale tekst biblijny nie wskazuje lokalizacji wprost, więc to rozsądna rekonstrukcja, nie potwierdzony fakt.
• Dyskutowane: etymologia nazwy „Huldy” — hebrajskie określenie zwierzęcia ryjącego nory (nawiązanie do tuneli) czy ludowe skojarzenie z imieniem starotestamentowej prorokini. Źródła tego nie rozstrzygają.

Znaczenie

To odkrycie nie dowodzi cudu z Dziejów Apostolskich ani nie lokalizuje go z chirurgiczną precyzją — ale konkretnie osadza opisywane wydarzenia w realnej topografii i praktykach religijnych I wieku. Pokazuje, jak wielką wagę judaizm drugoświątynny przykładał do rytualnej czystości: skala infrastruktury (dziesiątki basenów, celowo spowalniające schody) świadczy, że oczyszczenie przed wejściem do Świątyni nie było formalnością, lecz zorganizowanym przedsięwzięciem obsługującym tłumy w dni świąteczne.

Dla czytelnika Dziejów Apostolskich to ważny kontekst: apostołowie i pierwsi nawróceni nie działali w oderwaniu od życia religijnego swoich czasów, lecz w jego centrum — dosłownie kilkadziesiąt metrów od miejsca, gdzie codziennie tysiące pobożnych Żydów oczyszczało się przed wejściem do domu Bożego. Wydarzenia z Dziejów 2 rozgrywają się więc nie w abstrakcyjnej scenerii, ale w realnym, zatłoczonym zakątku Jerozolimy, którego ślady można dziś oglądać w parku archeologicznym u stóp Wzgórza Świątynnego.

Źródła

• Mishnah, traktat Middot 1,3 — opis bram południowych i ich funkcji (wejście/wyjście).
• Wikipedia — Huldah Gates: lokalizacja, wymiary, etymologia nazwy, historia wykopalisk, obecny stan.
• Wikipedia — Temple Mount: topografia Wzgórza Świątynnego i muru południowego.
• BiblePlaces.com — Southern Temple Mount Excavations: wykopaliska Mazara i Reicha, schody, bramy, mykwy.
• BibleWalks.com — Ophel and Hulda Gates: wymiary bram (15 m, 6 m nad ulicą), naprzemienne stopnie, liczba mykw.
• Historical Sites in Israel — Huldah Gates: funkcja bram wg Miszny, okres herodiański, obecny stan.
• HolyLandPhotos.org — Ritual Bath, Southern Wall Excavations: opis mykwy przy Bramach Huldy.
• The Times of Israel — On the Mikveh Trail: liczba mykw wokół Wzgórza Świątynnego.
• Biblical Archaeology Society — Jerusalem’s Temple Mount Not Completed by King Herod: dowody numizmatyczne i relacja Józefa Flawiusza o ukończeniu kompleksu za Agryppy II.
• Ronny Reich, badania nad mykwami z okresu Drugiej Świątyni (rozprawa doktorska, Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie, 1990).
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 2,1.5.41.46; 2 Krl 22,14.

Głęboko pod dzisiejszym placem przy Ścianie Zachodniej w Jerozolimie, w wąskim tunelu, leży cios kamienny długości ponad 13 metrów, który — według różnych szacunków — waży od dwustu kilkudziesięciu do nawet pięciuset kilkudziesięciu ton. Nikt nie wie, jak dokładnie transportowano i ustawiano takie bloki bez dźwigów i betonu. Czy to właśnie te kamienie miał na myśli uczeń Jezusa, gdy z podziwem wskazywał na budowle świątyni w Jerozolimie?

Czym jest to „odkrycie”

Mowa o fundamentowych ciosach platformy, którą król Herod Wielki kazał wznieść wokół Wzgórza Świątynnego w Jerozolimie. Według żydowskiego historyka Józefa Flawiusza (Dawne dzieje Izraela, XV.380) Herod ogłosił plan przebudowy świątyni w osiemnastym roku swego panowania, czyli około 20/19 r. p.n.e. Projekt nie ograniczał się do samego budynku świątyni — Herod kazał sztucznie powiększyć wzgórze, otaczając je masywnymi murami oporowymi i zasypując powstałą w ten sposób przestrzeń, by uzyskać rozległy, w przybliżeniu prostokątny plac. W efekcie powstała platforma o powierzchni rzędu 140 tysięcy metrów kwadratowych (ok. 35 akrów) — największy sztucznie wyrównany teren sakralny znany ze starożytnego świata.

Ściany oporowe, w tym najlepiej znana dziś Ściana Zachodnia (Kotel), zbudowano z ogromnych ciosów wapiennych układanych na sucho, bez zaprawy — misternie dociosanych tak, by leżały ciasno jedne na drugich. Charakterystyczną cechą tych bloków są tzw. marginesy: gładko wygładzona ramka o szerokości 5–20 cm i głębokości około 1,5 cm, wyryta wokół lekko wypukłego środka każdego ciosu. Ten sposób obróbki kamienia jest dziś rozpoznawczym znakiem budownictwa herodiańskiego i pozwala odróżnić oryginalne bloki sprzed dwóch tysięcy lat od późniejszych, muzułmańskich czy mameluckich, uzupełnień wyższych partii muru.

Najsłynniejszy pojedynczy blok, tzw. Kamień Zachodni (ang. Western Stone), znajduje się w podziemnym Tunelu Ściany Zachodniej, na północ od łuku Wilsona, w warstwie określanej jako „Wielki Kurs”. Jego odsłonięta ściana ma około 13,6 metra długości i 3–3,3 metra wysokości; głębokość, ukrytą w murze, zmierzono dopiero w 2006 roku metodą georadarową (Harry Jol, University of Wisconsin–Eau Claire) na 1,8–2,5 metra. Tunele te badali już w XIX wieku brytyjscy inżynierowie Charles Wilson (od 1864 r.) i Charles Warren (1867–1870), a po 1967 roku prace kontynuowały izraelskie ekipy archeologiczne; od 1988 roku tunelem zarządza Western Wall Heritage Foundation. Około 46 metrów w głąb tunelu znajduje się tzw. Brama Warrena — zamurowane dziś wejście, przez wieki służące jako miejsce modlitwy najbliższe dawnemu Miejscu Najświętszemu.

Powiązanie z Pismem

Ewangelie umieszczają scenę wprost przy tych murach. Gdy Jezus opuszczał dziedziniec świątynny, jeden z uczniów zwrócił uwagę na ogrom konstrukcji: „Nauczycielu, patrz, jakie kamienie i jakie budowle!” (Mk 13,1 UBG). Równoległa relacja u Łukasza precyzuje, co wzbudzało zachwyt pielgrzymów: „A gdy niektórzy mówili o świątyni, że jest ozdobiona pięknymi kamieniami i darami, powiedział” (Łk 21,5 UBG). To właśnie taki widok — rzędy jasnego, precyzyjnie dociosanego wapienia, wśród nich bloki wielkości dzisiejszego Kamienia Zachodniego — mieli przed oczami rozmówcy Jezusa.

Odpowiedź, jaką usłyszeli, była zaskakująca w zestawieniu z wielkością konstrukcji: „A Jezus mu odpowiedział: Widzisz te wielkie budowle? Nie zostanie kamień na kamieniu, który by nie został zwalony” (Mk 13,2 UBG). Łukasz oddaje tę samą zapowiedź niemal identycznie: „Przyjdą dni, w których z tego, co widzicie, nie zostanie kamień na kamieniu, który by nie był zwalony” (Łk 21,6 UBG). Zapowiedź ta wypełniła się w 70 r. n.e., gdy legiony rzymskie pod wodzą Tytusa zdobyły Jerozolimę i zburzyły świątynię — wydarzenie potwierdzone niezależnie przez Józefa Flawiusza, naocznego świadka wojny żydowskiej.

Warto podkreślić, na co dokładnie wskazywał uczeń: nie na mury oporowe platformy (te w większości przetrwały do dziś jako Ściana Zachodnia i Ściana Południowa), lecz na budowle świątynne stojące na platformie — sam gmach świątyni, portyki i Królewską Krużgankę. To one, jak relacjonuje Józef Flawiusz, zostały rozebrane niemal doszczętnie, kamień po kamieniu, w ramach rzymskiej pacyfikacji i późniejszego wydobywania cennego kamienia budowlanego.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: Herod rozpoczął rozbudowę świątyni i platformy około 20/19 r. p.n.e.; informację tę podaje Józef Flawiusz, a potwierdza ją charakter warstw ceramicznych i numizmatycznych odsłoniętych w wykopaliskach wokół Wzgórza Świątynnego.
• Pewne: masywne ciosy z drafted margins w dolnych warstwach Ściany Zachodniej i Ściany Południowej są oryginalną, herodiańską tkanką architektoniczną — ich styl obróbki jest jednoznacznie datowany na okres przełomu er.
• Dyskutowane — waga Kamienia Zachodniego: przez dekady popularne przewodniki i część literatury podawały wagę rzędu 517–600 ton, opartą na wizualnych szacunkach głębokości bloku. Badanie georadarowe z 2006 roku zredukowało tę ocenę mniej więcej o połowę, do 250–300 ton, ponieważ rzeczywista głębokość ciosu okazała się mniejsza niż wcześniej zakładano. Różnica pokazuje, jak ostrożnie należy traktować „efektowne” liczby powtarzane w materiałach turystycznych.
• Dyskutowane — kiedy dokończono budowę: w wykopaliskach przy łuku Robinsona (kierowanych przez Ronny’ego Reicha i Eliego Shukrona) odkryto mykwę zasypaną i przykrytą płytami chodnika opartego o mur. Wewnątrz znaleziono siedemnaście monet, z których najpóźniejsze — zidentyfikowane przez numizmatyka IAA Donalda Ariela — wybito za prokuratora Waleriusza Gratusa w 17/18 r. n.e., czyli około dwudziestu lat po śmierci Heroda (4 r. p.n.e.). Sugeruje to, że ten fragment muru powstał już po jego śmierci, co zgadza się z relacją Józefa Flawiusza, według którego całość prac dokończono dopiero za Heroda Agryppy II, a plac budowy zamknięto około 63–64 r. n.e. (wtedy osiemnaście tysięcy robotników pozostało bez pracy). Część badaczy uważa jednak, że znalezisko może odzwierciedlać późniejszą naprawę tego odcinka, nie brak ukończenia całości za życia Heroda — pełnego konsensusu w tej kwestii brak.
• Dyskutowane — czy „to te same kamienie”: Ewangelie nie precyzują, który blok wywołał zachwyt ucznia. Kamień Zachodni ilustruje skalę herodiańskiego budownictwa, a nie jest zidentyfikowanym „tym samym” głazem z Ewangelii — warto zachować to rozróżnienie, by nie zamieniać kontekstu archeologicznego w dosłowne utożsamienie.

Znaczenie

Zachowane do dziś kamienie fundamentowe platformy świątynnej pozwalają dosłownie zobaczyć skalę przedsięwzięcia, które wywołało zdumienie uczniów Jezusa — i lepiej zrozumieć, dlaczego zapowiedź całkowitego zniszczenia budziła u nich taki opór. Herodiańskie ciosy, wciąż widoczne w dolnych warstwach Ściany Zachodniej i Południowej, należą do największych obrobionych bloków kamiennych w historii budownictwa przedprzemysłowego — świadczą o technicznych możliwościach i ambicjach władcy, który chciał uczynić z jerozolimskiej świątyni jeden z cudów ówczesnego świata śródziemnomorskiego.

Jednocześnie wykopaliska u stóp murów — gdzie w latach 1968–1970 (Benjamin Mazar) oraz 1994–1996 (Ronny Reich, Yaakov Billig) odsłonięto herodiańską ulicę zasypaną gruzem i połamanymi ciosami zrzuconymi z góry — dostarczają fizycznego świadectwa zniszczenia z 70 r. n.e. Widać tam wyraźnie, że górne partie murów i budowle na platformie zostały rozebrane siłą, podczas gdy dolne warstwy oporowe — w tym opisywane tu kamienie — przetrwały, tworząc dzisiejszą Ścianę Zachodnią. To rozróżnienie jest pouczające: pokazuje, że opis zniszczenia u Józefa Flawiusza i słowa Ewangelii dotyczyły przede wszystkim gmachu świątyni i jej dziedzińców, a nie każdego kamienia na wzgórzu. Archeologia nie „dowodzi” treści proroctwa, ale dostarcza namacalnego, dostępnego do dziś tła historycznego dla słów zapisanych w Ewangeliach.

Źródła

• Western Wall — Wikipedia — historia budowy, chronologia Heroda i uzupełnień późniejszych okresów.
• Western Stone — Wikipedia — wymiary, ewolucja szacunków wagi (badanie georadarowe Harry’ego Jola z 2006 r.).
• Western Wall Tunnel — Wikipedia — historia eksploracji tunelu (Wilson, Warren) i opis Bramy Warrena.
• The Temple Mount in the Herodian Period — Biblical Archaeology Society — rekonstrukcja platformy Heroda wg Leena Ritmeyera.
• The Stones of Herod’s Temple Reveal Temple Mount History — Biblical Archaeology Society — technika obróbki i transportu ciosów herodiańskich.
• Coins May Prove That Herod Didn’t Complete Kotel — Haaretz — znalezisko monet Waleriusza Gratusa (17/18 n.e.) pod chodnikiem przy łuku Robinsona.
• Coins show Herod built only part of Second Temple walls — phys.org — niezależne omówienie odkrycia monet i jego konsekwencji dla chronologii.
• Flavius Josephus, Antiquities of the Jews, Book XV — relacja o rozpoczęciu przebudowy świątyni w 18. roku panowania Heroda.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Mk 13,1–2; Łk 21,5–6.

Pod dzisiejszym placem przed Ścianą Zachodnią w Jerozolimie, w mrocznym tunelu, wznosi się potężny łuk z ciosanych kamiennych bloków. Przez ponad sto pięćdziesiąt lat badacze spierali się, czy powstał za czasów Heroda Wielkiego, czy dopiero siedem stuleci później, pod rządami muzułmańskich Umajjadów. Rozstrzygnięcie tego sporu wymagało nie łopaty, lecz spektrometru masowego i pojedynczych zwęglonych ziaren zaprawy sprzed dwóch tysięcy lat.

Czym jest to „odkrycie”

Łuk Wilsona to pierwszy z ciągu monumentalnych łuków, które niegdyś podtrzymywały wielki most (nazywany przez odkrywców „Wielką Groblą”) łączący Górne Miasto na zachodnim wzgórzu Jerozolimy ze Wzgórzem Świątynnym. Konstrukcja przerzucona była nad doliną Tyropeonu na długości ok. 100 metrów i niosła zarówno ruchliwą ulicę, jak i ostatni odcinek akweduktu doprowadzającego wodę ze zbiorników Salomona koło Betlejem wprost na teren świątyni. Dziś sam łuk – o rozpiętości ok. 12,8–13 metrów – znajduje się we wnętrzu tzw. Tuneli Ściany Zachodniej, tuż przy północnym krańcu placu modlitwy.

Strukturę udokumentował w latach 1864–1865 brytyjski oficer inżynierii Charles Wilson, prowadzący brytyjski Ordnance Survey (pomiar geodezyjny) Jerozolimy; sam Wilson zaznaczył, że to kierujący pomiarem Sir Henry James nazwał łuk jego nazwiskiem. Kilka lat później dokładniejszych wykopalisk w tym miejscu dokonał Charles Warren, który nazwał most „Wielką Groblą”, a biegnący wzdłuż niego korytarz – „Tajnym Przejściem”.

Przez dekady archeolodzy nie potrafili zgodnie ustalić, kiedy łuk powstał – propozycje dat rozciągały się na przestrzeni około 700 lat, od czasów Heroda Wielkiego aż po okres umajjadzki (VII–VIII w. n.e.). Część badaczy, w tym Dan Bahat, po wykopaliskach po wojnie sześciodniowej 1967 roku, opowiadała się za późną, umajjadzką datą. Przełom przyniosły wykopaliska Izraelskiego Urzędu Starożytności (IAA) prowadzone w tunelach w latach 2015–2019 pod kierunkiem dr. Joe Uziela, Tehilli Lieberman i dr. Avi Solomona, we współpracy z Instytutem Weizmanna (prof. Elisabetta Boaretto, dr Johanna Regev). Zespół pobrał 33 próbki zwęglonej materii organicznej uwięzionej w zaprawie między blokami budowlanymi na różnych etapach konstrukcji i poddał je datowaniu radiowęglowemu w laboratorium D-REAMS, łącząc wyniki z analizą stratygraficzną. Wyniki opublikowano w czerwcu 2020 roku w czasopiśmie „PLOS ONE”.

Okazało się, że most powstawał w dwóch etapach. Pierwszy, datowany na lata 20 p.n.e.–20 n.e., przypada na czasy Heroda Wielkiego lub tuż po jego śmierci – ówczesny most miał szerokość ok. 7,5 metra. Drugi etap, z lat 30–60 n.e. (okres rzymskich prokuratorów, m.in. Poncjusza Piłata), to podwojenie szerokości mostu do ok. 15 metrów. Zamiast rozpiętości siedmiuset lat naukowcy zawęzili dyskusję do zaledwie około siedemdziesięciu – od Heroda do połowy I wieku n.e. Pod samym łukiem odkryto też niedokończoną, niewielką rzymską budowlę o charakterze teatru (teatron), datowaną na lata 95–135 n.e., z czasów Hadriana – porzuconą prawdopodobnie z powodu powstania Bar-Kochby (132–136 n.e.) lub śmierci cesarza. To rzadki ślad rzymskiej działalności budowlanej w Jerozolimie między dwoma żydowskimi powstaniami.

Powiązanie z Pismem

Temat rozdziału 21 Ewangelii Łukasza to mowa Jeszui (Jezusa) o przyszłości świątyni jerozolimskiej, wygłoszona na jej dziedzińcach niedługo przed jego śmiercią. Gdy uczniowie zwrócili uwagę na wspaniałość budowli Heroda, Jezus odpowiedział zapowiedzią jej zagłady: „A gdy niektórzy mówili o świątyni, że jest ozdobiona pięknymi kamieniami i darami, powiedział: Przyjdą dni, w których z tego, co widzicie, nie zostanie kamień na kamieniu, który by nie był zwalony” (Łk 21,5–6 UBG). Właśnie taki rozmach – kamienne mosty, akwedukty, monumentalne mury – budził zachwyt pielgrzymów przybywających na Wzgórze Świątynne, a Wielka Grobla wraz z Łukiem Wilsona była jedną z głównych arterii prowadzących z zamieszkanego przez elity Górnego Miasta wprost na dziedzińce świątyni.

Ewangelista dodaje, że w ostatnich dniach przed aresztowaniem Jezus „w ciągu dnia nauczał w świątyni, a w nocy wychodził i przebywał na górze zwanej Oliwną” (Łk 21,37 UBG) – opis codziennego ruchu tysięcy ludzi między miastem, świątynią a okolicznymi wzgórzami, który dobrze oddaje skalę i znaczenie takich przepraw komunikacyjnych jak most nad doliną Tyropeonu. Dalej w tym samym rozdziale pada zapowiedź oblężenia: „A gdy zobaczycie Jerozolimę otoczoną przez wojska, wtedy wiedzcie, że jej spustoszenie jest bliskie” (Łk 21,20 UBG), a w konsekwencji – rozproszenie mieszkańców i zniszczenie miasta: „I polegną od ostrza miecza, i będą uprowadzeni w niewolę między wszystkie narody. A Jerozolima będzie deptana przez pogan, aż wypełnią się czasy pogan” (Łk 21,24 UBG). Właśnie ten most – według relacji Józefa Flawiusza – stał się areną dramatycznych wydarzeń oblężenia roku 70 n.e., gdy na nim rozgrywały się negocjacje między Tytusem a obrońcami miasta, zanim świątynia legła w gruzach.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: istnienie monumentalnego mostu łączącego Górne Miasto ze Wzgórzem Świątynnym w okresie Drugiej Świątyni oraz dwuetapowa budowa Łuku Wilsona – najpierw za Heroda Wielkiego lub tuż po nim (20 p.n.e.–20 n.e.), a następnie poszerzenie konstrukcji w latach 30–60 n.e. – potwierdzone niezależnie datowaniem radiowęglowym i analizą stratygraficzną w badaniu z 2020 roku.
• Pewne: most i teren wokół niego pełniły funkcję głównej trasy dojścia na dziedzińce świątynne oraz niosły ostatni odcinek akweduktu zasilającego świątynię w wodę; opisuje je również Józef Flawiusz w „Wojnie żydowskiej”, wspominając most nad Tyropeonem, łączący Górne Miasto ze świątynią, na którym Tytus prowadził rozmowy z obrońcami miasta.
• Dyskutowane: przez dekady trwał spór o datę powstania łuku – od Heroda po epokę umajjadzką (rozpiętość ok. 700 lat); część badaczy (m.in. Dan Bahat po wykopaliskach z lat 70. i 80. XX w.) opowiadała się za znacznie późniejszym datowaniem. Rozstrzygnęło je dopiero połączenie datowania radiowęglowego z mikroarcheologią w 2020 roku, choć warstwy późniejszych przebudów (bizantyjskich, umajjadzkich, mameluckich, osmańskich) nadal komplikują odczyt widocznej dziś kamieniarki – to, co turysta ogląda na powierzchni, w dużej mierze pochodzi z napraw nałożonych na herodiański rdzeń.
• Dyskutowane: przez ponad wiek panowało przekonanie, oparte na XIX-wiecznych ustaleniach Edwarda Robinsona, że pozostałością mostu Józefa Flawiusza są kamienie znane dziś jako Łuk Robinsona, kilkaset metrów na południe. Nowsze wykopaliska wykazały jednak, że ta konstrukcja była podstawą schodów prowadzących do bramy w murze, a nie mostem – sam Wilson już w XIX wieku intuicyjnie wskazywał raczej na „swój” łuk jako pozostałość grobli opisanej przez Józefa Flawiusza, co dziś podziela większość badaczy topografii antycznej Jerozolimy.

Znaczenie

Łuk Wilsona pokazuje, z jakim rozmachem Herod Wielki i jego następcy przebudowywali Wzgórze Świątynne – i to właśnie ten rozmach, według ewangelisty Łukasza, wzbudzał podziw uczniów Jezusa i stał się punktem wyjścia do jego zapowiedzi zniszczenia świątyni. Badanie z 2020 roku ma też szersze znaczenie metodologiczne: pokazuje, że nawet w gęsto zabudowanym, wielokrotnie przebudowywanym mieście jak Jerozolima połączenie datowania radiowęglowego pojedynczych ziaren zaprawy z drobiazgową stratygrafią potrafi zawęzić datowanie budowli z kilku stuleci do zaledwie kilkudziesięciu lat.

Dla czytelnika Ewangelii ważne jest coś jeszcze: fundamenty Wzgórza Świątynnego, w tym Łuk Wilsona, w dużej mierze przetrwały katastrofę roku 70 n.e., mimo że sama świątynia – zgodnie z zapowiedzią z Łukasza 21 – została zrównana z ziemią. To przypomnienie, że archeologia nie tyle „dowodzi” treści proroctwa, ile pozwala zobaczyć fizyczne realia miejsca, w którym rozgrywały się opisane w Ewangeliach wydarzenia, i skalę katastrofy, jaka spotkała Jerozolimę kilka dekad później.

Źródła

• Regev, J., Uziel, J., Lieberman, T., Solomon, A., Gadot, Y., Ben-Ami, D., Boaretto, E., „Radiocarbon dating and microarchaeology untangle the history of Jerusalem’s Temple Mount: A view from Wilson’s Arch”, PLOS ONE, czerwiec 2020 – pełny artykuł naukowy z wynikami datowania radiowęglowego: journals.plos.org (wersja PMC: pmc.ncbi.nlm.nih.gov).
• Weizmann Institute of Science, „Solving the Riddle: When was Wilson’s Arch, under Jerusalem’s Temple Mount, Built?” – opis metodologii i roli laboratorium D-REAMS: wis-wander.weizmann.ac.il.
• Wikipedia (en), „Wilson’s Arch (Jerusalem)” – historia odkrycia, wymiary, funkcja mostu i akweduktu, stan obecny: en.wikipedia.org.
• Tom Powers, „The Bridge That Never Was” (View from Jerusalem) – analiza sporu o identyfikację mostu Józefa Flawiusza z Łukiem Wilsona wobec wcześniejszych ustaleń Edwarda Robinsona: israelpalestineguide.wordpress.com.
• Flavius Josephus, „Wojna żydowska”, ks. VI, rozdz. 6 – opis mostu łączącego Górne Miasto ze świątynią podczas oblężenia roku 70 n.e.: perseus.tufts.edu.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Łk 21,5–6.20.24.37.

Turyści schodzący dziś ze Wzgórza Świątynnego ku południowym krańcom dawnego Jeruzalem stąpają po nowoczesnej nawierzchni. Kilka metrów pod ich stopami leży jednak inna droga — szeroka, wybrukowana wielkimi płytami wapienia, którą przez blisko dwa tysiąclecia przykrywał gruz. Czy naprawdę to nią wchodziły do świątyni tłumy pielgrzymów, o których wspominają Ewangelie? I czy da się powiedzieć, kto kazał ją położyć?

Czym jest to „odkrycie”

Tak zwana Droga Pielgrzymów (ang. Pilgrimage Road, hebr. często „ulica schodkowa”) to monumentalna, brukowana arteria z I wieku n.e. odkryta w obrębie Miasta Dawida — najstarszej części Jerozolimy, dziś położonej w dzielnicy Silwan, na południe od murów Starego Miasta. Ulica biegła dnem doliny nazywanej przez Greków Tyropeon (Dolina Serowarów), łącząc dwa najważniejsze punkty żydowskiego kultu: Sadzawkę Siloe (Szeloach) na południu ze Wzgórzem Świątynnym na północy, u którego stóp znajdował się tzw. Łuk Robinsona i monumentalne schody wiodące na plac świątynny.

Skala budowli robi wrażenie. Cała ulica miała około 600 metrów długości (odsłonięto z niej dotąd blisko 220 m) i niemal 8 metrów szerokości; ułożono ją z ogromnych, ciosanych bloków wapienia, na które zużyto rzędu 10 000 ton kamienia. Bruk układano w charakterystyczny sposób: krótszy stopień, potem dłuższa płaszczyzna — rytm, który wymuszał powolne, dostojne wchodzenie pod górę, zamiast biegu. Pod jezdnią biegł osobno wykuty, sklepiony kanał odwadniający, odprowadzający wodę deszczową; to właśnie w nim, według opisu Józefa Flawiusza w Wojnie żydowskiej, mieli się ukrywać obrońcy miasta podczas jego zdobycia przez Rzymian w 70 r. n.e.

Ulicę odsłaniano etapami. Południowy kraniec — Sadzawkę Siloe z czasów Drugiej Świątyni — odkryto przypadkiem jesienią 2004 roku podczas prac kanalizacyjnych; badali ją archeolodzy Izraelskiego Urzędu Starożytności (IAA) Ronny Reich i Eli Szukron. Z biegiem lat wykopaliska posuwały się w górę doliny, ku świątyni. Kolejnymi odcinkami kierowali m.in. Joe Uziel, Nahszon Szanton i Moran Hagbi, a analizą monet zajął się numizmatyk Donald T. Ariel. Wzdłuż trasy natrafiono na ślady targowiska: dziesiątki kamiennych odważników, kamienny stół menzuralny z zagłębieniami do odmierzania płynów (wina, oliwy), setki monet, a także drobny złoty dzwoneczek, który — jak sugerowali odkrywcy — mógł pochodzić ze stroju dostojnika lub kapłana.

Powiązanie z Pismem

Prawo Mojżeszowe nakazywało wszystkim mężczyznom w Izraelu trzykrotnie w roku stawać przed świątynią Jahwe (PAN) w Jerozolimie:

„Trzy razy w roku wszyscy twoi mężczyźni pokażą się przed Panem, twoim Bogiem, w miejscu, które on wybierze: na Święto Przaśników, na Święto Tygodni i na Święto Namiotów. A nikt nie pokaże się przed Panem z pustymi rękami” (Pwt 16,16 UBG).

W I wieku n.e. na te trzy święta pielgrzymie do Jerozolimy ściągały dziesiątki tysięcy ludzi. Właśnie taką pielgrzymkę opisuje Ewangelia Jana w rozdziale 7, gdy Jeszua (Jezus) idzie do stolicy na Święto Namiotów: „A gdy już minęła połowa święta, Jezus wszedł do świątyni i nauczał” (J 7,14 UBG), a w kulminacyjnym momencie „A w ostatnim, wielkim dniu tego święta, Jezus stanął i wołał: Jeśli ktoś pragnie, niech przyjdzie do mnie i pije” (J 7,37 UBG). Łukasz z kolei opisuje doroczną pielgrzymkę rodziny na Paschę: „A jego rodzice chodzili co roku do Jerozolimy na święto Paschy. I gdy miał dwanaście lat, poszli do Jerozolimy, zgodnie ze zwyczajem tego święta” (Łk 2,41-42 UBG).

Droga Pielgrzymów jest o tyle istotna, że wyznacza fizyczną trasę takiej wędrówki. Pątnicy przybywający z południa zatrzymywali się najpierw przy Sadzawce Siloe — dolnym krańcu ulicy — by dokonać obmycia przed wejściem na teren świętości. To ta sama sadzawka, do której Jeszua posłał niewidomego: „I powiedział do niego: Idź, umyj się w sadzawce Siloam – co się tłumaczy: Posłany. Poszedł więc, umył się i wrócił, widząc” (J 9,7 UBG). Od tego miejsca droga wznosiła się ku świątyni — dokładnie tą trasą, którą, zgodnie z Ewangeliami, wielokrotnie pokonywali sam Jeszua i pierwsi uczniowie.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest istnienie i przebieg ulicy: to realna, wykopana i częściowo udostępniona zwiedzającym konstrukcja z okresu Drugiej Świątyni, łącząca Siloe ze Wzgórzem Świątynnym. Pewne jest też, że powstała w I wieku n.e. — świadczą o tym setki przedmiotów i warstwy zalegające pod brukiem.

Dyskutowana pozostaje precyzyjna data i autorstwo. Wcześniej badacze przypisywali budowę Herodowi Wielkiemu (koniec I w. p.n.e.), zakładając, że tak monumentalny projekt pasuje do jego programu inwestycyjnego. Studium opublikowane w 2019 r. w czasopiśmie Tel Aviv: Journal of the Institute of Archaeology (autorzy: Szanton, Hagbi, Uziel, Ariel) przesunęło jednak datę. Spod bruku wydobyto ponad 100 monet (podaje się liczbę 101), a najmłodsze z nich pochodzą z lat ok. 30–31 n.e. — czyli z okresu urzędowania rzymskiego prefekta Poncjusza Piłata (26–36 n.e.). Dodatkowo pod ulicą brak monet Agryppy I, bitych dopiero od 40/41 r. n.e., co sugeruje, że budowę ukończono wcześniej. Stąd popularny wniosek, że drogę wzniesiono „za Piłata”.

Tu potrzebna jest ostrożność. Monety dają jedynie terminus post quem — najwcześniejszą możliwą datę: bruk nie mógł powstać przed wybiciem najmłodszej monety, ale teoretycznie mógł zostać ułożony nieco później. Sami autorzy przyznają, że wskazanie konkretnego namiestnika opiera się na wnioskowaniu, a nie na inskrypcji z jego imieniem. Konsensus mówi „epoka Piłata”, lecz atrybucja imienna to interpretacja, nie fakt wyryty w kamieniu.

• Funkcja Sadzawki Siloe — Ronny Reich uważa, że służyła jako wielki mykwa (basen do rytualnego obmycia) dla pątników; badacz Yoel Elitzur polemizuje, widząc w niej raczej typowy rzymski basen publiczny.
• Metoda wykopalisk — organizacja Emek Shaveh i część archeologów krytykuje prowadzenie prac poziomo, tunelami pod domami Silwanu, zamiast klasycznie od powierzchni w dół. Zarzucają, że taka metoda i skąpe publikacje utrudniają pewne ustalenie daty budowy; zgłaszano też szkody w kilkudziesięciu domach nad wykopem oraz kontekst polityczny (rola fundacji Elad).

Te spory nie podważają istnienia drogi ani jej datowania na I wiek — dotyczą raczej precyzji i sposobu prowadzenia badań.

Znaczenie

Droga Pielgrzymów nie jest „dowodem” na prawdziwość Ewangelii — i nie tak należy ją czytać. Jej wartość jest inna: osadza ewangeliczne opisy w konkretnej topografii. Kiedy Jan pisze o wstępowaniu na święto, a Łukasz o dorocznej wędrówce na Paschę, mówią o realnej, wybrukowanej trasie, której odcinek dziś możemy przejść. Sadzawka Siloe z Ewangelii Jana okazała się nie literacką metaforą, lecz monumentalnym basenem u stóp tej właśnie ulicy.

Odkrycie pokazuje też, jak działa uczciwa archeologia: ta sama znajomość monet, która pozwoliła uściślić datę (z „czasów Heroda” na „epokę Piłata”), każe zarazem powściągnąć zbyt śmiałe nagłówki o „ulicy Poncjusza Piłata”. Dla czytelnika Pisma płynie stąd prosty wniosek: świat Jeszui i pierwszych uczniów to nie mgławica pobożnych opowieści, lecz konkretne miasto z kamiennym brukiem, targiem i odważnikami.

Źródła

• Wikipedia (ang.), Stepped street (Jerusalem) — przegląd historii badań, wymiarów i datowania ulicy: en.wikipedia.org/wiki/Stepped_street_(Jerusalem)
• ScienceDaily / EurekAlert (2019), komunikat o studium z Tel Aviv: Journal of the Institute of Archaeology — zespół IAA i Uniwersytetu w Tel Awiwie, ponad 100 monet, datowanie na czasy Piłata: sciencedaily.com/releases/2019/10/191021082748.htm
• Popular Archaeology, The Stepped Street of Pontius Pilate — 101 monet, terminus post quem, ostrożność co do wskazania konkretnego prefekta: popular-archaeology.com/article/the-stepped-street-of-pontius-pilate/
• Biblical Archaeology Society, The Siloam Pool: Where Jesus Healed the Blind Man — odkrycie Sadzawki Siloe w 2004 r. (Reich, Szukron), związek z J 9: biblicalarchaeology.org — the-siloam-pool
• Wikipedia (ang.), Pool of Siloam — okoliczności odkrycia, wymiary basenu, funkcja pielgrzymia: en.wikipedia.org/wiki/Pool_of_Siloam
• archaeology.wiki (2020), Ancient Measuring Table discovered in Jerusalem Market — stół menzuralny i odważniki przy ulicy: archaeology.wiki — measuring-table
• Emek Shaveh, materiały o wykopaliskach tunelowych w Silwanie — krytyka metody poziomej i kontekstu badań: emekshaveh.org/en/tag/tunnels/
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Pwt 16,16; Łk 2,41-42; J 7,14.37; 9,7.