Autor: Redakcja Odkryj Biblię

Ezechiel, opłakując upadek Tyru, wspomina mimochodem sąsiednie miasto: „starcy z Gebalu i jego mędrcy” naprawiali okrętowe poszycia fenickiej metropolii. Kim byli ci fachowcy z Gebalu i czy miasto, które ich wychowało, zostawiło po sobie coś więcej niż wzmiankę w cudzej pieśni żałobnej? Odpowiedzi dostarcza kamienna stela odkopana w XIX wieku pod ruinami twierdzy krzyżowców w Byblos, dziś eksponowana w Luwrze.

Czym jest to „odkrycie”

W 1869 roku, pod koniec prac terenowych związanych z „Mission de Phénicie” Ernesta Renana, miejscowi kopiący ziemię pod nasadzenia drzew natrafili na wapienną płytę około 25–30 metrów na południowy wschód od cytadeli w Byblos (Jbail, dzisiejszy Liban). O znalezisku poinformował Renana jego współpracownik Aimé Péretié, a pełną publikację inskrypcji ogłosił w 1875 roku Melchior de Vogüé. Stela – wapienna płyta o wysokości 112 cm, szerokości 56 cm i grubości 24 cm – trafiła ostatecznie do Luwru, gdzie jest przechowywana pod numerem inwentarzowym AO 22368 w dziale starożytności orientalnych (galeria Sully, sala 311). W latach 30. XX wieku Maurice Dunand odnalazł w Byblos brakujący dolny prawy róg płyty – ten fragment nigdy nie był wystawiany publicznie i pozostaje w magazynach Muzeum Narodowego w Bejrucie.

Górną część steli zajmuje płaskorzeźba: król Byblos Jechawmilk (fenic. Yehawmilk), ubrany w strój perski, składa ofiarę przed tronującą boginią. Bogini – to Baalat-Gebal, „Pani Byblos”, patronka i opiekunka miasta – przedstawiona jest w typowo egipskiej konwencji: z nakryciem głowy nawiązującym do Hathor, dyskiem słonecznym i berłem w kształcie lotosu, a nad całą sceną rozpościera się skrzydlaty dysk słoneczny. Poniżej płaskorzeźby biegnie licząca czternaście linii inskrypcja w piśmie i języku fenickim, znana w katalogach naukowych jako KAI 10.

Treść napisu ma charakter typowej wotywnej inskrypcji królewskiej. Jechawmilk przedstawia się jako „król Byblos, syn Jecharbaala, wnuk Urimilka”, po czym wylicza swoje fundacje na rzecz świątyni bogini: brązowy ołtarz, pozłacaną bramę lub „złote wyrycie”, portyk wsparty na kolumnach oraz inne elementy wyposażenia sanktuarium. W zamian prosi Baalat-Gebal o błogosławieństwo, długie panowanie i pomyślność dla całego królestwa. Inskrypcję zamyka formuła przekleństwa – każdy, kto zniszczyłby lub usunął pomnik, ma zostać znienawidzony przez boginię i pozostałych bogów Byblos.

Powiązanie z Pismem

Biblia nie zna imienia Jechawmilka – król ten panował w połowie V wieku p.n.e., a więc długo po czasach opisanych w większości ksiąg historycznych. Powiązanie ze stelą dotyczy nie konkretnej postaci, lecz samego miasta, które od Księgi Rodzaju po Ezechiela funkcjonuje pod semickim imieniem Gebal – dokładnie tym samym, jakim posługuje się inskrypcja Jechawmilka, wspominając „bogów Gebal”. Grecy nazywali to miasto Byblos, od handlu papirusem, który przez port miasta płynął z Egiptu do świata śródziemnomorskiego – i to właśnie od greckiego byblos (papirus, zwój) pochodzi ostatecznie słowo „Biblia”.

Najwyraźniejsze biblijne echo Byblos znajduje się w proroctwie Ezechiela przeciw Tyrowi, do którego przypisany jest ten temat. Prorok, przemawiając w imieniu Jahwe (PAN), wkłada w usta Tyru pochwałę własnej świetności, po czym wylicza, kto tę świetność budował:

„Starcy z Gebalu i jego mędrcy naprawiali u ciebie twoje pęknięcia; wszystkie okręty morskie i ich żeglarze przebywali u ciebie, aby prowadzić z tobą handel.” (Ez 27,9 UBG).

Fachowcy z Gebal występują tu jako cieśle okrętowi wyższej kategorii – to oni łatają kadłuby fenickiej floty handlowej. Wzmianka ta zgadza się z tym, co wiadomo o Byblos niezależnie od Biblii: miasto od tysiącleci słynęło z ciesielstwa i handlu drewnem cedrowym, a jego stocznie i rzemieślnicy cieszyli się uznaniem w całym regionie Lewantu.

Drugie miejsce to fragment opisu granic Kanaanu przydzielonego pokoleniom Izraela za Jozuego:

„I ziemia Gibilitów i cały Liban na wschodzie, od Baal-Gad pod górę Hermon, aż do wejścia do Chamat.” (Joz 13,5 UBG).

„Gibilici” to mieszkańcy Gebal – ich ziemia, choć wymieniona wśród terenów należnych Izraelowi, w praktyce nigdy nie została podbita; Byblos aż do epoki perskiej i hellenistycznej pozostawało niezależnym miastem-państwem, dokładnie takim, jakie znamy ze steli Jechawmilka.

Trzecie miejsce dotyczy budowy świątyni Salomona i pokazuje, że sława rzemieślników z Gebal nie ograniczała się do stoczni:

„Ciosali je więc budowniczowie Salomona i Hirama oraz Gibilici. I tak przygotowali drewno i kamienie na budowę domu.” (1 Krl 5,18 UBG).

Kamieniarze z Gebal pracowali więc ramię w ramię z ludźmi Salomona i Hirama z Tyru przy budowie świątyni jerozolimskiej – co dobrze koresponduje z obrazem miasta, które stela Jechawmilka pokazuje kilka wieków później: ośrodka o rozwiniętym rzemiośle budowlanym, własnym dworze królewskim i żywym kulcie lokalnej bogini opiekuńczej.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: autentyczność i proweniencja steli nie budzą wątpliwości – zabytek znany jest od 1869 roku, opisany w literaturze naukowej od 1875 roku, skatalogowany jako KAI 10 i CIS I 1, przechowywany w Luwrze pod numerem AO 22368. Nie kwestionuje się też identyfikacji starożytnego Gebal z Byblos ani istnienia historycznego króla Jechawmilka, syna Jecharbaala i wnuka Urimilka (prawdopodobnie Urimilka II).
• Dyskutowane – dokładna data panowania: badacze (m.in. Josette Élayi, autorka aktualizowanej chronologii królów fenickich) na podstawie paleografii pisma i danych numizmatycznych umieszczają panowanie Jechawmilka w przedziale od drugiej połowy V do początku IV wieku p.n.e.; przybliżona data „ok. 450 p.n.e.” to konwencjonalny środek tego przedziału, a nie data pewna.
• Dyskutowane – czy Jecharbaal rzeczywiście zasiadał na tronie: ojciec Jechawmilka, wymieniony w inskrypcji, nie pozostawił własnych napisów ani monet, co skłania część badaczy do pytania, czy faktycznie panował, czy tylko nosił tytuł książęcy w linii dynastycznej.
• Dyskutowane – liczba linii i rok odkrycia: część opracowań popularnych podaje 1874 rok jako datę znalezienia steli, jednak najlepiej udokumentowana wersja – oparta na korespondencji Peretié z Renanem – wskazuje rok 1869; podobnie liczba linii bywa podawana różnie (czternaście w głównej części, z dodatkowym, silnie uszkodzonym fragmentem dołączonym po odkryciu Dunanda), co wynika z tego, że fragment bejrucki uzupełnia, ale nie zmienia zasadniczo treści napisu.
• Dyskutowane – charakter ikonografii egipskiej: nie jest pewne, czy przedstawienie Baalat-Gebal w stroju i atrybutach Hathor/Izydy odzwierciedla rzeczywiste utożsamienie tej bogini z boginiami egipskimi w wierzeniach mieszkańców Byblos, czy raczej konwencję artystyczną przejętą z wielowiekowych kontaktów handlowych z Egiptem, przy zachowaniu odrębnej, semickiej tożsamości i imienia bogini.

Znaczenie

Stela Jechawmilka nie ilustruje żadnego konkretnego wydarzenia biblijnego – jej wartość dla czytelnika Biblii jest innego rodzaju. Pokazuje, że miasto wymieniane w Piśmie pod nazwą Gebal, obok Tyru i Sydonu, istniało naprawdę, miało własnych królów, rozwinięty dwór i żywy kult religijny jeszcze setki lat po czasach Jozuego i Salomona, a jego mieszkańcy nadal cieszyli się reputacją zdolnych rzemieślników – dokładnie taką, jaką przypisuje im Ezechiel. Inskrypcja potwierdza też ciągłość kultu Baalat-Gebal, bogini poświadczonej w Byblos już w inskrypcjach z X wieku p.n.e. (m.in. w napisie króla Jechimilka), a więc funkcjonującej nieprzerwanie przez pół tysiąclecia aż do epoki perskiej.

Zabytek dokumentuje wreszcie miejsce Byblos na styku trzech światów: fenickiego (język i pismo inskrypcji), egipskiego (ikonografia bogini) i perskiego (strój króla) – co dobrze tłumaczy, dlaczego miasto to od czasów Ezechiela po okres hellenistyczny pozostawało ważnym węzłem handlowym i kulturowym Lewantu, a jego greckie imię – Byblos, od handlu papirusem – przetrwało do dziś w słowie „Biblia”.

Źródła

• Yehawmilk Stele – Wikipedia (en): historia odkrycia, opis ikonografii, numer inwentarzowy, katalogi KAI/CIS. en.wikipedia.org/wiki/Yehawmilk_Stele
• Musée du Louvre, Collections – „Stèle de Yehawmilk”: dane katalogowe, wymiary, materiał, historia nabycia. collections.louvre.fr
• Center for Online Judaic Studies – „The Yehawmilk Stele, c. 450 BCE”: opis zabytku i datowanie. cojs.org
• Kings of Byblos – Wikipedia (en): chronologia dynastii, następstwo Urimilk II – Jecharbaal – Jechawmilk. en.wikipedia.org/wiki/Kings_of_Byblos
• J. Élayi, „An Updated Chronology of the Reigns of Phoenician Kings during the Persian Period” – dyskusja nad datowaniem panowania królów Byblos w V–IV w. p.n.e. digitorient.com
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Ez 27,9; Joz 13,5; 1 Krl 5,18.

W styczniu 1855 roku, w skalnym grobowcu na południe od Sydonu, robotnicy natrafili na ogromną, niemal czarną trumnę w kształcie ludzkiej postaci. Na jej wieku widniały 22 wiersze pisma fenickiego — pierwszy tak długi tekst w tym języku znaleziony w samej Fenicji. Kto w niej spoczywał i dlaczego zmarły zostawił potomnym groźby zamiast epitafium? A co ten pogański monarcha ma wspólnego z kartami Biblii, która o Sydonie i jego bogini mówi zaskakująco konkretnie?

Czym jest to „odkrycie”

Sarkofag Eszmunazara II to antropoidalny (ukształtowany na wzór ludzkiej sylwetki) sarkofag fenickiego króla Sydonu, wykonany z twardego, ciemnego, niemal czarnego kamienia sprowadzonego z Egiptu. Odkryto go 19 stycznia 1855 roku w nekropolii Magharat Tabloun (nazywanej też „Jaskinią Apollina”), na południowy wschód od dzisiejszej Sydy w Libanie. Znaleziska dokonano na zlecenie Alphonse’a Durighello, agenta działającego na rzecz francuskich zbieraczy; jeszcze w tym samym roku przedmiot trafił do Paryża jako dar księcia de Luynes.

Dziś sarkofag stanowi jeden z okazów Luwru (skrzydło Sully, sala 311, numer inwentarzowy AO 4806; w wydawnictwach epigraficznych oznaczany jako CIS I 3 oraz KAI 14). Ma około 2,5 m długości i przedstawia władcę w egipskim stylu — z chustą nemes na głowie, sztuczną brodą i pektorałem zakończonym głowami sokoła. Sam kształt i materiał zdradzają, że trumnę wykonano w Egipcie; badacze przypuszczają, że była to zdobycz lub import, wtórnie użyty na potrzeby dworu sydońskiego. Należy do wąskiej grupy egipskich sarkofagów znalezionych poza Egiptem — obok trumny ojca Eszmunazara, króla Tabnita.

Najważniejsza jest jednak inskrypcja. Na wieku wyryto 22 wiersze pisma fenickiego (krótszą, częściową kopię umieszczono także na samej wannie sarkofagu). To jeden z najdłuższych znanych tekstów fenickich i pierwszy tej rangi odkryty na terenie samej Fenicji, dlatego odegrał kluczową rolę w odczytaniu i badaniu tego języka. Tekst zawiera:

• Datację i tożsamość zmarłego — otwiera go formuła „W miesiącu Bul, w czternastym roku panowania króla Eszmunazara, króla Sydończyków”.
• Lament nad przedwczesną śmiercią — król nazywa siebie „porwanym przed czasem”, „sierotą, synem wdowy”. Inne źródła podają, że zmarł bardzo młodo.
• Klątwy wobec profanatorów — sedno tekstu. Ktokolwiek naruszy grobowiec, „niech nie ma spoczynku wśród Refaitów, niech nie będzie pochowany w grobie i niech nie ma syna ani potomstwa po sobie”, a także „niech nie ma korzenia w dole ani owocu w górze”.
• Dzieła pobożności — król i jego matka chlubią się wzniesieniem świątyń dla bóstw, w tym „świątyni Asztarte w Sydonie”.
• Nadanie terytorialne — „pan królów dał nam Dor i Jafę, potężne ziemie Dagona, które są na Równinie Saronu”, w nagrodę za zasługi Sydonu.

Matką i regentką króla była Amoasztart, kapłanka bogini Asztarte; tytuł kapłana tej bogini nosili natomiast jego ojciec Tabnit i dziad Eszmunazar I (sam Eszmunazar, zmarły młodo, występuje w inskrypcji już tylko jako król). Rodzina panowała nad Sydonem jako wasale imperium perskiego (Achemenidów).

Powiązanie z Pismem

Sarkofag nie „ilustruje” żadnego konkretnego wersetu — jest natomiast pierwszorzędnym świadectwem realiów, o których Biblia mówi wielokrotnie. Sydon to jedno z najstarszych miast wymienianych w Piśmie; w tablicy narodów uchodzi wręcz za pierworodnego syna Kanaana: „Kanaan zaś spłodził Sydona, swego pierworodnego, i Cheta” (Rdz 10,15 UBG). Prorocy kierowali przeciw Fenicji osobne wyrocznie. Izajasz w rozdziale 23 zapowiada upokorzenie potęgi handlowej Tyru i Sydonu: „Zamilczcie, mieszkańcy wyspy; którą napełnili kupcy Sydonu, przepływając przez morze” (Iz 23,2 UBG) oraz „Wstydź się, Sydonie. Przemówiło bowiem morze, przemówiła twierdza morska” (Iz 23,4 UBG). To Jahwe (PAN) stoi za tym wyrokiem: „Wyciągnął swoją rękę nad morze, zatrząsnął królestwami. Pan wydał rozkaz przeciwko Kanaanowi, aby zburzyć jego twierdze” (Iz 23,11 UBG). Podobną wyrocznię wypowiada Ezechiel: „Synu człowieczy, zwróć swoją twarz przeciw Sydonowi i prorokuj przeciw niemu” (Ez 28,21 UBG).

Najściślejszy punkt styku dotyczy bogini Asztarte. Inskrypcja sarkofagu wprost wspomina „świątynię Asztarte w Sydonie”, a w innych fenickich tekstach z tej dynastii bóstwo to nosi tytuł „Pani Sydończyków”. Dokładnie tak nazywa je Pismo, opisując bałwochwalstwo Izraela: „Salomon bowiem poszedł za Asztartą, boginią Sydończyków, i za Milkomem, obrzydliwością Ammonitów” (1 Krl 11,5 UBG). Biblia potępia ten kult jako odstępstwo: „Opuścili Pana, a służyli Baalowi i Asztartom” (Sdz 2,13 UBG). Sarkofag pokazuje więc drugą stronę tej samej religii — pobożny fenicki władca fundujący świątynię tej właśnie bogini, którą święty tekst Izraela nazywa „obrzydliwością”.

Także nazwy geograficzne z inskrypcji są biblijne: Jafa (Joppa) to port, z którego uciekał Jonasz i gdzie Piotr miał wizję (Jon 1,3; Dz 9–10); Dor pojawia się przy podziale ziemi Kanaan, a Równina Saronu to znana z Pisma nadmorska nizina. Sarkofag potwierdza, że w epoce perskiej Sydon rzeczywiście rozciągał wpływy na te tereny — realny kontekst świata, w którym rozgrywają się opowieści biblijne.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest samo istnienie i autentyczność zabytku: sarkofag stoi w Luwrze, inskrypcja jest wielokrotnie wydana i przetłumaczona (od pionierskich prac de Luynesa, Rödigera, Ewalda i innych z lat 1855–1856), a jej treść — imię króla, wzmianka o Asztarte, klątwy i nadanie Dor oraz Jafy — nie budzi zasadniczych wątpliwości. Pewne jest też, że to znalezisko fenickie z terenu samej Fenicji, z okresu panowania perskiego.

Przedmiotem sporu pozostaje przede wszystkim dokładna datacja. Starsza literatura umieszczała Eszmunazara II w połowie V w. p.n.e., a tajemniczego „pana królów” z inskrypcji utożsamiała z Artakserksesem I (panującym 465–424 p.n.e.). Francuska historyczka Josette Elayi, opierając się na przesłankach numizmatycznych, historycznych i archeologicznych, przesunęła jednak panowanie tej dynastii na drugą połowę VI w. p.n.e. — w takim ujęciu Eszmunazar rządziłby około 539–525 p.n.e., a „panem królów” byłby raczej Kambyzes II lub perski „wielki król” w ogóle. Katalog Luwru ostrożnie podaje przedział „ok. 525–475 p.n.e.”. Różnica jest realna i wciąż dyskutowana, dlatego bezpieczniej mówić ogólnie o okresie perskim niż wskazywać jeden konkretny rok.

Drugi, mniejszy spór dotyczy materiału: dawniej opisywano go jako bazalt, a nowsze opracowania mówią o amfibolicie bądź szarogłazie (grauwace) z egipskiej doliny Wadi Hammamat. Nie zmienia to obrazu — chodzi o twardy, ciemny kamień pochodzenia egipskiego. Trwa też dyskusja, czy trumnę sprowadzono jako import handlowy, czy jako łup wojenny z podboju Egiptu.

Trzeba wreszcie zaznaczyć, czego sarkofag nie dowodzi. Nie jest „spełnieniem proroctwa” Izajasza czy Ezechiela ani dowodem prawdziwości Biblii. Jest natomiast mocnym, niezależnym potwierdzeniem, że opisywany przez Pismo świat — fenicki Sydon, kult Asztarte „bogini Sydończyków”, sieć nadmorskich miast — istniał dokładnie tak, jak zakładają teksty biblijne.

Znaczenie

Wartość znaleziska jest podwójna. Dla badaczy języka to jeden z fundamentów fenickiej epigrafiki — długi, czytelny tekst, który pomógł rozszyfrować i opisać ten wymarły język kananejski, blisko spokrewniony z hebrajszczyzną biblijną. Dla czytelnika Pisma sarkofag jest oknem na świat, który w Biblii bywa tylko wzmiankowany: oto realny król realnego Sydonu, wasal Persji, fundator świątyni tej samej Asztarte, którą kroniki Izraela wymieniają jako pokusę i obrzydliwość.

Zabytek przypomina też o granicach naszej wiedzy. Ten sam Sydon, którego prorocy zapowiadali upokorzenie, w okresie perskim był potęgą morską rozciągającą władzę aż po Dor i Jafę. Historia Fenicji toczyła się przez wieki, a biblijne wyrocznie odnosiły się do konkretnych momentów sądu, nie do jednorazowej zagłady. Sarkofag Eszmunazara — pogańska trumna z klątwą zamiast nadziei zmartwychwstania — stanowi wymowny kontrast wobec tej samej Biblii, która o mieszkańcach Sydonu mówi surowo, lecz nie beznadziejnie, i która całą ziemię, łącznie z Fenicją, umieszcza pod panowaniem jednego Boga.

Źródła

• Louvre, katalog kolekcji online — „Sarcophage d’Eshmunazor” (AO 4806, sala 311, opis, materiał, datacja): collections.louvre.fr
• Wikipedia (ang.) — „Sarcophagus of Eshmunazar II” (odkrycie, inskrypcja, wymiary, historia badań): en.wikipedia.org
• Wikipedia (ang.) — „Eshmunazar II” (dynastia, rodzina, świątynie, nadanie Dor i Jafy, spór o datację i „pana królów”): en.wikipedia.org
• World History Encyclopedia — „Eshmunazor II Sarcophagus” (charakterystyka, styl egipski, znaczenie inskrypcji): worldhistory.org
• Josette Elayi, badania nad chronologią królów Sydonu (referowane w powyższych hasłach) — rewizja datacji na drugą połowę VI w. p.n.e.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Rdz 10,15; Sdz 2,13; 1 Krl 11,5; Iz 23,2.4.11; Ez 28,21.

Egipski rzeźbiarz wykuł ten sarkofag z myślą o pochówku swojego rodaka, generała. Kilka pokoleń później trafił do fenickiego Sydonu i posłużył za trumnę zupełnie innemu człowiekowi – miejscowemu królowi, kapłanowi bogini Asztarte. Na wieku ktoś dopisał ostrzeżenie: nie otwieraj, bo spotka cię klątwa. Co ten „recykling” grobowca sprzed dwóch i pół tysiąca lat mówi o mieście, które w Biblii wielokrotnie pojawia się obok Tyru jako przedmiot prorockich wyroków?

Czym jest to „odkrycie”

2 marca 1887 roku w okolicach Sydonu (dziś Sajda w Libanie), w królewskiej nekropolii w miejscowości Ayaa, natrafiono na komorę grobową z sarkofagiem z czarnego kamienia (bazaltu lub szarej wacki). Odkrycie zgłosili miejscowy właściciel ziemi oraz amerykańscy misjonarze, a wykopaliska poprowadził Osman Hamdi Bey – dyrektor Muzeów Cesarskich w Konstantynopolu, jeden z pionierów nowoczesnej archeologii osmańskiej. To ta sama nekropolia, w której w tym samym 1887 roku znaleziono słynny tzw. Sarkofag Aleksandra.

Sarkofag ma kształt antropoidalny, typowy dla egipskiej sztuki sepulkralnej, i powstał w Egipcie w czasach XXVI dynastii (okres saicki, ok. VII–VI w. p.n.e.) dla dowódcy wojskowego imieniem Penptah (zapisywanego też Pen-Ptah), co poświadcza zachowana na wieku egipska inskrypcja hieroglificzna. Sarkofag – być może jako dar dyplomatyczny, łup wojenny albo przedmiot handlu – trafił jednak do Fenicji i posłużył ponownie: przejął go Tabnit, król Sydonu, kapłan bogini Asztarte i syn Eszmunazara (I), również króla i kapłana tej samej bogini.

Obok egipskich hieroglifów wyryto drugą, fenicką inskrypcję alfabetyczną (w literaturze oznaczaną jako KAI 13). Tabnit przedstawia się w niej z tytulaturą i rodowodem, po czym grozi ewentualnemu intruzowi: kto otworzy sarkofag i naruszy spoczywające w nim ciało, ten nie będzie miał potomstwa „pod słońcem” ani miejsca wśród umarłych (określonych fenickim słowem „Refaim” – tym samym, które w Biblii oznacza cienie zmarłych albo dawny lud olbrzymów). Inskrypcja zapewnia też, że w grobie nie złożono srebra ani złota – więc nie warto go bezcześcić dla łupu.

Relacje z wykopalisk mówią, że ciało Tabnita odnaleziono pływające w oryginalnym płynie balsamującym, zaskakująco dobrze zachowane – dopiero po przypadkowym rozlaniu płynu i kontakcie z powietrzem uległo szybkiemu rozkładowi. Sarkofag ze szczątkami trafił do zbiorów Muzeów Archeologicznych w Stambule, gdzie pozostaje do dziś, obok sarkofagu Eszmunazara II – syna Tabnita, którego osobny, znaleziony w 1855 roku sarkofag z długą inskrypcją fenicką znajduje się w paryskim Luwrze.

Powiązanie z Pismem

Sydon to jedno z najstarszych miast wymienianych w Biblii – już w spisie narodów pojawia się jako pierworodny syn Kanaana: „Kanaan zaś spłodził Sydona, swego pierworodnego, i Cheta” (Rdz 10,15 UBG). Przez całą historię Izraela miasto to występuje niemal zawsze w parze z Tyrem, jako centrum fenickiego handlu morskiego i rzemiosła – a w ustach proroków, jako przedmiot ostrzeżeń i zapowiedzi sądu.

Temat rodowy tego artykułu, rozdział 23 Księgi Izajasza, to właśnie „brzemię Tyru” – wyrocznia, w której prorok bezpośrednio zwraca się także do Sydonu: „Zamilczcie, mieszkańcy wyspy; którą napełnili kupcy Sydonu, przepływając przez morze” (Iz 23,2 UBG) oraz „Wstydź się, Sydonie. Przemówiło bowiem morze, przemówiła twierdza morska: Nie wiję się w bólu ani nie rodzę, nie wychowuję młodzieńców ani nie odchowuję dziewic” (Iz 23,4 UBG). Prorok mówi w imieniu Jahwe (PAN) do miasta, które przez stulecia uchodziło za potęgę żeglarską i handlową – i zapowiada mu poniżenie.

Sarkofag Tabnita nie jest ilustracją konkretnego wydarzenia opisanego w Piśmie – nie wspomina Izraela, Judy ani wydarzeń znanych z Biblii. Jego wartość jest kontekstowa: potwierdza istnienie i ciągłość dynastii królów-kapłanów Sydonu w okresie perskim, gdy powstawały teksty biblijne wspominające to miasto, a Juda odbudowana po wygnaniu korzystała z fenickich usług. Księga Ezdrasza opisuje, jak po powrocie z niewoli mieszkańcy Jerozolimy płacili Sydończykom i Tyryjczykom za transport drewna cedrowego do odbudowy świątyni: „Dali też pieniądze kamieniarzom i cieślom oraz żywność, napój i oliwę Sydończykom i Tyryjczykom, aby przywozili drzewo cedrowe z Libanu morzem do Jafy, zgodnie z zezwoleniem Cyrusa, króla Persji” (Ezd 3,7 UBG). To ten sam Cyrus i ta sama epoka, w której – według zrewidowanej chronologii – żył i rządził Tabnit.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: sarkofag istnieje, jest udokumentowany od 1887 roku i przechowywany w Muzeach Archeologicznych w Stambule. Nosi dwie odrębne inskrypcje – egipską hieroglificzną (oryginalny właściciel, Penptah) i fenicką (Tabnit, król Sydonu, syn Eszmunazara). Treść fenickiej inskrypcji z klątwą jest znana i wielokrotnie tłumaczona niezależnie przez semitystów (katalog KAI inskrypcji fenickich).
• Pewne: Tabnit był ojcem Eszmunazara II, którego osobny, dłuższy sarkofag i inskrypcja (znane od 1855 r.) znajdują się w Luwrze i opisują m.in. budowę świątyń w Sydonie oraz nadanie miastu przez władcę perskiego terenów Dor i Jafy.
• Dyskutowane – dokładna chronologia: starsza literatura datowała dynastię Eszmunazarów (i sam sarkofag Tabnita) na V w. p.n.e. Francuska historyk Josette Elayi, na podstawie numizmatyki sydońskich monet (pierwszych w starożytności datowanych rocznikami panowania) oraz materiału epigraficznego z wykopalisk Maurice’a Dunanda, przesunęła te rządy o ok. sto lat wstecz: Eszmunazar I ok. 575–550 p.n.e., Tabnit ok. 549–539 p.n.e., Eszmunazar II ok. 539–525 p.n.e. Rewizja ta jest dziś szeroko cytowana, ale nie każdy badacz przyjął ją bez zastrzeżeń – stąd w części opracowań popularnych wciąż pojawia się datowanie „ok. 500 r. p.n.e.”. Przyjęte tu określenie „koniec VI w. p.n.e.” odpowiada zrewidowanej chronologii Elayi.
• Dyskutowane – pierwotny właściciel: egipskie źródła identyfikują Penptaha jako oficera z czasów XXVI dynastii, ale brak dokumentu opisującego, jak jego sarkofag – wykonany prawdopodobnie kilkadziesiąt lat wcześniej – trafił do Sydonu. Mówi się o „powtórnym wykorzystaniu”, lecz okoliczności (zakup, dar, łup) pozostają domysłem.
• Do odrzucenia: w sieci krążą pseudonaukowe interpretacje łączące inskrypcję Tabnita z rzekomą „katastrofą klimatyczną” epoki brązu ok. 1170 r. p.n.e. – są niezgodne z ustaloną datą i kontekstem zabytku (VI w. p.n.e., okres perski) i nie mają oparcia w literaturze fenicystycznej.

Znaczenie

Sarkofag Tabnita nie potwierdza żadnego konkretnego wersetu Pisma w sensie dowodu na wydarzenie – i nie taka jest jego rola. Pokazuje raczej, że miasto, które prorocy Izraela tak często wymieniali obok Tyru jako symbol pychy, bogactwa i pogańskiego kultu, było realnym ośrodkiem politycznym i religijnym, rządzonym przez dynastię królów pełniących zarazem funkcję kapłanów Asztarte. Podwójna inskrypcja – egipska i fenicka na tym samym kamieniu – dobrze oddaje charakter Sydonu jako miasta na styku kultur: fenickiego, ale powiązanego handlowo i religijnie z Egiptem, a politycznie podporządkowanego Persji.

Dla czytelnika Biblii to przypomnienie, że wyrocznie przeciw Tyrowi i Sydonowi (Iz 23, ale też Ez 26–28, Jl 4,4-8, Za 9,2) nie były atakiem na abstrakcyjny symbol, lecz na konkretne miasta-państwa z własnymi królami, kultem i flotą handlową. Fakt, że władcy tacy jak Tabnit i jego syn byli wasalami perskimi, tłumaczy też, dlaczego to właśnie Sydon i Tyr dostarczały drewno cedrowe na odbudowę świątyni jerozolimskiej za zgodą Cyrusa: to były miasta wciąż funkcjonujące i zamożne, mimo politycznej zależności od Persów.

Warto zauważyć skromność samej klątwy grobowej: Tabnit zapewnia intruza, że w grobie nie ma złota ani srebra – a mimo to grozi mu utratą potomstwa i miejsca wśród zmarłych. To bliskowschodni sposób myślenia o świętości grobu, obcy Egipcjanom (u których klątwy grobowe są rzadkością), a bliski praktykom zachodniosemickim – środowisku kulturowemu, z którego wywodzi się też literatura biblijna.

Źródła

• Wikipedia (en), „Tabnit sarcophagus” – odkrycie z 1887 r., obie inskrypcje, tłumaczenie tekstu fenickiego, lokalizacja w Stambule: en.wikipedia.org/wiki/Tabnit_sarcophagus
• Wikipedia (en), „Tabnit” – tożsamość króla Sydonu, relacje rodzinne, datowanie panowania: en.wikipedia.org/wiki/Tabnit
• Wikipedia (en), „Eshmunazar II” i „Sarcophagus of Eshmunazar II” – kontekst dynastyczny, inskrypcja z Luwru: en.wikipedia.org/wiki/Eshmunazar_II, en.wikipedia.org/wiki/Eshmunazar_II_sarcophagus
• World History Encyclopedia, „Eshmunazor II” – synteza chronologii dynastii sydońskiej okresu perskiego: worldhistory.org/Eshmunazor_II
• Livius.org, „Sidon (2)” i galeria „Sidon, Royal Tombs” – nekropolia w Ayaa i lokalizacja sarkofagów: livius.org/articles/place/sidon/sidon-2
• The Sapiru Project, „Phoenician Sarcophagi Texts” – filologia inskrypcji KAI 13 (Tabnit) i KAI 14 (Eszmunazar II): sapiru.wordpress.com
• Josette Elayi, chronologia numizmatyczna królów Sydonu (referowana m.in. w Wikipedii o Eszmunazarze I) – rewizja datowania na połowę–koniec VI w. p.n.e.: en.wikipedia.org/wiki/Eshmunazar_I
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Rdz 10,15; Iz 23,2.4; Ezd 3,7.

Byblos — biblijne Gebal, dziś libańskie Dżubajl — to jeden z najstarszych nieprzerwanie zamieszkanych portów świata, handlujący z Egiptem cedrowym drewnem i papirusem. To właśnie tam w 1923 roku francuski archeolog Pierre Montet natrafił na wapienny sarkofag króla Ahirama z jednym z najstarszych obszernych tekstów w dojrzałym alfabecie fenickim. Znaczenie znaleziska wykracza daleko poza jeden grobowiec: chodzi o pismo, które stało się przodkiem alfabetu hebrajskiego, greckiego i łacińskiego — narzędzie, bez którego nie powstałaby „księga” ludu Księgi.

Czym jest to „odkrycie”

Zimą 1923 roku, po ulewnych deszczach, część nadmorskiego klifu wokół Byblos osunęła się, odsłaniając wykute w skale grobowce. Prowadzący tu wykopaliska Pierre Montet zbadał dziewięć komór grobowych fenickich władców. W grobowcu oznaczonym jako Grób V — szybie sięgającym około dziesięciu metrów w głąb skały — znajdował się rzeźbiony, wapienny sarkofag. Dziś przechowuje go Muzeum Narodowe w Bejrucie, gdzie należy do najcenniejszych eksponatów.

Sarkofag jest wybitnym dziełem sztuki wczesnej epoki żelaza. Na głównym panelu przedstawiono króla na tronie wspartym na skrzydlatych sfinksach (motyw pokrewny biblijnym cherubom), przed którym postać podaje więdnący kwiat lotosu; ku władcy zmierza procesja dostojników z darami. Na krótszych bokach wyrzeźbiono żałobnice bijące się w piersi, a z narożników podstawy wyłaniają się przyczajone lwy. Ikonografia łączy wpływy egipskie (lotos, sfinksy-strażnicy) z asyryjskimi — historycy sztuki nazywają ten zabytek najważniejszym dokumentem artystycznym fenickiej wczesnej epoki żelaza.

Najsłynniejsza jest jednak inskrypcja biegnąca po krawędzi kadzi i po pokrywie — trzydzieści osiem słów w starofenickim dialekcie Byblos. Wynika z niej, że sarkofag sprawił dla ojca syn: „Trumna, którą Ittobaal, syn Ahirama, króla Byblos, sporządził dla Ahirama, swego ojca, gdy złożył go na wieczność. A jeśli jakiś król spośród królów albo namiestnik spośród namiestników, albo dowódca wojska nadciągnie przeciw Byblos i odsłoni tę trumnę — niech złamie się berło jego władzy, niech przewróci się tron jego królestwa i niech pokój ucieknie od Byblos!” To formuła nagrobna zwieńczona klątwą chroniącą spokój zmarłego. Obecnych jest w niej 19 z 22 liter alfabetu fenickiego, a w katalogu epigraficznym figuruje jako KAI 1 — otwiera fundamentalny zbiór Kanaanäische und Aramäische Inschriften. W samym szybie grobowym odkryto ponadto krótkie ostrzeżenie wyryte na ścianie — przestrogę dla intruzów.

Powiązanie z Pismem

Byblos występuje w Biblii pod hebrajską nazwą Gebal, a jego mieszkańcy to Giblici (Gibilici). Pojawiają się w kluczowym momencie — przy wznoszeniu Świątyni Jahwe (PAN), gdy Salomon i Hiram z Tyru gromadzą budulec i rzemieślników:

„Ciosali je więc budowniczowie Salomona i Hirama oraz Gibilici. I tak przygotowali drewno i kamienie na budowę domu.” (1 Krl 5,18 UBG)

Giblici z Byblos byli więc cenionymi kamieniarzami, których biegłość posłużyła przy najświętszej budowli Izraela. Prorok Ezechiel, opisując Tyr jako wspaniały okręt, wymienia z kolei wśród jego rzemieślników mistrzów z Gebalu:

„Starcy z Gebalu i jego mędrcy naprawiali u ciebie twoje pęknięcia; wszystkie okręty morskie i ich żeglarze przebywali u ciebie, aby prowadzić z tobą handel.” (Ez 27,9 UBG)

Ziemia Giblitów pojawia się także w opisie granic Kanaanu jako obszar wciąż do opanowania: „I ziemia Gibilitów i cały Liban na wschodzie, od Baal-Gad pod górę Hermon, aż do wejścia do Chamat.” (Joz 13,5 UBG). Biblijny Gebal to zatem realne, wielokrotnie nazwane miasto — a sarkofag Ahirama pochodzi wprost z jego królewskiej nekropolii.

Najgłębsze powiązanie jest jednak pośrednie, a przez to jeszcze donioślejsze. Stary Testament spisano pismem paleohebrajskim — niemal tożsamą, regionalną odmianą pisma fenickiego, którego najstarszy obszerny przykład stanowi właśnie inskrypcja Ahirama. Zanim rozeszły się dialekty i style liter, Fenicjanie, Hebrajczycy i inni Kananejczycy posługiwali się w praktyce tym samym zbiorem znaków. Alfabet, który klątwa Ittobaala utrwaliła na kamieniu, jest więc rodzonym bratem liter, którymi zapisano księgi Prawa i proroków. Wymowna jest też zbieżność obrazu: fenicki król zasiada na tronie flankowanym skrzydlatymi sfinksami, a Biblia przedstawia Jahwe (PAN) jako Króla „siedzącego między cherubinami”: „Pan króluje, niech drżą narody; siedzi między cherubinami, niech zachwieje się ziemia.” (Ps 99,1 UBG).

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne:

• Autentyczność i pochodzenie zabytku nie budzą sporu — sarkofag odkryto podczas udokumentowanych wykopalisk Monteta w 1923 roku, w królewskiej nekropolii Byblos.
• Inskrypcja Ahirama to jeden z najstarszych obszernych tekstów w w pełni rozwiniętym alfabecie fenickim — liniowym, spółgłoskowym, 22-znakowym. Jej treść (dedykacja i klątwa) jest dobrze odczytana.
• Pismo fenickie jest uznanym przodkiem alfabetów greckiego, łacińskiego i cyrylickiego oraz abdżadów hebrajskiego i arabskiego — to jedno z najlepiej ugruntowanych ustaleń paleografii.

Dyskutowane:

• Data. To główny, wciąż otwarty spór. Większość badaczy (m.in. za Edwardem M. Cookiem) datuje inskrypcję na okolice 1000 p.n.e. (X wiek). Inni cofają ją do XIII wieku p.n.e. (Giovanni Garbini, za nim Martin Bernal — datowanie często odrzucane), jeszcze inni obniżają ku połowie IX wieku (Edith Porada na gruncie historii sztuki, Ronald Wallenfels — paleografii). Glenn Markoe podsumowuje: „data pozostaje przedmiotem kontrowersji”.
• Sam sarkofag a napis. Przedmioty z późnej epoki brązu znalezione w grobie wskazują albo na powstanie sarkofagu już w XIII wieku p.n.e., albo na ponowne użycie starszego szybu grobowego w wieku XI. Na monumencie widnieją też ślady wcześniejszej, wytartej inskrypcji „protobyblijskiej” — kamień może więc być starszy niż napis Ittobaala.
• Odczyt imienia syna. Fundatora czyta się najczęściej jako Ittobaala, choć proponowano też lekcję [Pil]sibaal; sam Ahiram nie jest w tekście wprost nazwany „królem” — tytuł odnosi się do syna.

Dlatego status znaleziska określamy jako mieszany: obiekt jest bezsprzecznie autentyczny i kapitalnie ważny dla dziejów alfabetu, ale jego dokładna data — a więc i to, czy zasługuje na tytuł „najstarszego” — pozostaje otwarta. Uczciwiej mówić o inskrypcji Ahirama jako o jednym z najwcześniejszych obszernych świadectw dojrzałego alfabetu fenickiego niż o niepodważalnie pierwszym.

Znaczenie

Dla czytelnika trzymającego się zasady sola scriptura sarkofag Ahirama jest cenny na dwa sposoby. Po pierwsze, osadza biblijny Gebal w namacalnej rzeczywistości: miasto, którego kamieniarze pracowali przy Świątyni, a mędrcy uszczelniali tyryjskie okręty, okazuje się realnym ośrodkiem o własnej dynastii — biblijna geografia znów odsłania się jako opis świata, który istniał.

Po drugie — i ważniejsze — znalezisko unaocznia, skąd wziął się sam nośnik Objawienia. Zanim upowszechnił się alfabet, pismo (hieroglify, pismo klinowe) było sztuką wąskiej kasty skrybów. Wynalazek liniowego, spółgłoskowego alfabetu — wywodzącego się z pisma protosynajskiego, a dojrzałość osiągającego u Fenicjan — sprawił, że zapis języka stał się prosty i powszechnie wyuczalny. To na tej rewolucji wyrósł Izrael jako „lud Księgi”: naród, który przymierze, prawo i proroctwa spisywał pismem paleohebrajskim, bliźniaczym wobec liter z sarkofagu Ahirama. Inskrypcja Ittobaala jest więc jednym z najstarszych ogniw łańcucha biegnącego od skrzydlatych sfinksów Byblos aż po litery, którymi do dziś czytamy Biblię. W 2005 roku alfabet fenicki, którego ten zabytek jest sztandarowym świadkiem, wpisano na listę „Pamięć Świata” UNESCO.

Źródła

• Hasło „Ahiram sarcophagus”, Wikipedia (en) — przegląd odkrycia, treści inskrypcji, ikonografii oraz sporu o datowanie (Cook, Garbini, Bernal, Porada, Wallenfels, Markoe): en.wikipedia.org/wiki/Ahiram_sarcophagus
• Sarcophagus of Ahiram, World History Encyclopedia — opis zabytku, inskrypcji i jego znaczenia dla dziejów alfabetu: worldhistory.org/image/174/sarcophagus-of-ahiram
• „Inscribed Curse on the Sarcophagus of King Ahiram…”, Ancient Origins — przekład klątwy, liczba liter alfabetu, obecna lokalizacja (Muzeum Narodowe w Bejrucie): ancient-origins.net — Ahiram
• E. Porada, „Notes on the Sarcophagus of Ahiram”, Journal of the Ancient Near Eastern Society — analiza ikonograficzna i argumentacja za późniejszym datowaniem: janes.scholasticahq.com — Porada
• Hasła „Phoenician alphabet”, „Paleo-Hebrew alphabet”, „Proto-Sinaitic script”, Wikipedia (en) — łańcuch pisma: protosynajskie → protokananejskie → fenickie/paleohebrajskie i pochodne (grecki, łaciński): en.wikipedia.org/wiki/Phoenician_alphabet
• H. Donner, W. Röllig, Kanaanäische und Aramäische Inschriften (KAI), inskrypcja nr 1 — standardowe wydanie epigraficzne tekstu Ahirama.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG): 1 Krl 5,18; Ez 27,9; Joz 13,5; Ps 99,1.

Zanim Salomon spisał swoje przysłowia, sumeryjscy skrybowie kopiowali już na glinianych tabliczkach zbiór ojcowskich rad dla syna — o uczciwości, mowie i sąsiedztwie. Tekst ten, znany dziś jako „Pouczenia Szuruppaka”, liczy sobie ponad cztery i pół tysiąca lat. Czy ta najstarsza literatura mądrościowa świata rzuca światło na powstanie biblijnej Księgi Przysłów — a może to tylko powierzchowne podobieństwo dwóch niezależnych tradycji?

Czym jest to „odkrycie”

„Pouczenia Szuruppaka” (ang. Instructions of Shuruppak) to sumeryjski utwór mądrościowy w formie rad ojca dla syna. Najstarszy zachowany egzemplarz — tzw. tabliczka z Abu Salabich — pochodzi z okresu wczesnodynastycznego ED IIIa, czyli z ok. 2600–2500 r. p.n.e. Odnaleziono go podczas wykopalisk w Tell Abu Salabich, stanowisku w centralnej Mezopotamii koło starożytnego Nippur (dzisiejszy Irak). Badania prowadził w latach 60. XX w. zespół Oriental Institute z Chicago, a w latach 1975–1990 brytyjska ekspedycja Nicholasa Postgate’a. Tabliczki trafiły do Muzeum Narodowego Iraku w Bagdadzie, a ich naukowe wydanie opublikował Robert Biggs (OIP 99, 1974).

Tekst przybiera formę fikcyjnego przemówienia: legendarny władca Szuruppak, syn Ubara-Tutu (którego sumeryjska lista królów wymienia jako ostatniego władcę przed wielkim potopem), poucza swojego syna Ziusudrę. Ziusudra to sumeryjski bohater potopu, odpowiednik akadyjskiego Utnapisztima z „Eposu o Gilgameszu” oraz Atrahasisa — postać stojąca u źródeł tradycji, która w Biblii przybrała imię Noego. Sam tekst nie opowiada jednak o potopie — to zbiór zwięzłych, jedno- do trzywierszowych pouczeń, ułożonych bez wyraźnego podziału na tematy.

Treść obejmuje rady praktyczne i etyczne: jak traktować sąsiadów i unikać sporów sądowych, jak dobierać żonę, jak zachowywać się wobec starszych w rodzinie, a także ostrzeżenia przed kradzieżą, kłamstwem, przechwałkami i cudzołóstwem. Znajdziemy tam zdania w rodzaju: „Nauki starca są cenne — powinieneś ich przestrzegać”, „Nie powinieneś się przechwalać — wtedy twoim słowom będzie się ufać”, „Nie powinieneś kraść niczego”, „Nie baw się z zamężną młodą kobietą — plotka może być poważna” czy „Serce pełne miłości utrzymuje rodzinę, serce pełne nienawiści ją niszczy” (tłum. własne na podstawie angielskiego przekładu ETCSL). Oryginał był wielokrotnie kopiowany przez kolejne stulecia — najliczniejsze kopie pochodzą z okresu starobabilońskiego (ok. 1900–1600 r. p.n.e.), z Nippur i Ur, gdzie tekst wchodził w skład programu kształcenia skrybów; zachowały się też fragmenty akadyjskie z XV w. p.n.e. i końca II tysiąclecia p.n.e. Współczesna wersja „złożona” (tzw. composite text), publikowana przez oksfordzki projekt ETCSL (tekst nr 5.6.1), powstała z zestawienia dziesiątków tabliczek o różnym stanie zachowania.

Powiązanie z Pismem

Podobieństwo, które przyciąga uwagę badaczy, dotyczy przede wszystkim formy literackiej. Otwierające rozdziały Księgi Przysłów wielokrotnie przybierają dokładnie ten sam schemat — ojciec zwraca się do syna z wezwaniem do posłuszeństwa mądrości. Czytamy: „Synu mój, słuchaj pouczenia swego ojca i nie odrzucaj nauki swojej matki; Bo one będą wdzięczną ozdobą na twojej głowie i kosztownym łańcuchem na szyi” (Prz 1,8–9 UBG). Ten sam wzorzec powraca kilka rozdziałów dalej: „Słuchajcie, synowie, pouczenia ojca i zważajcie na to, abyście poznali roztropność; Bo daję wam dobrą naukę, nie porzucajcie mego prawa” (Prz 4,1–2 UBG). Dokładnie taki sam gatunek — pouczenie ojcowskie skierowane do syna, złożone z krótkich, samodzielnych sentencji o postępowaniu — dominuje w „Pouczeniach Szuruppaka” już o ponad tysiąc lat wcześniej.

Widoczne są też podobieństwa treściowe. Szuruppak przestrzega przed kradzieżą, kłamstwem, fałszywym oskarżeniem i niszczeniem więzi sąsiedzkich — Przysłowia podobnie wyliczają grzechy, których „nienawidzi Pan”: „Wyniosłe oczy, kłamliwy język i ręce, które przelewają krew niewinną; Serce, które knuje złe myśli; nogi, które spiesznie biegną do zła; Fałszywy świadek, który mówi kłamstwa, i ten, który sieje niezgodę między braćmi” (Prz 6,17–19 UBG). Krótkie, wyliczeniowe sentencje etyczne — czy to jako rady ojca, czy „rzeczy, których Pan nienawidzi” — to cecha całego starożytnego bliskowschodniego gatunku mądrościowego, do którego należą oba teksty.

Naukowcy zajmujący się tym zestawieniem nie twierdzą jednak, że autorzy biblijni znali i przepisywali sumeryjski oryginał. Badaczka Nili Samet (Uniwersytet Bar-Ilan) w artykule w „Zeitschrift für die alttestamentliche Wissenschaft” (2021) wykorzystuje „Pouczenia Szuruppaka” jako tzw. model empiryczny — przykład tekstu, którego historię redakcyjną (jak rosła kolekcja, jak dodawano formuły otwierające i zamykające, jak wprowadzano wątki religijne) da się prześledzić dzięki zachowanym kopiom z różnych epok. Wnioski mają służyć jako analogia pomagająca zrozumieć, jak mogła się rozwijać sama Księga Przysłów — nie jako dowód bezpośredniego zapożyczenia jednego tekstu od drugiego.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne: istnienie i datowanie tabliczki z Abu Salabich (ok. 2600–2500 r. p.n.e.) jako najstarszego poświadczonego egzemplarza „Pouczeń Szuruppaka” nie budzi sporu — potwierdzają to zarówno publikacja Oriental Institute, jak i katalogi Cuneiform Digital Library Initiative. Nie ulega też wątpliwości, że tekst był kopiowany przez kolejne stulecia (kopie starobabilońskie z Nippur i Ur, fragmenty akadyjskie) i funkcjonował w szkoleniu skrybów. Rama literacka — pouczenie władcy sprzed potopu skierowane do syna Ziusudry — jest częścią szerzej poświadczonej sumeryjskiej tradycji o władcach „antydiluwialnych”, znanej też z listy królów sumeryjskich.

Dyskutowane: spór dotyczy przede wszystkim charakteru związku z Księgą Przysłów. Głównonurtowa asyriologia i biblistyka (m.in. Nili Samet) mówią o analogii procesów redakcyjnych i wspólnym gatunku literackim starożytnego Bliskiego Wschodu, nie o bezpośrednim zapożyczeniu tekstu — między sumeryjskim oryginałem a hebrajskim tekstem biblijnym dzieli nas ponad tysiąc lat, inny język i brak poświadczonego ogniwa przekładowego. Osobną sprawą jest popularne w sieci (m.in. w opisach kolekcji Schøyen i na portalach typu Ancient Origins) twierdzenie, że konkretne wersy „Pouczeń” — zakaz zabijania, kradzieży, cudzołóstwa, fałszywego świadectwa czy przeklinania — „odpowiadają” przykazaniom Dekalogu. Owszem, takie zakazy w tekście się znajdują, lecz poważniejsi badacze zaznaczają, że to uniwersalne normy etyczne obecne niezależnie w wielu tradycjach prawnych i mądrościowych regionu (także w mezopotamskich kodeksach prawnych i egipskich pouczeniach) — nie ma podstaw, by mówić o „proto-Dekalogu” jako źródle prawa Mojżeszowego. Warto też pamiętać, że sam „tekst złożony” cytowany w nauce (ETCSL 5.6.1) jest nowożytną rekonstrukcją z dziesiątek fragmentarycznych tabliczek różnych okresów — nie jedną tabliczką starożytną, co nakazuje ostrożność przy cytowaniu „dokładnej” kolejności czy liczby wersów.

Znaczenie

„Pouczenia Szuruppaka” nie dowodzą, że Salomon albo późniejsi redaktorzy Księgi Przysłów czytali sumeryjskie tabliczki — nic na to nie wskazuje. Pokazują jednak coś innego, równie ważnego: gatunek „ojcowskiego pouczenia dla syna”, zbudowany z krótkich sentencji o uczciwości, mowie i relacjach rodzinnych, istniał w Mezopotamii na długo przed Izraelem i pozostawał żywy przez tysiące lat w szkołach skrybów regionu. Biblia nie powstawała więc w kulturowej próżni — korzystała ze znanego, powszechnie zrozumiałego na starożytnym Bliskim Wschodzie sposobu przekazywania mądrości życiowej z pokolenia na pokolenie.

Tym wyraźniej widać jednak, co w Przysłowiach jest novum. Sumeryjski tekst poucza o roztropności i konsekwencjach głupoty, ale nie zna zdania otwierającego biblijną księgę mądrościową: „Bojaźń Pana jest początkiem wiedzy, ale głupcy gardzą mądrością i karnością” (Prz 1,7 UBG). To właśnie odniesienie całej etyki życiowej do relacji z Jahwe (PAN) — a nie sama forma literacka — stanowi istotę biblijnej mądrości i odróżnia ją od starożytnych odpowiedników. Podobieństwo formy przypomina, że pragnienie ładu, uczciwości i dobrego wychowania dzieci nie jest wynalazkiem objawienia biblijnego — jest częścią wspólnego doświadczenia ludzkości, które objawienie bierze, porządkuje i osadza w relacji ze Stwórcą.

Źródła

• Instructions of Shuruppak — Wikipedia (ang.), hasło z omówieniem datowania, treści i kontekstu: https://en.wikipedia.org/wiki/Instructions_of_Shuruppak
• Electronic Text Corpus of Sumerian Literature (ETCSL), Uniwersytet Oksfordzki — złożony tekst i tłumaczenie „The instructions of Shuruppag” (5.6.1): https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/section5/tr561.htm
• World History Encyclopedia — „The Instructions of Shuruppag: Ancient Philosophical Wisdom”: https://www.worldhistory.org/article/2126/the-instructions-of-shuruppag/
• Gateways to Babylon — zbiór fragmentów w tłumaczeniu angielskim, przydatny do zestawienia sentencji: https://www.gatewaystobabylon.com/myths/texts/life/instructionshruppak.html
• Nili Samet, „Redaction patterns in biblical wisdom literature in light of the instructions of Shuruppak”, ZAW 133/2 (2021), s. 208–224 — analiza analogii redakcyjnych z Księgą Przysłów: https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/zaw-2021-2005/html
• Cuneiform Digital Library Initiative (CDLI) — katalog tabliczek z Abu Salabich (ED IIIa, ok. 2600–2500 r. p.n.e.), przechowywanych w Muzeum Narodowym Iraku w Bagdadzie: https://cdli.earth/publications/1685524
• Schøyen Collection — opis tabliczki MS 2788 (ok. 1900–1700 r. p.n.e.), przykład popularnego (i dyskusyjnego) zestawienia z Dekalogiem: https://www.schoyencollection.com/literature-collection/sumerian-literature-collection/shuruppak-ms-2788
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Prz 1,7–9; 4,1–2; 6,17–19.

Na skalistym cyplu nad pustynnym urwiskiem, niecałe dwa kilometry od arabskiej wioski Mukhmas — biblijnego Mikmas — leżą ruiny niewielkiej, owalnej budowli otoczonej murem. Miejscowi nazywają je Chirbet ed-Dawwara, „ruina okrągła”. Kim byli ludzie, którzy postawili tu warownię bez śladu wcześniejszej osady, bez spichlerzy i sierpów, za to z solidnym murem? Izraelscy żołnierze budujący pierwsze umocnienia monarchii Saula, filistyński garnizon pilnujący pogranicza, czy wczesna placówka Judy z czasów Dawida? Odpowiedzi wciąż się ścierają.

Czym jest to „odkrycie”

Chirbet ed-Dawwara leży na skraju pustyni judzkiej, na terytorium przypisywanym w Biblii pokoleniu Beniamina, około 10 km na północny wschód od Jerozolimy i zaledwie 1,5 km na południowy wschód od Mukhmas. Stanowisko zajmuje wapienne wzniesienie na wysokości ok. 600 m n.p.m., z widokiem na wadi opadające ku Dolinie Jordanu, Morze Martwe i wyżynę Zajordania. To właśnie tu, w wąwozie Wadi Suwejnit między Geba a Mikmas, rozgrywa się scena z 1 Księgi Samuela 14 — przejście Jonatana między dwiema skalnymi turniami.

Stanowisko przebadał w latach 1985–1986 izraelski archeolog Israel Finkelstein, a wyniki opublikował w 1990 roku w czasopiśmie „Tel Aviv” (t. 17, s. 163–208). Odkrył osadę jednofazową, wzniesioną wprost na skale macierzystej, bez śladów wcześniejszego osadnictwa kananejskiego pod spodem — rzadkość w tym regionie. Owalny obszar o powierzchni ok. pół hektara (5 dunamów, wymiary ok. 90 na 70 m) otacza mur obronny, do którego od wewnątrz przylegał pas domów typu „czteroizbowego”, charakterystycznego dla osadnictwa wczesnoizraelskiego. Domy te tworzyły razem z murem układ zbliżony do muru kazamatowego, znanego z późniejszych fortyfikacji królewskich.

Co szczególnie zwróciło uwagę badaczy, to brak typowego wyposażenia wiejskiej osady rolniczej: nie znaleziono tu ani spichlerzy, ani sierpów, jakich należałoby się spodziewać w zwykłej wiosce górskiej tego okresu. Nie natrafiono też na kości świń ani psów, a wśród ceramiki brak naczyń o filistyńskich cechach dekoracyjnych. Układ ten wygląda więc bardziej na posterunek wojskowy niż na osadę rolniczą — zbudowany po to, by obserwować dojścia od strony pustyni, a nie by uprawiać ziemię.

Ceramika pozwala datować użytkowanie stanowiska na okres od drugiej połowy XI w. p.n.e. do końca X w. p.n.e., a więc na przełom epoki żelaza I i wczesnej epoki żelaza IIA — dokładnie na czas, w którym biblijna tradycja umieszcza panowanie Saula i początek panowania Dawida.

Powiązanie z Pismem

Bliskość Chirbet ed-Dawwara do Mikmas nie jest przypadkowa — to właśnie tam, według 1 Księgi Samuela 13–14, rozgrywa się jeden z kluczowych epizodów wojen Saula z Filistynami. Pismo opisuje, jak Filistyni zgromadzili wojsko i rozbili obóz dokładnie w tej okolicy: „Filistyni też zgromadzili się do walki z Izraelem: trzydzieści tysięcy rydwanów i sześć tysięcy jeźdźców, a ludu tak dużo jak piasku nad brzegiem morza. I nadciągnęli, i rozbili obóz w Mikmas, na wschód od Bet-Awen” (1 Sm 13,5 UBG). Naprzeciw stanął niewielki oddział Saula i Jonatana rozlokowany w Gibea Beniamina i na wzgórzach wokół Mikmas (1 Sm 13,2), a przerażeni Izraelici, jak zauważa tekst, „ukryli się w jaskiniach, zaroślach, skałach, twierdzach i jamach” (1 Sm 13,6 UBG) — co koresponduje z poprzecinanym wąwozami krajobrazem pustynnego pogranicza Beniamina.

Biblijny narrator dodaje szczegół, który archeolodzy chętnie łączą z ubóstwem materialnym wczesnej monarchii izraelskiej: „Lecz w całej ziemi Izraela nie było żadnego kowala, bo Filistyni mówili: Niech Hebrajczycy nie robią mieczów ani włóczni” (1 Sm 13,19 UBG) — nawet lemiesze i motyki trzeba było ostrzyć u Filistynów, a w dniu bitwy miecz i włócznię miał tylko Saul i Jonatan (1 Sm 13,22). Ostatecznie to właśnie na tym terenie, po brawurowej akcji Jonatana i jego giermka opisanej w rozdziale 14, wojska Saula odniosły zwycięstwo: „W tym dniu pobili Filistynów od Mikmas aż do Ajjalon, a lud był bardzo wyczerpany” (1 Sm 14,31 UBG). Biblijny autor podsumowuje ten dzień stwierdzeniem, że to Jahwe (PAN) ocalił wówczas Izraela (por. 1 Sm 14,23).

Chirbet ed-Dawwara nie jest identyfikowana z żadnym konkretnym miejscem wymienionym po imieniu w tekście biblijnym — nie ma napisu, który by to potwierdzał. Łączy ją z tą opowieścią geografia i chronologia: warownia w zasięgu wzroku od Mikmas, zbudowana i porzucona w wąskim oknie czasowym, które biblijna tradycja wiąże z konfliktem Saula z Filistynami o to właśnie pogranicze.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne są fakty wykopaliskowe: lokalizacja, niewielka powierzchnia, jednofazowy charakter osadnictwa, typ fortyfikacji (mur z pasem domów czteroizbowych), brak spichlerzy, sierpów, kości świń i psów oraz typowej ceramiki filistyńskiej, a także ogólne ramy chronologiczne — druga połowa XI do końca X w. p.n.e. Sporna pozostaje tożsamość budowniczych i funkcja polityczna miejsca.

• Israel Finkelstein (odkrywca stanowiska) widzi w nim element łańcucha ufortyfikowanych punktów na płaskowyżu Beniamina — obok Tell en-Nasbeh, et-Tell (utożsamianego z biblijnym Aj) i Gibeonu — który razem miałby stanowić materialny ślad pierwszego zorganizowanego bytu politycznego w regionie, utożsamianego z formującym się królestwem Saula. Kazamatowy typ muru i brak elementów kultury filistyńskiej wykluczają, jego zdaniem, obecność Filistynów — takiej fortyfikacji nie znajduje się nawet w samej Gazie.
• Nadav Na’aman (Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins, 2012) proponuje odczytanie przeciwne: Chirbet ed-Dawwara miało być placówką pod kontrolą filistyńską, obsadzoną być może przez najemników nazywanych w tekście biblijnym „Hebrajczykami” — grupę służącą Filistynom, wiązaną z garnizonem w Geba/Mikmas z 1 Sm 13–14. Finkelstein odrzuca tę tezę z tych samych powodów architektonicznych.
• Yosef Garfinkel, porównując ceramikę z Chirbet ed-Dawwara z materiałem z Chirbet Qeiyafa, proponuje nieco późniejsze datowanie — wczesny X w. p.n.e., wczesna epoka żelaza IIA, czasy bliższe Dawidowi niż Saulowi — i widzi w stanowisku element sieci umocnień strzegących północno-wschodnich dojść do formującego się państwa judzkiego.

Warto podkreślić, że wszystkie trzy interpretacje operują na tym samym materiale wykopaliskowym — różnią je wnioski co do tego, kto zbudował tę niewielką warownię i w czyim interesie. Napis czy pieczęć, które rozstrzygałyby spór jednoznacznie, dotąd się nie pojawiły.

Znaczenie

Niezależnie od tego, którą interpretację się przyjmie, Chirbet ed-Dawwara pozostaje jednym z bardzo nielicznych stanowisk w górach centralnej Palestyny, które można z dużą pewnością datować na przełom epoki żelaza I i IIA — okres, w którym biblijna tradycja umieszcza narodziny monarchii izraelskiej. Skromna skala budowli — kilkudziesięciometrowy owal muru, kilkanaście domów, brak spichlerzy — koresponduje z obrazem z 1 Sm 13: rodząca się władza Saula dysponowała ograniczonymi zasobami, nie miała nawet własnych kowali zdolnych wykuć broń, a jej wojsko liczyło raptem kilkaset osób. Taka warownia pasuje raczej do niewielkiego ośrodka władzy niż do rozbudowanego państwa z monumentalną architekturą.

Spór wokół tego jednego stanowiska pokazuje szersze pytanie badawcze: czy pierwsze struktury polityczne w górach Kanaanu wiązać z Saulem, z Dawidem, czy jeszcze z kimś innym — jeden z wątków debaty minimalistów i maksymalistów w archeologii biblijnej. Sama obecność tak wcześnie datowanej fortyfikacji na pustynnym pograniczu Beniamina — niezależnie od tego, czyja to była budowla — potwierdza, że okolice Mikmas stanowiły wówczas newralgiczny punkt regionu, tak jak przedstawia to biblijna opowieść o wojnach Saula z Filistynami.

Źródła

• I. Finkelstein, „Excavations at Kh. ed-Dawwara: An Iron Age Site Northeast of Jerusalem”, Tel Aviv 17 (1990), s. 163–208 — publikacja wyników wykopalisk 1985–1986. tandfonline.com
• N. Na’aman, „Khirbet ed-Dawwara – A Philistine Stronghold on the Benjamin Desert Fringe”, ZDPV 128 (2012), s. 1–9 — interpretacja stanowiska jako placówki filistyńskiej. academia.edu
• I. Finkelstein, „Saul, Benjamin and the Emergence of ‘Biblical Israel’: An Alternative View”, ZAW 123 (2011), s. 348–367 — argumentacja za wiązaniem stanowiska z państwem Saula. academia.edu
• Omówienie sporu badawczego (Finkelstein / Na’aman / Garfinkel) z odniesieniami do publikacji źródłowych. theoutwardquest.wordpress.com
• Podsumowanie materiału archeologicznego (brak spichlerzy, sierpów, kości świń i psów) i stanowisk badaczy wobec Saula. examiningthebible.com
• Argumentacja Garfinkela o dacie stanowiska i sieci wczesnych fortec Judy na podstawie porównania z Chirbet Qeiyafa. armstronginstitute.org, jpost.com
• Dane geograficzne stanowiska (współrzędne, odległość od Mukhmas, wymiary). openbible.info
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 1 Sm 13,2.5-6.19.22; 1 Sm 14,23.31.

Nad głową Zatoki Akaba, tam gdzie pustynny wiatr smaga brzeg Morza Czerwonego, leży rozległe wzniesienie Tell el-Kheleifeh. W 1938 roku Nelson Glueck ogłosił tu odkrycie na miarę stulecia: hutę miedzi króla Salomona, napędzaną przemyślnym systemem naturalnej wentylacji. Prasa pisała wprost o „złożach rudy Salomona”, a legenda bogatego króla-kupca zdawała się w końcu znajdować twardy dowód. Kłopot w tym, że niespełna dwadzieścia lat później ta sama ekipa rozłożyła jego teorię na czynniki pierwsze — a spór o to, czym naprawdę było to miejsce, trwa do dziś.

Czym jest to „odkrycie”

Tell el-Kheleifeh leży na jordańskim brzegu Zatoki Akaba, kilka kilometrów na zachód od miasta Akaba, niemal naprzeciw izraelskiego Ejlatu. Zwrócił na nie uwagę niemiecki podróżnik Fritz Frank w 1933 roku, ale to Nelson Glueck — z ramienia Hebrew Union College i American Schools of Oriental Research — przeprowadził tu trzy sezony wykopalisk (1938–1940).

Glueck odsłonił w centrum stanowiska duży, kwadratowy budynek z cegły mułowej, którego ściany były podziurawione regularnymi otworami. Zinterpretował to jako hutę i rafinerię miedzi: otwory miały być przewodami wentylacyjnymi, którymi wiatry znad zatoki wdmuchiwały powietrze do palenisk. Wśród ruin znaleziono żużel miedziowy i okopcone naczynia gliniane, uznane za tygle. Całość ochrzcił mianem biblijnego Esjon-Geberu — portu, z którego flota Salomona miała wyruszać do Ofiru (1 Krl 9,26) — i entuzjastycznie łączył go z obrazem Salomona jako potentata handlu miedzią.

Teoria nie przetrwała jednak konfrontacji z własnymi danymi. W 1962 roku Beno Rothenberg, metalurg współpracujący z Glueckiem przy badaniach nad górnictwem miedzi w Wadi Araba, opublikował miażdżącą krytykę. Zwrócił uwagę, że otwory w ścianach występują po wszystkich czterech stronach budynku, choć wiatr wieje z jednego kierunku — co czyni ideę „naturalnego miecha” bezsensowną. „Komory piecowe” były ponadto zamknięte ze wszystkich stron, więc nikt nie mógł wejść, by wyjąć rozżarzone tygle, a same „tygle” okazały się zwykłymi naczyniami kuchennymi, znanymi z wielu stanowisk epoki żelaza w Negewie. Glueck publicznie przyjął tę korektę już w 1965 roku. Dziś otwory interpretuje się jako gniazda na belki stropowe — typowy element architektury kazamatowej epoki żelaza. Budynek, który miał być hutą, okazał się częścią fortecy.

Powiązanie z Pismem

Esjon-Geber pojawia się w Biblii kilkakrotnie, zawsze w tym samym kontekście geograficznym: „koło Elat”, nad brzegiem Morza Czerwonego, w ziemi Edomu. Najsłynniejszy fragment opisuje flotę Salomona: „Król Salomon zbudował też okręty w Esjon-Geber koło Elat, nad brzegiem Morza Czerwonego, w ziemi Edomu” (1 Krl 9,26), po czym marynarze Hirama z Tyru wraz ze sługami Salomona „Przypłynęli oni do Ofiru i wzięli stamtąd czterysta dwadzieścia talentów złota” (1 Krl 9,28; równolegle 2 Krn 8,17–18).

Port wraca w historii Jehoszafata, króla Judy — tym razem jako miejsce katastrofy: „Jehoszafat zbudował okręty Tarszisz, aby płynęły do Ofiru po złoto. Lecz nie dopłynęły, bo okręty rozbiły się w Esjon-Geber” (1 Krl 22,48). Kronikarz dodaje religijny kontekst tej klęski — prorok Eliezer zapowiedział ją jako karę za sojusz z bezbożnym królem Izraela: „Ponieważ sprzymierzyłeś się z Achazjaszem, Pan zniszczył twoje dzieło” (2 Krn 20,37) — jeden z nielicznych momentów, gdy w tekście wprost pojawia się imię Jahwe (PAN) jako sędziego politycznych sojuszy Judy.

Wcześniej Esjon-Geber występuje jako obozowisko Izraelitów podczas wędrówki po pustyni: „Wyruszyli z Abrona i rozbili obóz w Esjon-Geber” (Lb 33,35; por. Pwt 2,8). Region wielokrotnie zmieniał właściciela: Uzjasz „odbudował Elat i przywrócił je Judzie” (2 Krl 14,22), lecz później Resin, król Syrii, „wypędził Żydów z Elat” (2 Krl 16,6), a wcześniej sam Edom „wyzwolił się spod ręki Judy” i wybrał własnego króla (2 Krl 8,20). Biblia opisuje więc port nad Zatoką Akaba jako punkt sporny, przechodzący z rąk do rąk — obraz, do którego archeologia w dużej mierze pasuje.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest, że Tell el-Kheleifeh było realną, ufortyfikowaną osadą epoki żelaza u wylotu szlaku handlowego znad Morza Czerwonego — dokładnie tam, gdzie Biblia umieszcza Esjon-Geber i Elat. Pewne jest też, że w VII wieku p.n.e. rezydowała tu edomska administracja: na uchwytach dzbanów magazynowych znaleziono odciski pieczęci z napisem „należący do Kausanala, sługi króla” — imię zbudowane na imieniu edomskiego boga Kausz (Qos), analogiczne do judzkich pieczęci typu lmlk. To dowód na obecność królewskiego urzędnika edomskiego dokładnie w czasie, gdy według 2 Krl 16,6 region wymykał się spod kontroli Judy.

Dyskutowana pozostaje niemal cała reszta. Po pierwsze, funkcja centralnego budynku — obalona teoria huty. Po drugie, chronologia: rewizja Gary’ego Pratico z 1985 roku, oparta na ponownej analizie niepublikowanych notatek polowych i zabytków Gluecka (część trafiła do Harvard Semitic Museum), pokazała, że zamiast pięciu faz zaproponowanych przez odkrywcę mamy w istocie dwie główne: mniejszą fortecę kazamatową z wczesnego VIII wieku p.n.e. oraz większą, ufortyfikowaną osadę z około 700 roku p.n.e. Finkelstein w 2014 roku dopracował ten obraz, wiążąc wcześniejszą fortecę z ekspansją handlową Izraela (czasy Jeroboama II i Uzjasza), a późniejszą twierdzę — z nadzorem Asyryjczyków nad szlakami karawanowymi z Arabii. W żadnej z faz nie znaleziono jednoznacznie X-wiecznego materiału z czasów Salomona, na którym Glueck oparł swoją identyfikację (odosobniony głos Marty Luciani wskazuje na ceramikę sugerującą osadnictwo już w epoce brązu).

Po trzecie, sam Glueck od 1965 roku skłaniał się ku identyfikacji stanowiska raczej z Elat niż z Esjon-Geberem — port floty Salomona mógł leżeć gdzie indziej, może pod dzisiejszą zabudową Akaby. Inni badacze (Rothenberg 1967, Flinder 1977/1989, Raban 1997) proponowali zamiast tego wyspę Jezirat Faraun po egipskiej stronie zatoki, z naturalnym portem i śladami epoki żelaza. Przeciw temu przemawia jednak sam tekst: Esjon-Geber miał leżeć „w ziemi Edomu” (1 Krl 9,26), a wyspa leży po przeciwnej, egipskiej stronie. Lokalizacja Esjon-Geberu pozostaje, jak przyznaje Wikipedia, „niepotwierdzona archeologicznie”.

Osobny wątek to pieczęć Jotama — sygnet z napisem „należący do Jotama”, znaleziony przez ekipę Gluecka. Avigad w 1961 roku ostrożnie połączył ją z biblijnym Jotamem, królem Judy (2 Krl 15,32–38), a Albright uznał to niemal za pewne. Późniejsza analiza paleograficzna przesunęła jednak datowanie na wczesne–środkowe VII wieku p.n.e. — zbyt późno jak na historycznego Jotama — i rozpoznała w napisie raczej imię edomskie niż judzkie. Pieczęć pozostaje ciekawym śladem elit regionu, nie dowodem na biblijnego króla.

Znaczenie

Historia Tell el-Kheleifeh to podręcznikowy przykład rzetelnej archeologii biblijnej: spektakularne „potwierdzenie” z pierwszych stron gazet zostało zdemontowane nie przez sceptyków z zewnątrz, lecz przez najbliższego współpracownika samego odkrywcy, a Glueck miał uczciwość przyjąć korektę. To przestroga przed pochopnym łączeniem każdej ruiny z konkretnym wersetem.

Jednocześnie warto oddzielić upadek jednej efektownej tezy (huta miedzi) od szerszego obrazu, który wciąż się broni. Biblia opisuje Esjon-Geber i sąsiedni Elat jako sporny port, przechodzący z rąk Judy do rąk Edomu i Aramu (2 Krl 8,20; 14,22; 16,6). Dokładnie taki obraz — ufortyfikowana osada handlowa w newralgicznym punkcie trasy karawanowej, z wyraźnymi śladami niezależnej administracji edomskiej w VII wieku p.n.e. — wyłania się z wykopalisk w Tell el-Kheleifeh, nawet jeśli nie udało się dotąd wskazać warstwy jednoznacznie salomońskiej. Samo górnictwo i przetop miedzi w regionie są zresztą dobrze poświadczone — tyle że w pobliskiej Timnie, gdzie hutę prowadzili najpierw Egipcjanie, a później Edomici. Tell el-Kheleifeh pozostaje więc miejscem realnym i dyskutowanym zarazem — świadectwem, że droga od sensacyjnego nagłówka do ustalonego faktu bywa długa i kręta.

Źródła

• Tell el-Kheleifeh — Wikipedia (ang.): en.wikipedia.org/wiki/Tell_el-Kheleifeh
• Ezion-Geber — Wikipedia (ang.), alternatywne lokalizacje: en.wikipedia.org/wiki/Ezion-Geber
• Gary D. Pratico, „Nelson Glueck’s 1938-1940 Excavations at Tell el-Kheleifeh: A Reappraisal”, BASOR 259 (1985), rewizja stratygrafii: journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1356795
• Israel Finkelstein, „The Archaeology of Tell el-Kheleifeh…”, Semitica 56 (2014): academia.edu/29974589
• Penn Museum, „Solomon, the Copper King” — obalenie teorii huty (Rothenberg 1962): penn.museum/sites/expedition/solomon-the-copper-king
• Armstrong Institute, „On the Archaeological Trail of King Jotham” — pieczęć Jotama: armstronginstitute.org/321-on-the-archaeological-trail-of-king-jotham
• Bible.ca — relacje z wykopalisk Gluecka i omówienie pieczęci Kausanala oraz sporu o Jezirat Faraun: bible.ca — Ezion-Geber, Nelson Glueck
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 1 Krl 9,26–28; 1 Krl 22,48; 2 Krn 8,17–18; 2 Krn 20,36–37; Lb 33,35–36; Pwt 2,8; 2 Krl 8,20; 2 Krl 14,22; 2 Krl 16,6; 2 Krl 15,32–38.

W wapiennej grocie grobowej w Szefeli, kilka kilometrów od Lakisz, ktoś u schyłku czasów Pierwszej Świątyni wyrył na ścianie krótkie, na wpół czytelne dziś zdanie: że Jahwe (PAN) jest Bogiem całej ziemi i że do Niego, Boga Jerozolimy, należą góry Judy. Kim był ten człowiek — uchodźcą, żałobnikiem, może lewitą? I dlaczego akurat w grobowcu, z dala od stolicy, zostawił jeden z najstarszych zachowanych hebrajskich zapisów nazwy miasta Dawida? Odpowiedzi trzeba szukać w skromnym graffiti odkrytym przypadkiem w 1961 roku, które od ponad sześćdziesięciu lat dzieli badaczy co do dokładnego odczytu.

Czym jest to „odkrycie”

W 1961 roku, podczas budowy drogi granicznej prowadzonej przez Żydowski Fundusz Narodowy na wzgórzu Chirbet Beit Lei (ok. 5,5 km na południowy wschód od Bet Guwrin i 8 km na wschód od Lakisz, w Szefeli — nizinie judzkiej), robotnicy natrafili na wykutą w miękkim wapieniu grotę grobową. Krótkie badania przeprowadził w 1963 roku Joseph Naveh z ówczesnego Wydziału Starożytności Izraela (poprzednika dzisiejszego IAA), a wyniki opublikował tego samego roku w Israel Exploration Journal — do dziś podstawowym źródle wiedzy o tym stanowisku.

Grota składała się z przedsionka i dwóch komór grobowych z ławami wzdłuż ścian — architektura typowa dla judzkich grobowców sprzed niewoli babilońskiej. Na kamiennych półkach spoczywało osiem nienaruszonych szkieletów, a wśród nielicznych przedmiotów znaleziono pierścień, brązowy kolczyk i brązową płytkę. Ściany przedsionka pokrywały jednak coś rzadszego: ryte rysunki i napisy — dwa żaglowce, zaskakujące w grobowcu z górzystej Judy, oraz trzy ludzkie postaci: z lirą, z uniesionymi rękami w geście przypominającym modlitwę i w nakryciu głowy. Naveh ostrożnie przypuszczał, że grobowiec mógł należeć do rodziny lewickich śpiewaków, choć sam przyznawał, że to tylko hipoteza.

Najważniejszy jest jednak najdłuższy z napisów, wyryty mniej więcej na wysokości oczu, zawierający imię JHWH oraz jedno z najwcześniejszych znanych hebrajskich zapisów nazwy Jerozolima (ירשלם). Tuż pod nim znajduje się krótszy napis, który Naveh — z zastrzeżeniem, że odczyt jest niepewny z powodu nakładających się zadrapań — powiązał z górą Moria (w pisowni znanej z 2 Księgi Kronik). Wyżej, na południowej ścianie, wyryto jeszcze krótszą formułę: błaganie do Jahwe o ratunek. Łącznie badacze naliczyli w grocie siedem napisów w różnym stanie zachowania, choć w pełni odczytać i zinterpretować udało się tylko część z nich. Fragment ściany z głównym napisem jest dziś eksponowany w Muzeum Izraela w Jerozolimie.

Powiązanie z Pismem

Odczyt Naveha głównego napisu brzmi: „Jahwe (jest) Bogiem całej ziemi; góry Judy należą do Niego, do Boga Jerozolimy”. Frank Moore Cross zaproponował odmienne odczytanie liter i inną gramatykę zdania, w duchu pierwszoosobowej wyroczni: „[Ja jestem] Jahwe, twój Bóg: przyjmę miasta Judy i wykupię Jerozolimę” — odczyt bliski zaproponował także Patrick D. Miller. Niezależnie od wersji przesłanie jest zbieżne: Jahwe pozostaje Bogiem związanym z Judą i Jerozolimą nawet w chwili narodowego zagrożenia.

To dokładnie ten sam splot myśli, jaki znajdujemy w Księdze Jeremiasza, spisanej w czasie oblężenia Jerozolimy przez Babilończyków. Prorok, sam uwięziony na dziedzińcu straży, kupuje pole w Anatot jako znak, że mimo nadchodzącej klęski kraj znów będzie zamieszkany — i zaczyna od wyznania podobnego w tonie do inskrypcji z groty: „Ach, Panie Boże! Oto uczyniłeś niebo i ziemię swoją wielką mocą i wyciągniętym ramieniem i nie ma dla ciebie rzeczy zbyt trudniej” (Jr 32,17 UBG). Dalej Bóg obiecuje przez proroka odnowienie przymierza: „I będą moim ludem, a ja będę ich Bogiem” (Jr 32,38 UBG) — a konkretnie zapowiada odkupienie pól w całej ziemi Judy, „w miastach górskich, w miastach dolin i w miastach na południu” (Jr 32,44 UBG), czyli m.in. właśnie w Szefeli, gdzie leży Chirbet Beit Lei.

Napis nie cytuje Biblii — powstał niezależnie od niej, prawdopodobnie w podobnym okresie i środowisku religijnym. Jego wartość nie polega więc na „potwierdzeniu” konkretnego wersetu, lecz na czymś innym: pokazuje, że przekonanie o wyjątkowej więzi Jahwe z Jerozolimą i „górami Judy” nie było literacką konstrukcją późniejszych redaktorów, ale żywą, prywatnie wyznawaną wiarą zwykłych ludzi tamtej epoki — kogoś, kto w grocie grobowej poczuł potrzebę wyrycia tego samego wyznania, jakie głosił Jeremiasz.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: okoliczności i data odkrycia (1961, budowa drogi; badania Naveha w 1963 r.), architektura grobowca typowa dla przedwygnaniowej Judy, obecność rytych rysunków i hebrajskich napisów paleohebrajskim pismem z imieniem JHWH i formą nazwy Jerozolima. Nikt z poważnych badaczy nie kwestionuje autentyczności ani starożytności samych napisów — spór dotyczy ich odczytu, nie tego, że istnieją.
• Dyskutowane — dokładny odczyt liter: Naveh i Cross różnią się w odczytaniu kilku znaków głównego napisu, co daje dwa odmiennie brzmiące tłumaczenia. Sam Naveh odrzucił propozycję Crossa i pozostał przy własnej wersji; do dyskusji dołączyli też André Lemaire i Émile Puech z kolejnymi wariantami.
• Dyskutowane — datowanie i kontekst historyczny: na podstawie kształtu liter napisy umieszcza się ogólnie u schyłku królestwa Judy, ok. przełomu VII i VI w. p.n.e. Sam Naveh wiązał je wstępnie z uchodźcami z czasów najazdu Sennacheryba (701 r. p.n.e., schyłek VIII w.), Cross wskazywał raczej na kontekst upadku Jerozolimy w 586 r. p.n.e. Żadna z tych historycznych rekonstrukcji nie jest w samym napisie potwierdzona — to wnioskowanie pośrednie.
• Dyskutowane — funkcja napisów: Alice Mandell i Jeremy Smoak zakwestionowali w 2016 roku założenie, że napisy powstały jako reakcja na konkretny kryzys polityczny. Ich zdaniem tekst i rysunki pełniły raczej funkcję ochronną (apotropaiczną) dla grobu — podobne formuły przywołujące imię Boga spotyka się w innych judzkich grobowcach tego okresu (Chirbet el-Kom, Ketef Hinnom).
• Niepewne w całości: odczyt drugiego napisu (rzekoma wzmianka o górze Moria) — sam Naveh określił go jako bardzo niepewny z powodu nakładających się zarysowań. Niepewna pozostaje też tożsamość osoby związanej z grobowcem — hipoteza o lewickich śpiewakach opiera się wyłącznie na symbolice rysunków, bez żadnego imienia w tekście.
• Status „potwierdzone” odnosi się do samego znaleziska epigraficznego — realnie istniejącej, datowanej na schyłek epoki Pierwszej Świątyni inskrypcji z imieniem JHWH i nazwą Jerozolima, przechowywanej w Muzeum Izraela. Nie oznacza to, że jedna konkretna interpretacja treści jest przesądzona.

Znaczenie

Inskrypcja z Chirbet Beit Lei należy do wąskiej grupy hebrajskich napisów sprzed wygnania babilońskiego o charakterze narracyjnym i religijnym, a nie tylko administracyjnym (jak większość ostrakonów czy pieczęci z tego okresu). To sprawia, że jest jednym z niewielu bezpośrednich, pozabiblijnych świadectw prywatnej pobożności w późnym królestwie Judy — kogoś, kto poza murami świątyni wyznał wiarę w Jahwe jako Boga całej ziemi i szczególnego Pana Jerozolimy.

Dla historii języka ważne jest też to, że napis zawiera jedno z najstarszych zachowanych zapisów samej nazwy Jerozolima w piśmie hebrajskim, w formie bliskiej tej, która przetrwała w Biblii. Nie chodzi o to, by traktować to jako „dowód” prawdziwości opisów biblijnych — to nadinterpretacja, przed którą przestrzegają sami badacze — lecz o to, że słownictwo i pojęcia teologiczne z tekstów prorockich (Jahwe jako Bóg Jerozolimy, obietnica ocalenia, formuła przymierza) funkcjonowały w żywym użyciu językowym ludzi tamtej epoki, a nie zostały wymyślone później przez redaktorów.

Grota pokazuje wreszcie coś, co łatwo umyka przy lekturze samego tekstu biblijnego: że wiara w Jahwe w ostatnich dekadach królestwa Judy nie była wyłącznie sprawą świątynnego kultu i królewskich inskrypcji, lecz przenikała także do najbardziej osobistych kontekstów — do miejsca pochówku bliskich, gdzie ktoś w chwili niepokoju sięgnął po rylec, by wyryć wyznanie wiary i prośbę o ratunek.

Źródła

• Joseph Naveh, „Old Hebrew Inscriptions in a Burial Cave”, Israel Exploration Journal 13/2 (1963) — pierwsza publikacja odkrycia: jstor.org/stable/i27924925
• Frank Moore Cross, „The Cave Inscriptions from Ḫirbat Bayt Layy”, w: Leaves from an Epigrapher’s Notebook, Brill 2003 [1970] — alternatywny odczyt napisu: doi.org/10.1163/9789004369887
• Alice Mandell, Jeremy D. Smoak, „Reconsidering the Function of Tomb Inscriptions in Ancient Judah: Khirbet Beit Lei as a Test Case”, Journal of Ancient Near Eastern Religions 16 (2016), s. 192–245: academia.edu/27922983
• Oren Gutfeld, „Ḥorbat Bet Loya: Preliminary Report”, Hadashot Arkheologiyot 121 (2009), Izraelski Urząd Starożytności: hadashot.iaa.org.il/report_detail_eng.aspx?id=1065
• Madain Project, „Yahweh Inscription (Beit Lei)” — zestawienie odczytów i datowania: madainproject.com/yahweh_inscription_beit_lei
• Wikipedia (en), „Khirbet Beit Lei”: en.wikipedia.org/wiki/Khirbet_Beit_Lei
• Wikipedia (en), „Khirbet Beit Lei graffiti”: en.wikipedia.org/wiki/Khirbet_Beit_Lei_graffiti
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Jr 32,17.38.44

Dlaczego ludzkość mówi tyloma różnymi językami, skoro – jak czytamy w Księdze Rodzaju – na początku „cała ziemia” dzieliła jedną mowę? Cztery tysiące lat temu podobne pytanie zdawał się stawiać sobie sumeryjski skryba przepisujący w szkolnej sali w Nippurze poemat o legendarnym władcy Uruk, Enmerkarze. Znajduje się w nim fragment, w którym bóg Enki „zmienia mowę w ustach” ludzi mówiących dotąd jednym językiem. Czy to naprawdę sumeryjski odpowiednik wieży Babel – czy raczej ostrożność każe czytać ten passus inaczej, niż sugeruje jego popularna nazwa?

Czym jest to „odkrycie”

Enmerkar i władca Aratty to sumeryjski poemat epicki z niewielkiego cyklu opowieści o wczesnych, na wpół legendarnych władcach Uruk – obok Enmerkara bohaterami cyklu są Lugalbanda i Gilgamesz. Utwór powstał najpewniej pod koniec III tysiąclecia p.n.e. (okres neosumeryjski, czasy III dynastii z Ur), lecz zachował się wyłącznie w kopiach szkolnych z epoki starobabilońskiej (ok. 1900–1600 p.n.e.). Znamy go z ponad dwudziestu kilku tabliczek i fragmentów skatalogowanych przez Cuneiform Digital Library Initiative (CDLI) – większość, około dwudziestu dwóch egzemplarzy, pochodzi z Nippuru, głównego ośrodka pisarskiego Sumeru; pojedyncze kopie odnaleziono też w Ur i w Babilonie. Tłumaczenie i transliterację opracował zespół Electronic Text Corpus of Sumerian Literature (ETCSL) Uniwersytetu Oksfordzkiego, a jeden z fragmentów ilustrujących tekst znajduje się w Ashmolean Museum w Oksfordzie.

Fabuła opisuje spór Enmerkara, króla Uruk, z władcą odległej, bogatej krainy Aratta – Enmerkar żąda od niej trybutu w złocie, srebrze i lazurycie na budowę świątyń bogini Inanny w Uruk oraz boga Enki w Eridu. Obaj władcy wymieniają się przez posłańca serią zagadek, aż Enmerkar, chcąc ulżyć posłańcowi niezdolnemu zapamiętać kolejnego, coraz dłuższego poselstwa, wynajduje pismo na glinianej tabliczce – scena bywa przywoływana jako mityczna „geneza pisma klinowego”. Umiejscowienie samej Aratty pozostaje sporne (o czym niżej).

W środkowej części poematu posłaniec ma odśpiewać władcy Aratty tzw. zaklęcie Nudimmuda – hymn skierowany do boga Enki (Nudimmud, „twórca rodzaju ludzkiego”, to jedno z jego imion). Wersy 134–155 kompozytowego tekstu ETCSL przywołują wyobrażoną epokę bez drapieżnych zwierząt i bez strachu, gdy „cały świat, dobrze strzeżony lud” zwracał się do boga Enlila „jedną mową” – po czym Enki, „pan obfitości i niezachwianych postanowień, mądry władca Kraju […] pan Eridu”, zmienia mowę w ustach ludzi. Kierunek owej zmiany – w stronę jedności czy w stronę wielości – jest od dekad przedmiotem sporu wśród sumerologów, opisanego dalej.

Powiązanie z Pismem

Skojarzenie z Biblią nasuwa się natychmiast. Księga Rodzaju również zaczyna opowieść o wieży Babel od stanu językowej jedności: „Na całej ziemi był jeden język i jedna mowa” (Rdz 11,1 UBG). Ludzie postanawiają zbudować miasto i wieżę, „której szczyt sięgałby do nieba”, aby uczynić sobie imię i nie rozproszyć się po ziemi (Rdz 11,4). Wtedy Jahwe (PAN) interweniuje: „Zstąpmy więc i pomieszajmy tam ich język, aby jeden nie zrozumiał języka drugiego” (Rdz 11,7 UBG). Skutek jest odwrotny do zamierzonego: „Dlatego nazwano je Babel, bo tam Pan pomieszał język całej ziemi. I stamtąd Pan rozproszył ich po całej powierzchni ziemi” (Rdz 11,9 UBG).

Te dwa elementy – pierwotna jedność mowy oraz późniejsza boska ingerencja, która ją zmienia – amerykański sumerolog Samuel Noah Kramer uznał w 1968 roku za uderzająco podobne do fragmentu o zaklęciu Nudimmuda i opisał w artykule zatytułowanym wprost „The 'Babel of Tongues’: A Sumerian Version” („Journal of the American Oriental Society”, t. 88). Od tego czasu fragment bywa nazywany „sumeryjskim Babelem” i pojawia się w zestawieniach mezopotamskich paraleli do pierwszych rozdziałów Księgi Rodzaju, obok opowieści o potopie.

Trzeba jednak zaznaczyć różnicę konstrukcji. W Rdz 11 pomieszanie języków jest reakcją – konsekwencją ludzkiej pychy i próby „uczynienia sobie imienia” wbrew Bożemu poleceniu, by zaludnić całą ziemię. W sumeryjskim poemacie zaklęcie nie jest karą za żaden czyn ludzi – to fragment dyplomatycznej mowy wkładanej w usta posłańca Enmerkara, argument w sporze z władcą Aratty. Nie ma tu też żadnej wieży czy budowli burzonej w akcie boskiego gniewu – to skojarzenie, pojawiające się czasem w popularnych opracowaniach, nie ma oparcia w tekście poematu.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: tekst istnieje i jest dobrze udokumentowany – ponad dwadzieścia tabliczek i fragmentów z Nippuru, Ur i Babilonu, skatalogowanych w CDLI i przetłumaczonych przez zespół ETCSL; jeden z fragmentów jest w Ashmolean Museum w Oksfordzie.
• Pewne: poemat rzeczywiście zawiera motyw pierwotnej jedności językowej znanego wówczas świata (krainy Szubur, Hamazi, Sumer, Akad, kraj Amorytów) oraz boskiej zmiany „mowy w ustach” ludzi za sprawą Enki – to fakt tekstowy, nie błędne odczytanie.
• Dyskutowane – kierunek zmiany: spór dotyczy tego, czy zaklęcie opisuje ujednolicenie mowy, czy odwrotnie – rozbicie jedności na wiele języków. Kramer (1968) czytał fragment jako „pomieszanie” (stąd tytuł artykułu), nowszy przekład ETCSL sugeruje raczej scalanie mowy. Problem leży w dwuznaczności kluczowego czasownika sumeryjskiego – Jacob Klein poświęcił temu osobne rozważania (2000), a spór nie został rozstrzygnięty.
• Dyskutowane – lokalizacja Aratty: gdzie leżała ta kraina, nie wiadomo. Proponowano okolice jeziora Urmia, płaskowyż irański koło Kermanszahu, a od lat 70. i 2000. – stanowiska w płd.-wsch. Iranie: Szahdad oraz Jiroft (hipoteza Youssefa Madżidzadeha); inni badacze proponują utożsamienie z krainą Marhaszi. Już w 1973 roku zauważono, że poza tekstami literackimi nie ma żadnego archeologicznego śladu istnienia Aratty.
• Dyskutowane – historyczność Enmerkara: Lista Królów przypisuje mu 420 lat panowania – liczbę legendarną – a Enmerkar, w odróżnieniu od następców Lugalbandy i Gilgamesza, nigdy nie był czczony jako bóstwo. Jedna archaiczna tabliczka z Uruk wspomina tytuł „władca Aratty”, co część badaczy uznaje za możliwy ślad realnych kontaktów handlowych Uruk z płaskowyżem irańskim.
• Niepewne – związek z Rdz 11: podobieństwo motywu (jedna mowa → boska ingerencja → zmiana) nie oznacza ani zależności literackiej, ani wspólnego źródła historycznego. To raczej dwa niezależne świadectwa tego, że pytanie „skąd wzięła się wielość języków” zajmowało wyobraźnię starożytnego Bliskiego Wschodu na długo przed spisaniem Księgi Rodzaju.

Dlatego status tego tematu w serii określamy jako mieszany: mamy solidnie potwierdzony, dobrze zachowany tekst źródłowy, ale jego kluczowy fragment jest odczytywany przez specjalistów na dwa przeciwstawne sposoby, a powiązanie z biblijnym Babel ma charakter porównania motywu literackiego, nie dowodu wspólnego wydarzenia.

Znaczenie

Tekst o zaklęciu Nudimmuda nie jest dowodem archeologicznym potwierdzającym wydarzenia z Rdz 11 – to utwór literacki spisany wieki po swoim powstaniu, którego dokładny sens wciąż jest przedmiotem sporu wśród sumerologów. Jego wartość dla czytelnika Biblii leży gdzie indziej: pokazuje, że pytanie o pochodzenie wielości języków nie było wyłącznym pomysłem autora biblijnego, lecz częścią szerszego repertuaru mezopotamskich opowieści o „czasach początku”, obok mitów o stworzeniu świata i o wielkim potopie.

Interesujący jest przy tym kontrast teologiczny. Sumeryjski poemat traktuje zmianę mowy instrumentalnie – jako element dyplomatycznej retoryki między władcami, bez wymiaru moralnego. Księga Rodzaju osadza pomieszanie języków w jasnym kontekście etycznym: to konsekwencja ludzkiego pragnienia „uczynienia sobie imienia” wbrew zamysłowi Boga. Tam, gdzie sumeryjski tekst pyta „jak zapewnić porozumienie między krajami”, autor biblijny pyta „dlaczego ludzkość, mimo wspólnego początku, żyje w rozproszeniu” – i odpowiada w kategoriach relacji człowieka ze swoim Stwórcą, nie bieżącej polityki.

Źródła

• Enmerkar and the Lord of Aratta – Wikipedia – fabuła, datowanie, fragment o zaklęciu Nudimmuda, odesłanie do Kramera (1968).
• Enmerkar – Wikipedia – status w Liście Królów, brak deifikacji, tabliczka z tytułem „władca Aratty”.
• Tower of Babel – Wikipedia – dosłowny cytat spornego fragmentu ETCSL, zestawienie odczytań „to disrupt” / „to restore”.
• Aratta – Wikipedia – hipotezy lokalizacyjne (Jiroft, Szahdad, Marhaszi) i nazwiska badaczy.
• Enmerkar and the lord of Aratta: translation – ETCSL – angielskie tłumaczenie poematu.
• Enmerkar and the lord of Aratta: composite text – ETCSL – transliteracja z numeracją wersów.
• CDLI Literary 000369 – composite – liczba i pochodzenie zachowanych egzemplarzy, datowanie.
• Matter of Aratta – World History Encyclopedia – kontekst historyczny, III dynastia z Ur, szkoły skrybów w Nippurze.
• The Incantation of Nudimmud – Earth History – cytat tekstu, odesłanie do Jacoba Kleina (2000).
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Rdz 11,1.4.7.9.

Na niewielkim wzgórzu w judzkiej Szefeli, około 10 kilometrów na południowy wschód od Lakisz, archeolodzy odsłonili wyjątkowo okazały dom z ciosowymi narożnikami. Jego odkrywca twierdzi, że wzniesiono go już w X w. p.n.e. — w czasach, które Biblia przypisuje Dawidowi i Salomonowi. Gdyby miał rację, byłby to jeden z mocniejszych argumentów za scentralizowaną administracją judzką w epoce zjednoczonej monarchii. Ale czy datowanie jest tak pewne, jak głosi nagłówek — i czy to naprawdę biblijne Eglon?

Czym jest to „odkrycie”

Tel Eton (hebr. Tel 'Eton) to stanowisko na skraju Szefeli, judzkiego pogórza, około 10 km na południowy wschód od Lakisz. Od 2006 roku prowadzi tu wykopaliska Avraham Faust z Uniwersytetu Bar-Ilan. Osada istniała już w epoce późnego brązu, a w epoce żelaza rozrosła się w otoczone murem miasto.

Sercem sporu jest tzw. Budynek 101 — obszerny dom typu czteroizbowego (charakterystyczny dla epoki żelaza w Izraelu i Judzie) na szczycie wzgórza. Jego parter liczył około 230 m², ponad trzykrotnie więcej niż przeciętne domostwo z tego okresu. Narożniki wykonano z ciosów — starannie obrobionych bloków kamiennych (ang. ashlar). Ze względu na rozmiary i jakość budowy zespół Fausta nazwał go „rezydencją namiestnika” (governor’s residency).

Budynek spłonął w końcu VIII w. p.n.e. — najpewniej podczas najazdu asyryjskiego króla Sennacheryba na Judę w 701 r. p.n.e., tego samego, który zniszczył pobliskie Lakisz; w jego ruinach zachowała się bogata warstwa zniszczenia z ceramiką z VIII w.

Datowanie samej budowy jest jednak starsze i to ono wywołało spór. W 2018 roku Faust i Yair Sapir opublikowali w czasopiśmie Radiocarbon daty radiowęglowe z próbek spod posadzek oraz z depozytu fundacyjnego (rytualnego złożenia z chwili budowy): dwie krótko żyjące pestki oliwek i dwa węgle drzewne. Wskazały one na przełom XI/X w. p.n.e.; najpóźniejsza możliwa data budowy to 921 r. p.n.e. (zakres 2σ). Wniosek badaczy: rezydencję wzniesiono w X w. p.n.e. i użytkowano około 250 lat, aż do zniszczenia.

By wyjaśnić, dlaczego na posadzkach leżała późniejsza ceramika, badacze zaproponowali pojęcie „efektu starego domu” (old-house effect): budynek może stać przez stulecia, ale niemal wszystkie znaleziska odzwierciedlają dopiero moment jego zniszczenia. Wczesne fazy pozostają słabo reprezentowane — co, ich zdaniem, systematycznie zaniża datowanie i tworzy fałszywy obraz „późnego” rozwoju Judy.

Powiązanie z Pismem

Tel Eton bywa utożsamiane z biblijnym Eglonem — miastem amoryckim z opisu podboju Kanaanu. W Księdze Jozuego Eglon należy do koalicji pięciu królów, którzy zaatakowali Gibeon:

„Adonisedek, król Jerozolimy, posłał więc wezwanie do Hohama, króla Hebronu, do Pirama, króla Jarmutu, do Jafii, króla Lakisz, i do Debira, króla Eglonu” (Joz 10,3 UBG).

Po klęsce koalicji Jozue miał kolejno zdobywać ich miasta: „Potem Jozue wraz z całym Izraelem wyruszył z Lakisz do Eglonu; oblegli go i walczyli przeciwko niemu; I zdobyli go tego samego dnia, i pobili go ostrzem miecza” (Joz 10,34-35 UBG).

Eglon wraca też na liście pokonanych królów („Król Eglonu – jeden; król Gezer – jeden”, Joz 12,12 UBG) oraz w spisie miast pokolenia Judy, w jednej grupie z Lakisz: „Lakisz, Boskat, Eglon” (Joz 15,39 UBG). Uwaga na zbieżność nazw: to nie Eglon, król Moabu zabity przez Ehuda (Sdz 3).

Znaczenie Tel Eton dla czytelnika Biblii jest jednak pośrednie. Faust nie twierdzi, że znalazł ślad zdobycia miasta przez Jozuego. Przeciwnie — jego wykopaliska pokazują, że przejście od kananejskiej osady epoki brązu do izraelskiego miasta epoki żelaza było tu stopniowe, z ciągłością ceramiki, bez gwałtownej warstwy zniszczenia (głos w dyskusji o „powolnej izraelizacji”, nie o błyskawicznym podboju). Główny ciężar sporu leży gdzie indziej: czy w X w. p.n.e. w Judzie istniało państwo zdolne wznosić monumentalne budowle — a więc pośrednio, czy realistyczny jest biblijny obraz królestwa Dawida i Salomona (por. 2 Sm 5; 1 Krl 9).

Co pewne, a co dyskutowane

Co względnie pewne:

• Budynek 101 istniał naprawdę: duża, staranna budowla z ciosowymi narożnikami na szczycie wzgórza, zniszczona przez pożar w końcu VIII w. p.n.e. — najpewniej podczas kampanii Sennacheryba w 701 r. p.n.e.
• W epoce żelaza IIA (X–IX w. p.n.e.) Tel Eton przekształciło się z wioski w miasto z murem obronnym — sam rozwój osady jest bezsporny.
• To jedno z wcześniejszych świadectw użycia ciosów w Judzie — a brak takiej architektury bywał podnoszony jako argument przeciw istnieniu wczesnego państwa judzkiego.

Co dyskutowane:

• Data budowy. To jądro sporu. Avraham Faust i Yair Sapir datują rezydencję na X w. p.n.e. i widzą w tym argument za historycznością zjednoczonej monarchii. Israel Finkelstein (Uniwersytet w Tel Awiwie / Hajfie), zwolennik tzw. niskiej chronologii, w polemice w Palestine Exploration Quarterly (2020) zakwestionował metodę: próbki pochodzą z zasypisk i depozytu fundacyjnego, a taki materiał może być starszy od budowli (przemieszczony, „residual”) i zawyżać jej wiek. Konkluduje on, że „nie ma żadnego związku między znaleziskami z Tel Eton a biblijnym opisem zjednoczonej monarchii”; w jego chronologii budowlę należałoby przesunąć na IX w. p.n.e.
• Metodologia „efektu starego domu”. Krytycy zarzucają, że koncepcja pozwala datować budynek wcześniej, niż wskazywałaby jego ceramika — czyli podeprzeć z góry przyjętą „wysoką” chronologię. Faust i Sapir odpowiedzieli osobnym artykułem (PEQ 2021), broniąc metody i zarzucając oponentom mechaniczne trzymanie się niskiej chronologii.
• Identyfikacja z Eglonem. Utożsamienie Tel Eton z biblijnym Eglonem jest prawdopodobne, ale nie potwierdzone — nie znaleziono tu żadnej inskrypcji z nazwą. Wcześniej (William F. Albright, 1924; za nim Yohanan Aharoni) Eglon lokowano w Tell el-Hesi, a nazwę wiązano też z pobliskim Khirbet Ajlan. Dziś Tel Eton uchodzi za najlepszego kandydata — ale na podstawie geografii i wielkości stanowiska, nie bezpośredniego dowodu.

Dlatego status znaleziska pozostaje sporny: sama budowla jest faktem, jej rola jako „dowodu” na zjednoczoną monarchię — przedmiotem debaty dwóch szkół datowania epoki żelaza.

Znaczenie

Tel Eton dobrze pokazuje, jak działa archeologia biblijna bez inskrypcji rozstrzygającej sprawę. Ten sam mur, ta sama pestka oliwki mogą u jednego badacza podeprzeć obraz silnej wczesnej Judy, a u drugiego — nie znaczyć nic ponad miasteczko z IX wieku. Różnicę robi nie znalezisko, lecz przyjęta chronologia i sposób traktowania próbek.

Dla czytelnika Pisma płynie stąd rozważna lekcja. Tel Eton nie „udowadnia Biblii”: nie ma tu śladu Jozuego ani pieczęci Salomona. Pokazuje natomiast, że biblijny obraz zorganizowanego państwa w judzkich pogórzach w X w. p.n.e. nie jest z góry nieprawdopodobny — istniała tam monumentalna architektura, mur, ciosowa rezydencja. To argument za możliwością, a nie ostateczny werdykt; ostrożność wypada zachować w obie strony — i wobec nagłówków o „dowodzie na króla Dawida”, i wobec kategorycznych zaprzeczeń. Bóg, którego Biblia nazywa imieniem Jahwe (PAN), działa w konkretnej historii i geografii, a rzetelne badanie tej ziemi jest częścią uczciwego czytania Jego Słowa.

Źródła

• Tel 'Eton — przegląd stanowiska, wykopalisk Fausta, „rezydencji namiestnika”, zniszczenia w końcu VIII w. p.n.e. i identyfikacji z Eglonem: en.wikipedia.org/wiki/Tel_’Eton
• A. Faust, Y. Sapir, „The 'Governor’s Residency’ at Tel 'Eton…”, Radiocarbon 60(3), 2018 — daty radiowęglowe, granica 921 r. p.n.e. i koncepcja „efektu starego domu”: cambridge.org (Radiocarbon)
• I. Finkelstein, „Iron Age Chronology and Biblical History Rejoinders…”, PEQ 152, 2020, s. 82–93 — krytyka datowania i metody Fausta z pozycji niskiej chronologii: academia.edu (Finkelstein 2020, PEQ 152)
• A. Faust, Y. Sapir, „Building 101 at Tel 'Eton, the Low Chronology… A Response”, PEQ 153(4), 2021 — odpowiedź na krytykę: tandfonline.com (PEQ 153/4)
• „Proof of King David? Not yet…”, The Times of Israel — relacja z cytatami Fausta i zarzutami Finkelsteina: timesofisrael.com
• „Canaanites and Israelites at Tel 'Eton”, Popular Archaeology — ciągłość osadnictwa od brązu do żelaza (model stopniowej izraelizacji): popular-archaeology.com
• Eglon (biblical place) — tło dyskusji o lokalizacji Eglonu (Albright, Aharoni, Tell el-Hesi, Khirbet Ajlan): en.wikipedia.org/wiki/Eglon_(biblical_place)
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Joz 10,3; 10,34-35; 12,12; 15,39.

W zbiorach Rijksmuseum van Oudheden w holenderskim Leiden leży fragmentaryczny zwój liczący przeszło trzy i pół metra długości, spisany za panowania Ramzesa II. Wśród urzędowych notatek o wydawaniu racji zbożowych dla robotników budujących wielki pylon w nowej stolicy faraona pojawia się nazwa grupy ludzi, która od ponad stu lat elektryzuje badaczy Biblii: Apiru. Czy ci sami ludzie, którym egipscy skrybowie kazali „ciągnąć kamień”, mają cokolwiek wspólnego z Hebrajczykami budującymi miasta-spichlerze Pitom i Ramzes z Księgi Wyjścia? Odpowiedź jest bardziej niuansowa niż chciałaby sensacyjna wersja historii.

Czym jest to „odkrycie”

Papirus znany jako pLeiden I 348 (noszący też sygnaturę AMS 26a) to fragment zwoju o wymiarach około 18,5 na 360 centymetrów, przechowywany w Rijksmuseum van Oudheden w Leiden. Jest znany przede wszystkim jako zbiór tekstów magiczno-leczniczych — zaklęć i przepisów, opracowanych w 1971 roku przez egiptologa J.F. Borghoutsa. Na jednej z wcześniejszych warstw zapisu zachował się jednak też krótki tekst administracyjny, niezwiązany z magią: polecenie wydania racji zbożowych „żołnierzom oraz Apiru, którzy ciągną kamień do wielkiego pylonu” budowli wzniesionej dla Ramzesa II w jego nowej rezydencji, Pi-Ramesses, w Delcie Nilu.

Datowanie opiera się na dwóch przesłankach: paleografii pisma hieratycznego oraz tytulaturze królewskiej dopisanej na odwrocie zwoju, zawierającej elementy używane od około 34 roku panowania Ramzesa II. Obie wskazują na drugą połowę jego długiego panowania, a więc na XIII wiek p.n.e. — czas, gdy w Delcie trwała budowa Pi-Ramesses, miasta identyfikowanego przez większość badaczy z biblijnym Ramzesem.

Apiru (zapisywani też jako Habiru czy Hapiru) to termin poświadczony w setkach dokumentów z całego Bliskiego Wschodu z okresu obejmującego około sześciu stuleci — od XVIII do XII wieku p.n.e. — na obszarze od Egiptu przez Kanaan i Syrię po Nuzi w górnej Mezopotamii i Anatolię. Nie chodzi o jedną grupę etniczną, lecz o kategorię społeczną: ludzi bez stałego miejsca w hierarchii osiadłych społeczeństw — najemników, zbiegów, robotników sezonowych, czasem zbrojnych band. Listy z Amarny (XIV wiek p.n.e.) opisują ich jako element destabilizujący kananejskie miasta-państwa, na co skarżą się lokalni władcy piszący do faraona.

Leiden I 348 nie jest jedynym egipskim śladem Apiru zaprzężonych do pracy. Stela Amenhotepa II z 9 roku panowania (tzw. stela memficka, znana też w wersji karnackiej) wylicza wśród łupów z kampanii w Retenu i Kanaanie 3600 Apiru — obok książąt, ich braci, koczowników Szasu i ludu Cheru, przy ogólnej liczbie 89 600 jeńców. Z kolei wielka naskalna stela Ramzesa IV w Wadi Hammamat, datowana na 3 rok jego panowania (około połowy XII wieku p.n.e.), opisuje ekspedycję do kamieniołomów grauwaki liczącą 8368 osób, w tym 5000 żołnierzy, 2000 pracowników świątyń Amona, 130 kamieniarzy i 800 Apiru. Razem te trzy dokumenty pokazują, że przez co najmniej dwa i pół wieku egipska administracja regularnie korzystała z grup określanych mianem Apiru jako z siły roboczej: jeńców wojennych, robotników budowlanych, poborowych do kamieniołomów.

Powiązanie z Pismem

Związek z biblijną Księgą Wyjścia nasuwa się na dwóch poziomach. Pierwszy jest geograficzny i chronologiczny: papirus Leiden I 348 powstał w czasie budowy Pi-Ramesses, miasta, które większość egzegetów i egiptologów utożsamia z „Ramzesem” wspomnianym w opisie niewoli egipskiej: „Ustanowiono więc nad nimi nadzorców, aby ich gnębili ciężarami. I lud Izraela zbudował dla faraona miasta na składy: Pitom i Ramzes” (Wj 1,11 UBG). Sam typ pracy — ciągnięcie kamiennych bloków do wielkich budowli królewskich — pasuje do dalszego opisu z tego samego rozdziału: „I Egipcjanie zmuszali synów Izraela do ciężkiej pracy. I uprzykrzali im życie uciążliwą pracą przy glinie i przy cegłach, i przy każdej robocie na polu. Do wszelkiej pracy zmuszali ich bez litości” (Wj 1,13-14 UBG).

Drugi poziom jest językowy i znacznie bardziej sporny: od początku XX wieku, gdy w listach z Amarny odkryto termin „Habiru”, badacze zauważyli podobieństwo brzmieniowe do hebrajskiego słowa Iwri — „Hebrajczyk”. Skoro Apiru pojawiają się w Egipcie jako robotnicy przymusowi ciągnący kamień do budowli Ramzesa II, a Biblia opisuje Izraelitów robiących dokładnie to samo w tym samym miejscu i czasie (przy trzynastowiecznym datowaniu wyjścia z Egiptu) — kuszące jest uznanie ich za tę samą grupę, choćby częściowo. To na tym skojarzeniu opiera się popularność papirusu Leiden I 348 w literaturze łączącej archeologię z Biblią.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest istnienie i treść samego dokumentu: papirus Leiden I 348 to autentyczny egipski tekst administracyjny, przechowywany w Rijksmuseum van Oudheden, datowany na drugą połowę panowania Ramzesa II na podstawie paleografii i tytulatury królewskiej. Zawiera polecenie wydania racji zbożowych żołnierzom i grupie określonej jako Apiru, którzy „ciągną kamień” do wielkiego pylonu budowli wznoszonej dla Ramzesa II. Pewne jest też, że termin Apiru/Habiru jest szeroko poświadczony w źródłach z całego regionu przez około sześć stuleci — i że w Egipcie wielokrotnie oznaczał ludzi zaprzężonych do pracy przymusowej, jak potwierdzają stela Amenhotepa II i stela Ramzesa IV z Wadi Hammamat.

Dyskutowany pozostaje natomiast kluczowy punkt: czy termin „Apiru/Habiru” ma cokolwiek wspólnego, etymologicznie lub tożsamościowo, z biblijnym „Hebrajczykiem”.

• Za istnieniem powiązania językowego opowiadali się m.in. Moshe Greenberg (uznający pokrewieństwo za niejednoznaczne, lecz „niewykluczone” filologicznie) czy Nadav Na’aman, który wprost wywodzi termin „Hebrajczyk” od „Habiru”; podobne stanowisko zajmował Henri Cazelles.
• Przeciwko takiemu związkowi stanowczo wypowiadał się Anson F. Rainey (wraz z R. Stevenem Notleyem), według którego między obiema grupami „nie ma absolutnie żadnego związku” — Apiru byli kategorią wieloetniczną i społeczną, podczas gdy biblijni Hebrajczycy stanowili konkretną grupę etniczną. Meredith Kline szedł dalej, twierdząc, że Apiru bywali wręcz przeciwnikami Izraela, a nie ludem semickim.
• Większość współczesnych badaczy zajmuje stanowisko pośrednie: Apiru to szeroka kategoria społeczna, z której — jako z jednego z wielu składników — mogła się wyłonić część wczesnych Izraelitów, choć nazwa „Hebrajczyk” z czasem nabrała znaczenia stricte etnicznego, odrębnego od Apiru.

Sporna jest też możliwość powiązania konkretnie tej grupy Apiru z biblijnymi Izraelitami — nic w tekście nie wskazuje na ich pochodzenie z Kanaanu ani na tożsamość religijną, a Apiru poświadczeni są też setki kilometrów dalej i całe wieki wcześniej czy później, choćby w Nuzi czy Anatolii. Nakłada się na to spór o datowanie wyjścia z Egiptu: zwolennicy „późnej daty” (XIII wiek p.n.e., za Ramzesa II) chętnie sięgają po Leiden I 348 jako tło potwierdzające opis, zwolennicy „wczesnej daty” (wg 1 Krl 6,1, ok. 1446 r. p.n.e.) muszą szukać powiązań gdzie indziej — co osłabia jednoznaczność tego argumentu.

Znaczenie

Nawet jeśli nie da się dowieść, że Apiru z papirusu Leiden I 348 to wprost przodkowie biblijnych Izraelitów, dokument ten — razem ze stelami Amenhotepa II i Ramzesa IV — pokazuje coś istotnego: w Egipcie Nowego Państwa rzeczywiście regularnie zaprzęgano do pracy przymusowej przy budowlach królewskich i w kamieniołomach obce, na wpół koczownicze grupy ludności z Kanaanu i Syrii, wyraźnie odróżniane w dokumentach od egipskich żołnierzy czy kapłanów. Dokładnie taki scenariusz — obcy lud gnębiony pracą przy budowie miast-spichlerzy — opisuje pierwszy rozdział Księgi Wyjścia.

Papirus nie dowodzi historyczności wyjścia z Egiptu ani nie identyfikuje wprost Izraelitów. Pokazuje jednak, że opisana w Biblii praktyka — masowa praca przymusowa cudzoziemców przy Pi-Ramesses za panowania Ramzesa II — jest zjawiskiem realnie poświadczonym w egipskich źródłach administracyjnych, a nie literacką fikcją bez zakotwiczenia w realiach epoki. To świadectwo „tła”, a nie „portretu”: dokument nigdy nie nazywa swoich robotników Izraelitami, lecz szerszą kategorią Apiru — ale ta kategoria, jej praca i miejsce w egipskiej biurokracji dobrze współgrają z tym, co o niewoli w Egipcie zapisano w Torze.

Źródła

• ʿApiru, Wikipedia — przegląd źródeł i sporu o związek z Hebrajczykami, stanowiska badaczy (Rainey, Na’aman, Greenberg, Kline i in.): https://en.wikipedia.org/wiki/%CA%BFApiru
• Habiru, Wikipedia — zasięg geograficzny i chronologiczny terminu, konteksty z Amarny i Nuzi: https://en.wikipedia.org/wiki/Habiru
• pLeiden I 348 = AMS 26a, Thesaurus Linguae Aegyptiae — opis fizyczny, datowanie i bibliografia papirusu: https://thesaurus-linguae-aegyptiae.de/object/UUTQEYTV3RCHZCPOS52SSIX3TE
• Anson F. Rainey, „Shasu or Habiru: Who Were the Early Israelites?”, BAS Library — stanowisko sceptyczne wobec związku Habiru z Hebrajczykami: https://library.biblicalarchaeology.org/article/shasu-or-habiru-who-were-the-early-israelites/
• „The Hebrews in Ancient Egyptian Archeology”, hebrewversity.com — omówienie treści papirusu i argumentu za powiązaniem Apiru z Hebrajczykami: https://www.hebrewversity.com/hebrews-ancient-egyptian-archeology/
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Wj 1,8-14.

Kilkanaście kilometrów na północ od Jerozolimy wznosi się niepozorny kopiec o arabskiej nazwie Tell en-Nasbeh. Przez stulecia nikt nie łączył go z żadnym miejscem znanym z kart Pisma. Czy jednak wzgórze, na którym Samuel miał zgromadzić Izraela, a po zburzeniu Jerozolimy urzędował ostatni namiestnik Judy, mogło nie zostawić po sobie żadnego śladu? Wykopaliska z lat 20. i 30. XX wieku odsłoniły miasto z jednym z najlepiej zachowanych murów obronnych epoki żelaza — i postawiły pytanie, kto za nim mieszkał.

Czym jest to „odkrycie”

Tell en-Nasbeh to owalne wzgórze o powierzchni około 3,2 ha (8 akrów), leżące około 12 km na północny zachód od Jerozolimy, na dawnym pograniczu Judy i północnego Izraela. Większość badaczy utożsamia je z biblijną Mispą (Micpą) Beniamina. Rozkwit stanowiska przypadł na epokę żelaza (ok. 1000–586 p.n.e.), choć ślady osadnictwa sięgają wczesnej epoki brązu i ciągną się po okres perski i hellenistyczny.

Wykopaliska prowadził w pięciu sezonach w latach 1926–1935 William Frederic Badè z Pacific School of Religion w Berkeley, we współpracy z ASOR. Odsłonił około dwie trzecie kopca, dzięki czemu Tell en-Nasbeh należy do najszerzej przekopanych miast starożytnego Izraela. Była to jedna z najwcześniejszych naukowych ekspedycji w regionie — co ma drugą stronę: metody stratygraficzne lat 20. były niedoskonałe, a wiele warstw uporządkowano dopiero po dekadach, dzięki reanalizie Jeffreya R. Zorna.

Najbardziej okazały jest system obronny. W warstwie Stratum 3B miasto otoczono potężnym murem o grubości średnio 4–4,5 m, wzniesionym z uskokami (tzw. inset-offset) i wzmocnionym wieżami przekraczającymi 6,5 m; miejscami cała konstrukcja liczyła ponad 14 m szerokości. Mur biegł na obwodzie około 660 m, miał kilkanaście wysuniętych wież i zachował się do 5,5 m wysokości. Wejścia strzegła rozbudowana brama zewnętrzno-wewnętrzna o długości około 60 m. Wewnątrz odkryto domy trój- i czteroizbowe, a poza murami — niewielki cmentarz grobów ławowych.

Wśród drobnych zabytków wyróżnia się pieczęć Jaazaniasza, wydobyta w 1932 r. z wtórnie użytego grobu w zachodniej nekropoli. To skarabeoid z czarno-białego onyksu z paleohebrajskim napisem: „(należący) do Jaazaniasza, sługi króla”. W dolnej części wyryto koguta w bojowej postawie — jedno z najstarszych znanych przedstawień tego ptaka. Datuje się ją epigraficznie na przełom VII i VI w. p.n.e., tuż przed upadkiem Jerozolimy.

Osobną warstwą jest Stratum 2 z okresu babilońsko-perskiego (ok. 586–400 p.n.e.). To wtedy — paradoksalnie po katastrofie Jerozolimy — miasto przebudowano: ciasną zabudowę zastąpiono kilkunastoma większymi, staranniej wznoszonymi domami czteroizbowymi, mniej więcej dwukrotnie obszerniejszymi. Znamienne jest to, czego nie ma: między najazdami z lat 605–586 p.n.e. brak tu grubej warstwy pożarowej, jaka naznaczyła Lakisz i Jerozolimę. Miasto nie zostało zniszczone — awansowało. Potwierdzają to znaleziska administracyjne: około 30 odcisków stempli typu mwṣh (Moca) — największe ich skupisko w Judzie — kilkanaście późniejszych stempli Jehud oraz pojedyncze przedmioty w stylu mezopotamskim. Zabytki podzielono między Rockefeller Museum w Jerozolimie a Badè Museum w Berkeley, gdzie dziś digitalizuje się ich kolekcję.

Powiązanie z Pismem

W Biblii jest kilka miejscowości o nazwie Mispa; ta z Tell en-Nasbeh to Mispa w pokoleniu Beniamina, pojawiająca się w trzech kluczowych momentach dziejów Izraela.

Za czasów Samuela Mispa była ośrodkiem zgromadzeń religijnych i sądowych. To tam prorok wezwał lud do pokuty przed starciem z Filistynami, a Jahwe (PAN) dał zwycięstwo upamiętnione kamieniem Ebenezer:

„Wtedy Samuel powiedział: Zgromadźcie całego Izraela w Mispie, a ja będę modlił się za wami do Pana” (1 Sm 7,5 UBG).

W tej samej Mispie odbyło się później losowanie, w którym na króla wskazany został Saul: „Potem Samuel zwołał lud do Pana do Mispy” (1 Sm 10,17 UBG), po czym „los padł na pokolenie Beniamina” i trafił na Saula, syna Kisza.

Za czasów królestwa Mispa stała się twierdzą graniczną. Gdy Basza, król Izraela, próbował odciąć Judę, król Asa zabrał kamienie z Rama i zbudował z nich Mispę (por. 1 Krl 15,22) — z tą przebudową wielu badaczy wiąże odsłonięty wielki mur.

Po zburzeniu Jerozolimy w 586 r. p.n.e. Mispa stała się siedzibą namiestnika. Nabuchodonozor ustanowił nad ocalałą ludnością Gedaliasza, syna Achikama, a do niego zjechali dowódcy — w tym Jaazaniasz. Do Mispy przybył też prorok Jeremiasz:

„Wtedy Jeremiasz udał się do Gedaliasza, syna Achikama, do Mispy, i mieszkał z nim wśród ludu, który pozostał w ziemi” (Jr 40,6 UBG).

„A gdy wszyscy dowódcy wojska usłyszeli (…), że król Babilonu ustanowił Gedaliasza namiestnikiem, przyszli do Gedaliasza do Mispy. Byli to: Izmael, syn Netaniasza, Jochanan, syn Kareacha, Serajasz, syn Tanchumeta Netofatyta, i Jaazaniasz, syn Maakatczyka, oni i ich ludzie” (2 Krl 25,23 UBG).

Sielanka nie potrwała długo — w siódmym miesiącu Izmael zamordował Gedaliasza i towarzyszących mu ludzi (Jr 41,1–3). Właśnie imię Jaazaniasz (hebr. Jaazanjahu; w Jr 40,8 UBG oddane jako „Jezaniasz”) łączy tekst biblijny z pieczęcią z Tell en-Nasbeh.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest to, że Tell en-Nasbeh było ufortyfikowanym judzkim miastem z monumentalnym murem i bramą, a po 586 r. p.n.e. pełniło rolę ośrodka administracyjnego prowincji — świadczą o tym przebudowa, brak warstwy zniszczenia i skupisko stempli mwṣh. To potwierdzony obraz miejsca funkcjonującego dokładnie tak jak biblijna Mispa: twierdzy granicznej, a później centrum po katastrofie Judy.

Dyskutowane pozostaje kilka kwestii:

• Sama identyfikacja. Utożsamienie Tell en-Nasbeh z Mispą Beniamina to konsensus, a nie dowód — nie znaleziono tu inskrypcji z nazwą „Mispa”. Za lokalizacją przemawiają położenie na granicy Beniamina, ponad 50 skorup ceramiki filistyńskiej z epoki żelaza I oraz ciągłość osadnictwa po okres babiloński. Jeffrey R. Zorn broni jej przeciw propozycji Icchaka Magena, wskazującego na Nebi Samwil — gdzie brak jednak warstw z epoki żelaza I i z okresu babilońskiego.
• Datowanie i autor muru. Wielki mur wiąże się zwykle z fortyfikacjami Asy (1 Krl 15,22) z przełomu X i IX w. p.n.e., lecz dokładna faza budowy bywa sporna — reanaliza słabo udokumentowanych wykopalisk Badègo wciąż budzi dyskusję o chronologię murów.
• Właściciel pieczęci. Imię Jaazanjahu zgadza się z biblijnym oficerem, ale tytuł „sługa króla” nosiło wielu wysokich urzędników, a sama pieczęć nie wymienia ani Gedaliasza, ani Mispy. Utożsamienie jej właściciela z człowiekiem z 2 Krl 25,23 jest więc prawdopodobne, lecz niepotwierdzone — zabytek znaleziono w grobie, nie w rezydencji namiestnika.
• Wydarzenia z czasów Samuela. Archeologia potwierdza, że osada w epoce żelaza I istniała, ale nie konkretne sceny — zgromadzenie ludu czy losowanie Saula. To pozostaje w gestii przekazu tekstowego.

Znaczenie

Wartość Tell en-Nasbeh nie polega na tym, że coś „udowadnia”, lecz że daje namacalną scenografię wydarzeń znanych z Pisma jedynie ze słów. Mamy realne miasto, którego mur, brama i granice odpowiadają roli przypisanej Mispie — przygranicznej twierdzy Judy. I mamy rzadki przypadek, gdy obraz archeologiczny dobrze pasuje do tekstu: miasto nie zostało zniszczone przez Babilończyków, lecz przebudowane na ośrodek administracyjny, dokładnie tak, jak Księga Jeremiasza opisuje Mispę Gedaliasza.

To przypomnienie o właściwych proporcjach. Wiara nie stoi na kamieniach ani na pieczęciach, lecz na przesłaniu Pisma. Znaleziska z Tell en-Nasbeh niczego nie zastępują — pokazują jedynie, że świat, w którym rozgrywały się opisane dzieje, był realny i spójny z zapisem. Miejsce, gdzie Samuel wzywał lud do modlitwy, a Jeremiasz towarzyszył resztce narodu po klęsce, można dziś zobaczyć.

Źródła

• Tell en-Nasbeh — przegląd stanowiska, datowanie, warstwy i historia badań: Wikipedia, „Tell en-Nasbeh”.
• Pieczęć Jaazaniasza — inskrypcja, materiał (onyks), motyw koguta: Wikipedia, „Jaazaniah”.
• Jeffrey R. Zorn, obrona identyfikacji z Mispą i przegląd znalezisk: Biblical Archaeology Society, „Mizpah, Mizpah, Wherefore Art Thou Mizpah?”.
• Historia wykopalisk Badègo i losy zabytków: Pacific School of Religion, „Excavations at Tell en-Nasbeh”.
• Mur, brama, warstwa babilońska i związek z Asą: Jewish Virtual Library, „Tel en-Nabeh”.
• „Wielki mur” jako fortyfikacja z czasów Asy (1 Krl 15,16–22): J. R. Zorn, „The Great Wall of Tell en-Nasbeh (Mizpah)…”, Vetus Testamentum 62 (2012).
• Stemple mwṣh/Jehud i rola administracyjna miasta w okresie neobabilońskim: Cornell eCommons, „The m(w)ṣh Stamp Impressions and the Neo-Babylonian Period”.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 1 Sm 7,5; 1 Sm 10,17; 1 Krl 15,22; 2 Krl 25,22–25; Jr 40,5–10; Jr 41,1–3.