Autor: Redakcja Odkryj Biblię

W 1928 roku syryjski rolnik orzący pole natrafił na kamienną płytę niedaleko wybrzeża koło Ras Szamra. Rok później francuscy archeolodzy odkopali tam bibliotekę glinianych tabliczek zapisanych nieznanym dotąd pismem – i nagle okazało się, że stary hebrajski psalm o „głosie Pana”, który łamie cedry i wstrząsa pustynią, brzmi zaskakująco podobnie do kananejskich hymnów ku czci boga burzy Baala. Czy Psalm 29 to autentyczny izraelski utwór, czy przetworzona pieśń pogańska, w której imię Baala zastąpiono imieniem Jahwe? Odpowiedź, jaką dają biblisci, jest bardziej niuansowa niż samo „tak” lub „nie”.

Czym jest to „odkrycie”

Odkryciem nie jest tu pojedynczy artefakt związany bezpośrednio z Psalmem 29, lecz cały zbiór tekstów z Ugarit (Ras Szamra, dzisiejsza Syria, niedaleko Latakii) – miasta-portu epoki brązu zniszczonego około 1190 roku p.n.e. Wykopaliska prowadzone od 1929 roku pod kierunkiem Claude’a F.A. Schaeffera z Musée archéologique w Strasburgu odsłoniły ponad 1500 tabliczek i fragmentów, w większości spisanych alfabetem klinowym w języku ugaryckim – bliskim krewnym hebrajskiego. Wśród nich znalazł się tzw. Cykl Baala (tabliczki oznaczane dziś jako KTU 1.1–1.6), datowany na XIV–XIII wiek p.n.e., opisujący walkę boga burzy Baala-Hadada o władzę nad bogiem morza Jamem i bogiem śmierci Motem. Pierwsze edycje tych tekstów opublikował w latach 30. francuski epigrafik Charles Virolleaud w czasopiśmie „Syria”.

Już sześć lat po odkryciu, w 1935 roku, hebraista Harold Louis Ginsberg zaproponował, że biblijny Psalm 29 jest w istocie przetworzonym hymnem fenicko-kananejskim: siedmiokrotne wysławianie „głosu” bóstwa panującego nad burzą miałoby być, jego zdaniem, transpozycją teofanii Baala-Hadada na Jahwe. Niedługo potem podobną tezę – że wystarczyło zastąpić imię „Baal” imieniem Boga Izraela – sformułował Theodor H. Gaster. Argumentem, który najbardziej przekonał kolejne pokolenia badaczy (m.in. Franka Moore’a Crossa w pracy Canaanite Myth and Hebrew Epic), był fragment tabliczki KTU 1.101: opisuje ona Baala zasiadającego na tronie „jak przy potopie” i wydającego siedem grzmotów i błyskawic – niemal dokładny odpowiednik siedmiu wystąpień zwrotu „głos Pana” w Psalmie 29,3–9.

Powiązanie z Pismem

Psalm 29, w tradycji przypisywany Dawidowi, zbudowany jest wokół refrenu powtórzonego siedem razy: „Głos Pana nad wodami; zagrzmiał Bóg chwały, Pan nad wielkimi wodami” (Ps 29,3 UBG). Głos ten „łamie cedry” Libanu (Ps 29,5), sprawia, że góry „skaczą jak cielę, Liban i Sirion jak młody jednorożec” (Ps 29,6 – Sirion to fenicka (sydońska) nazwa góry Hermon, znana też z Pwt 3,9), wstrząsa pustynią Kadesz i „krzesze płomienie ognia”. Cały ten obraz burzowej teofanii – grzmot, błyskawica, drżące cedry i góry, powódź – jest typowy dla kananejskiej poezji o Baalu jako bogu burzy i deszczu, od którego zależała urodzajność ziemi.

Psalm kończy się słowami: „Pan zasiada nad potopem, Pan zasiada jako Król na wieki. Pan doda mocy swojemu ludowi, Pan pobłogosławi swój lud pokojem” (Ps 29,10–11 UBG). Hebrajskie słowo przetłumaczone tu jako „potop” (mabbul) pojawia się w całej Biblii Hebrajskiej tylko w dwóch miejscach: w opisie potopu Noego (Rdz 6–9) i właśnie tutaj – co samo w sobie jest niezwykłe i sugeruje świadome nawiązanie do mitologicznego motywu boga zasiadającego na tronie ponad wodami chaosu, obecnego też w ugaryckim rdzeniu mdb. Psalm otwiera również wezwanie: „Oddajcie Panu, synowie mocarzy, oddajcie Panu chwałę i moc” (Ps 29,1 UBG) – w oryginale hebrajskim „bene elim”, czyli dosłownie „synowie bogów/Ela”, termin niemal identyczny z ugaryckim określeniem rady bogów wokół boga El, „bn ilm”. Tłumacze UBG oddali to wyrażenie opisowo jako „synowie mocarzy”, by uniknąć sugestii politeizmu, ale sama fraza w tekście źródłowym wyraźnie zapożycza kananejski język dworu niebiańskiego.

Co pewne, a co dyskutowane

Niepodważalne są same tabliczki z Ugarit oraz ich datowanie na epokę brązu (XIV–XIII w. p.n.e.) – to dobrze udokumentowane znalezisko archeologiczne, publikowane od lat 30. XX wieku i wielokrotnie analizowane epigraficznie. Nie ulega też wątpliwości, że słownictwo, obrazowanie i konwencje poetyckie Psalmu 29 (siedmiokrotny „głos”, cedry Libanu, motyw „potopu”, „synowie Ela”) mają bliskie odpowiedniki w tekstach ugaryckich, zwłaszcza w Cyklu Baala i tabliczce KTU 1.101.

• Teza „bezpośredniej adaptacji” (Ginsberg 1935, Gaster, częściowo Cross i David Noel Freedman) – zakłada, że Psalm 29 był pierwotnie hymnem ku czci Baala, w którym wystarczyło zamienić imię bóstwa. Freedman sugerował nawet datowanie już na XII wiek p.n.e., a Cross uważał obecną formę psalmu za nie późniejszą niż X wiek p.n.e., co czyniłoby go jednym z najstarszych tekstów w Psałterzu.
• Głosy ostrożniejsze zwracają uwagę, że nie istnieje żaden konkretny ugarycki „pierwowzór” Psalmu 29 – żadna zachowana tabliczka nie jest jego wcześniejszą wersją. To, co mamy, to podobieństwa słownictwa i konwencji poetyckiej wspólnej dla języków północno-zachodniosemickich, a nie dowód literackiego „przekładu”. Autorzy tacy jak F.C. Fensham analizowali te zbieżności ostrożniej, jako wspólne dziedzictwo poetyckie regionu, niekoniecznie jako świadomy zabieg polemiczny wobec konkretnego hymnu.
• Badacze przypominają też, że królestwa Izraela i Judy pozostawały pod wpływem wielu kultur – egipskiej, asyryjskiej, babilońskiej – nie tylko kananejskiej, więc izolowanie Psalmu 29 jako „przetworzonego hymnu do Baala” bywa nadmiernym uproszczeniem.
• Nowsze opracowania (np. monografia Nissima Amzallaga Psalm 29: A Canaanite Hymn to YHWH in the Psalter, 2021) na nowo dyskutują, w jakim sensie psalm jest „kananejski” – czy chodzi o zapożyczoną formę literacką, czy o coś głębszego w teologii samego kultu JHWH we wczesnym Izraelu; kwestia ta pozostaje otwarta.

Dlatego status tego „odkrycia” określamy jako mieszany: twarde dane archeologiczno-językowe (tabliczki, ich treść, zbieżności leksykalne) są solidne, natomiast wniosek, że Psalm 29 to dosłownie „przechrzczony” hymn do Baala, pozostaje interpretacją – bardzo dobrze uargumentowaną, ale nie rozstrzygniętą ponad wszelką wątpliwość.

Znaczenie

Niezależnie od tego, jak dokładny był proces literackiego zapożyczenia, przesłanie teologiczne psalmu jest czytelne: to nie Baal, lecz Jahwe (PAN) rządzi burzą, łamie cedry, wstrząsa pustynią i „zasiada nad potopem… jako Król na wieki” (Ps 29,10). Jeśli Izraelici rzeczywiście znali kananejskie pieśni o triumfie Baala nad wodami chaosu, to psalmista świadomie przejął ten sam język, by ogłosić, że władza, którą kananejska religia przypisywała Baalowi, w rzeczywistości należy wyłącznie do Boga Izraela. To nie jest odosobniony przypadek – podobną polemikę z kultem Baala widać w opowieści o Eliaszu na Karmelu (1 Krl 18) czy w prorockich wyroczniach przeciw kultom burzowym. Psalm 29 pokazuje, że autorzy biblijni potrafili posługiwać się wspólnym, dobrze znanym słownikiem religijnym epoki, by za jego pomocą głosić wyłączność Jahwe – co jest ciekawym świadectwem, jak polemika teologiczna mogła przybierać formę literackiej „adaptacji”, a nie tylko wprost sformułowanego zakazu.

Dla współczesnego czytelnika znaczenie tego odkrycia jest przede wszystkim kontekstowe: teksty z Ugarit pozwalają lepiej zrozumieć świat religijny, w którym powstawał Izrael, oraz to, że biblijny monoteizm kształtował się nie w próżni, lecz w bezpośrednim dialogu i sporze z otaczającymi go kultami. Psalm 29 nie traci przez to nic ze swojej wymowy – wręcz przeciwnie, zyskuje dodatkową warstwę znaczeniową jako świadectwo teologicznej polemiki sprzed trzech tysięcy lat.

Źródła

• Wikipedia, hasło „Psalm 29″ – przegląd struktury psalmu, hipotezy Ginsberga i Crossa, datowania oraz zastosowań liturgicznych: en.wikipedia.org/wiki/Psalm_29
• Wikipedia, hasło „Ugaritic texts” – informacje o odkryciu Ras Szamra, Claude’ie Schaefferze i Cyklu Baala (KTU 1.1–1.6): en.wikipedia.org/wiki/Ugaritic_texts
• Biblical Archaeology Society, „The Tablets from Ugarit and Their Importance for Biblical Studies” – znaczenie tabliczek z Ugarit dla studiów biblijnych: library.biblicalarchaeology.org
• F.C. Fensham, „Psalm 29 and Ugarit” – klasyczna analiza zbieżności językowych między psalmem a tekstami ugaryckimi: journals.co.za
• Nissim Amzallag, Psalm 29: A Canaanite Hymn to YHWH in the Psalter (Peeters, 2021) – nowsza monografia rewidująca zakres i charakter „kananejskości” psalmu: jstor.org
• The Biblical Review, „Polytheism, Monotheism, and 'a Canaanite Psalm’: A Note on Psalm 29″ – głos krytyczny wobec uproszczonego czytania psalmu jako „nawróconego” hymnu do Baala: thebiblicalreview.wordpress.com
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Psalm 29,1–11.

W 1929 roku syryjski rolnik, orząc pole niedaleko Latakii, natrafił na starożytny grobowiec. Wkrótce francuscy archeolodzy odkryli w tym miejscu, zwanym Ras Szamra, bibliotekę glinianych tabliczek zapisanych nieznanym dotąd pismem klinowym. Wśród bogów panteonu Ugarit centralne miejsce zajmował El — siwobrody „ojciec bogów”, władca zasiadający „u źródeł dwóch rzek”. Czy ten sam El kryje się za biblijnymi tytułami El Eljon i El Szaddaj, którymi posługiwali się patriarchowie, zanim poznali imię Jahwe (PAN)?

Czym jest to „odkrycie”

Ugarit (dzisiejsze Ras Szamra w Syrii) było portowym miastem-państwem, rozkwitającym zwłaszcza między XV a XIII w. p.n.e., gdy pośredniczyło w handlu między Egiptem, Mezopotamią i Cyprem. Zniszczono je w połowie XII w. p.n.e., najpewniej w związku z najazdami tzw. Ludów Morza i załamaniem systemu pałacowo-świątynnego epoki brązu.

Wykopaliska prowadzone od 1929 roku pod kierunkiem Francuza Claude’a F. A. Schaeffera odsłoniły archiwa z tabliczkami zapisanymi nowym systemem pisma — alfabetem klinowym liczącym ok. trzydziestu znaków, którego wartości fonetyczne odczytano w ciągu kilku lat (kluczowy wkład w odczytanie mieli Hans Bauer i Édouard Dhorme, a pierwsze teksty opublikował Charles Virolleaud). Teksty datuje się na XIV–XIII w. p.n.e. Najważniejszy jest tzw. Cykl Baala (KTU/CTA 1.1–1.6), spisany przez skrybę Ilimilku, liczący ok. 2350 wersów o walce boga burzy Baala o władzę.

Z tych tekstów wyłania się obraz El — nie boga burzy, lecz starego, siwobrodego zwierzchnika bogów. Nosi epitety: ṯr il („Byk El”), ab bn il („ojciec synów bożych”), ab adm („ojciec człowieka”) oraz bny bnwt („stwórca stworzeń”). Mieszka „u źródeł dwóch rzek, pośród nurtów obu głębin” — obraz kosmicznych wód pod ziemią. Przewodniczy zgromadzeniu bogów; w jednym z fragmentów (RS 24.258) ukazany jest niemal komicznie, jako starzec upojony winem. Co ciekawe, mimo tej pozycji w samym Ugarit nie znaleziono świątyni poświęconej wyłącznie jemu — kult skupiał się bardziej na Baalu i Dagonie.

Potwierdzają to zabytki plastyczne: w Muzeum Narodowym w Damaszku jest niewielka (13,5 cm) pozłacana figurka brązowa z Ugarit (nr inw. S 3573 / RS 23.394, ok. 1400–1300 r. p.n.e.) — siedzący brodaty bóg z otworami po osadzonych niegdyś rogach, atrybucie boskości w Lewancie. W Muzeum Narodowym w Aleppo jest z kolei stela El (ok. 47 cm), ukazująca władcę Ugarit składającego libację przed bóstwem w rogatej koronie — choć identyfikację tej postaci jako El, a nie Baala czy deifikowanego króla, uczeni traktują ostrożnie.

Powiązanie z Pismem

Słowo „el” to najzwyklejszy północno-zachodniosemicki rzeczownik oznaczający „bóg” — w tym sensie pojawia się w Biblii setki razy, także w odniesieniu do Boga Izraela, bez żadnej aluzji do Ugarit. Uwagę uczonych przyciągają jednak konkretne złożone imiona, jakimi Bóg objawiał się patriarchom w Księdze Rodzaju, brzmiące niemal identycznie jak tytuły kananejskiego El.

Pierwsze pojawia się w opowieści o spotkaniu Abrama z Melchizedekiem, królem Salemu: „A Melchisedek, król Salemu, wyniósł chleb i wino. Był on kapłanem Boga Najwyższego. I błogosławił mu, mówiąc: Niech będzie błogosławiony Abram przez Boga Najwyższego, właściciela nieba i ziemi” (Rdz 14,18-19 UBG). Hebrajskie „Bóg Najwyższy” to El Eljon — dosłownie „El Wywyższony”. Kilka wersetów dalej Abram przysięga: „Podniosłem swą rękę do Pana Boga Najwyższego, właściciela nieba i ziemi” (Rdz 14,22 UBG) — łącząc imię Jahwe (PAN) wprost z tytułem El Eljon.

Drugie imię, El Szaddaj — „Bóg Wszechmogący” — pojawia się przy zawarciu przymierza z Abrahamem: „Ja jestem Bogiem Wszechmogącym. Chodź przed moim obliczem i bądź doskonały” (Rdz 17,1 UBG), a potem w błogosławieństwie dla Jakuba (Rdz 28,3). Trzecie — El Betel — nadaje miejscu sam Jakub: „I zbudował tam ołtarz, a nazwał to miejsce El-Betel, bo tam ukazał mu się Bóg, gdy uciekał przed swoim bratem” (Rdz 35,7 UBG). Księga Wyjścia dodaje, że pod imieniem Boga Wszechmogącego Bóg objawiał się patriarchom, zanim ukazał Mojżeszowi swoje imię własne (Wj 6,3) — sugerując wcześniejszy, ogólniejszy stopień poznania Boga.

Jest jeszcze subtelniejszy ślad byczej symboliki El: Jakub nazywa Boga „potężnym Bogiem Jakuba” (hebr. abbir Ja’akow) — „dzięki rękom mocnego Boga Jakuba, stamtąd pasterz i opoka Izraela” (Rdz 49,24 UBG); zwrot wraca w Psalmie 132,2.5. Część hebraistów łączy rdzeń „abbir” też ze znaczeniem „byk” — co, jeśli słuszne, byłoby odległym echem ugaryckiego tytułu „Byk El”.

Co pewne, a co dyskutowane

Niepodważalne są fakty archeologiczne i filologiczne: tabliczki z Ugarit są autentyczne, datowane na XIV–XIII w. p.n.e., odczytane i zweryfikowane niezależnie przez wielu badaczy; opisują El jako zwierzchnika panteonu noszącego wymienione epitety. Niepodważalne jest też, że tytuły El Eljon, El Szaddaj i El Betel rzeczywiście występują w hebrajskim tekście Księgi Rodzaju dokładnie tak, jak cytowano powyżej.

• Czy Jahwe „był” El od początku, czy „stał się” El z czasem? Frank Moore Cross uważał, że już za patriarchów różne tytuły odnoszono do jednego boga El, z którym później utożsamiono Jahwe niemal bezszwowo. Mark S. Smith sądzi raczej, że Jahwe i El byli pierwotnie odrębnymi postaciami kultowymi, zespolonymi dopiero we wczesnym Izraelu. Francesca Stavrakopoulou mówi o stopniowej „redukcji panteonu”. To hipotezy, nie fakty ponad wątpliwość.
• Melchizedek i geneza El Eljon w Rdz 14. Tytuł El Eljon jest w Biblii rzadki, poza Rdz 14 pojawia się głównie w tekstach późnych (grecka Księga Syracha, tytulatura kapłanów hasmonejskich), co skłania część egzegetów do datowania fragmentu później, niż sugerowałoby patriarchalne osadzenie — inni bronią wczesnego rdzenia opowieści. Spór dotyczy datowania i redakcji, nie autentyczności imienia w Kanaanie.
• Etymologia El Szaddaj pozostaje otwarta. Hieronim w Wulgacie oddał ją jako „Wszechmogący”, lecz sami tłumacze (np. zespół Biblii Jerozolimskiej) przyznają, że pierwotne znaczenie jest niepewne. W. F. Albright wiązał je z akadyjskim šadû („góra”); Ernst Knauf wywodzi je od hebrajskiego „pole/step”; Heath Dewrell proponuje rdzeń „niszczyciel”; inni łączą je z rzeczownikiem „piersi”. Żadna propozycja nie zdobyła powszechnej zgody.
• Czy Betel był odrębnym bóstwem? W aramejskich papirusach z Elefantyny (V w. p.n.e.) występuje bóstwo Bethel, czczone obok Jahu. Większość badaczy uważa jednak, że w Rdz 35 „Betel” to nazwa miejsca, nie osobne bóstwo.
• Identyfikacja steli z Aleppo. Badacze zastrzegają, że postać tradycyjnie uznawana za El równie dobrze może przedstawiać Baala albo deifikowanego króla Ugarit.

Z tego względu status tematu określamy jako mieszany: fundament źródłowy (tabliczki, ich datowanie, treść epitetów) jest solidny i wielokrotnie zweryfikowany, natomiast wnioski o relacji między kultem El a wczesną wiarą Izraela pozostają przedmiotem żywej debaty naukowej, bez jednego rozstrzygnięcia.

Znaczenie

Teksty z Ugarit nie „dowodzą” niczego wprost o Bogu Biblii — nie są jej komentarzem ani zapisem wydarzeń biblijnych. Ich wartość jest innego rodzaju: dają słownik i tło literackie do najstarszych warstw hebrajszczyzny. Poetyckie zwroty, epitety, obraz boskiej rady czy formuły błogosławieństw pomagają zrozumieć, jak brzmiał język religijny epoki patriarchów, zanim powstał spisany Pięcioksiąg.

Zarazem uderzająca jest różnica. El z Ugarit ma boską małżonkę (Aszerę) i liczne potomstwo bogów, bywa bezsilny wobec młodszego Baala, jego losy toczą się w cyklu mitów bez moralnego adresu do ludzi. Bóg patriarchów, choć nazywany podobnymi tytułami — Najwyższy, Wszechmogący, „Bóg miejsca” — nie ma partnerki, nie rywalizuje o władzę i wchodzi z człowiekiem w przymierze oparte na obietnicy i posłuszeństwie, a nie w mit kosmogoniczny. Słownictwo bywa wspólne dla świata zachodniosemickiego, ale treść, jaką Izrael w nie wlał, poszła w innym kierunku — w tym napięciu Wj 6,3 umieszcza moment, w którym ogólne tytuły ustępują miejsca własnemu imieniu Boga.

Źródła

• Wikipedia, El (deity) — epitety El w tekstach ugaryckich, stanowiska Cross/Smith/Stavrakopoulou: en.wikipedia.org/wiki/El_(deity)
• World History Encyclopedia, Ugarit — historia miasta, odkrycie tabliczek, Cykl Baala: worldhistory.org/Ugarit
• Wikipedia, Ugaritic texts — datowanie, alfabet klinowy, skryba Ilimilku, katalog KTU: en.wikipedia.org/wiki/Ugaritic_texts
• Wikipedia, El Shaddai — konkurencyjne etymologie (Albright, Knauf, Dewrell): en.wikipedia.org/wiki/El_Shaddai
• Virtual Museum of Syria (Muzeum Narodowe w Damaszku), Seated God Figurine from Ugarit — figurka brązowa nr inw. S 3573 / RS 23.394: virtual-museum-syria.org/damascus/seated-god-figurine-el
• Livius.org, Stele with the king of Ugarit in front of the god El — stela z Muzeum Narodowego w Aleppo i spór o identyfikację: livius.org — stela El
• Wikipedia, Bethel (god) — papirusy z Elefantyny i debata o „Betelu” jako bóstwie: en.wikipedia.org/wiki/Bethel_(god)
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Rdz 14,18-22; Rdz 17,1; Rdz 28,3; Rdz 35,7; Rdz 49,24; Ps 132,2.5; Wj 6,3.

Na glinianych tabliczkach z Ugarit zachował się hymn do tajemniczej postaci imieniem Rapiu – „króla wieczności”, który miał zasiadać na tronie w Asztarot i władać w Edrei. Dokładnie w tych samych dwóch miastach, według Piątej Księgi Mojżeszowej, panował Og, król Baszanu, ostatni z olbrzymów zwanych Refaitami. Czy XIII-wieczny tekst z pogańskiego Ugarit mówi naprawdę o tym samym miejscu i tej samej tradycji, co biblijna opowieść o podboju Zajordania? I co to znaczy, że w kananejskiej religii „Refaici” byli cieniami zmarłych królów zapraszanymi na ucztę?

Czym jest to „odkrycie”

Ugarit (Ras Szamra) to portowe miasto-państwo w północnej Syrii, odkryte przypadkiem w 1928 r. i badane od 1929 r. przez francuską misję Claude’a F. A. Schaeffera. W archiwach pałacowych i świątynnych znaleziono tysiące tabliczek zapisanych alfabetycznym pismem klinowym w języku ugaryckim – bliskim krewnym hebrajskiego. Miasto zniszczono ok. 1190–1185 r. p.n.e. w czasie najazdów „ludów morza”, więc teksty pochodzą głównie z XIV–XIII w. p.n.e.

Wśród tych tekstów wyróżnia się niewielka grupa dotycząca istot zwanych rapiuma (l.mn. od rapi’u) – to dokładnie ten sam rdzeń, co biblijne „Refaim”. Trzy główne teksty to: KTU 1.20–1.22 (znaleziska z 1930–1931, publikacja Ch. Virolleaud z 1941 r.) – grupa rapiuma, zwanych na przemian „bogami” i „ludźmi”, którzy rydwanami jadą trzy dni na siedmiodniową ucztę; KTU 1.108 (RS 24.252, ok. XIII w. p.n.e.) – krótki hymn, zapewne intronizacyjny, tłumaczony zwykle: „Niech rapiu, wiekuisty król, pije wino (…), bóstwo zasiadające w Asztarot, panujące w Edrei”; oraz KTU 1.161 (RS 34.126, odkryta w sezonie wykopalisk 1973, opublikowana przez André Caquota, opracowana przez Wayne’a Pitarda w 1978 r.) – liturgia pogrzebowo-intronizacyjna, wzywająca „rapiuma ziemi”, by zeszli do zmarłego króla i pobłogosławili jego następcę.

Sens tych tekstów pozostaje sporny (patrz niżej), ale nie budzi wątpliwości, że rapiuma to istoty związane ze światem zmarłych i kultem przodków królewskich, wzywane przy pogrzebach i intronizacjach. Rdzeń rp’ znaczy „leczyć, przywracać do zdrowia” – stąd propozycja, by rapiuma rozumieć raczej jako „uzdrowicieli” niż „herosów”, choć to drugie tłumaczenie wciąż jest bardzo rozpowszechnione.

Powiązanie z Pismem

Piąta Księga Mojżeszowa opisuje podbój Zajordania, w którym Izraelici pokonują dwóch amoryckich królów: Sichona i Oga:

„Gdy pobił Sichona, króla Amorytów, który mieszkał w Cheszbonie, i Oga, króla Baszanu, który mieszkał w Asztarot w Edrei” (Pwt 1,4 UBG).

Baszan to żyzna wyżyna na wschód od Jeziora Galilejskiego, a Asztarot i Edrei to jego dwa główne miasta – te same dwie nazwy pojawiają się razem w KTU 1.108 jako siedziby „rapiu”. Księga Jozuego łączy je wprost z tytułem „Refaita”:

„Całe królestwo Oga w Baszanie, który królował w Asztarot i w Edrei; był on ostatnim z Refaitów, których Mojżesz pobił i wypędził” (Joz 13,12 UBG).

Po bitwie pod Edrei (Pwt 3,1–3) Mojżesz przekazuje wspomnienie o rozmiarach pokonanego króla:

„Gdyż tylko sam Og, król Baszanu, pozostał z olbrzymów; a jego łoże, łoże żelazne, czy nie znajduje się w Rabbie synów Ammona? Długie na dziewięć łokci, a szerokie na cztery łokcie, według łokcia męskiego” (Pwt 3,11 UBG) – ok. 4 na 1,8 metra, znacznie więcej niż zwykłe łóżko.

Refaici pojawiają się w Biblii w dwóch pozornie odrębnych znaczeniach: jako lud wysokich wojowników zamieszkujących Kanaan przed Izraelem (obok Emitów i Anakitów – Pwt 2,10–11.20–21) oraz jako określenie cieni zmarłych w Szeolu, w tekstach poetyckich:

„Umarli oni i nie ożyją, są martwi i nie powstaną, ponieważ nawiedziłeś ich i wytępiłeś, i zgładziłeś wszelką pamięć o nich” (Iz 26,14 UBG) – w hebrajskim tego wersetu (oraz np. Prz 21,16) pojawia się ten sam rdzeń rp’, co w Refaici i ugaryckich rapiuma. Najstarsza wzmianka o Refaitach to starcie z czasów Abrahama, znów w Baszanie: „(…) pobił Rafaitów w Asztarot-Karnaim (…)” (Rdz 14,5 UBG).

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne: tabliczki KTU 1.20–22, 1.108 i 1.161 istnieją, pochodzą z Ugarit sprzed jego zniszczenia (ok. 1400–1190 r. p.n.e.) i łączą istoty zwane rapiuma/rp’u z kultem zmarłych władców. Hymn KTU 1.108 rzeczywiście umieszcza postać „rp’u” w Asztarot i Edrei – dokładnie tych samych dwóch miastach, które Biblia przypisuje Ogowi, „ostatniemu z Refaitów”. Samo miasto Asztarot (Tell Aszara koło Al-Shaykh Saad w płd. Syrii) przebadano wykopaliskowo w latach 1966–1967 (Ali Abou Assaf), a figuruje ono też w listach z Amarny (ok. 1350 r. p.n.e.) i kronikach Ramzesa III.

Dyskutowane – i to poważnie:

• Kim jest „rp’u” w KTU 1.108? Starsza interpretacja (m.in. Baruch Margulis) widziała w nim odrębne bóstwo Rapiu, wprost związane z tradycją o Ogu. Nowsze prace (Rodney K. Duke, 2025) wskazują, że imię bóstwa na tej tabliczce w ogóle się nie zachowało, a „rp’u” to raczej epitet boga Milku (Malik, biblijny Molech), skoro Asztarot w innych tekstach ugaryckich dwukrotnie nazwana jest „siedzibą Milku”. To zmienia wymowę odkrycia: nie „bóg Rapiu = pierwowzór Oga”, lecz „kult zmarłych królów pod patronatem Milku toczył się w miastach, które Izrael później kojarzył z Refaitami”.
• Czy Asztarot i Edrei to w ogóle nazwy miast? Frank Moore Cross i część ugarytologów zwracała uwagę, że oba wyrazy bywają odczytywane też jako imiona bóstw, a nie toponimy, co osłabia bezpośrednie powiązanie z królestwem Oga. Laura Quick, referując tę debatę, konkluduje, że dosłownie Og pozostaje po prostu potężnym wrogiem-olbrzymem z narracji podboju, a nie zamaskowanym bóstwem podziemi.
• Refaici: żywy lud olbrzymów czy cienie zmarłych? John Day (2002) argumentuje, że biblijny obraz Refaitów jako fizycznych olbrzymów wyrósł wtórnie z pierwotnie funeralnej tradycji o rapiuma. Duke dodaje, że w hebrajskim Refaici nigdy nie mają końcówki etnonimu (jak „Amoryta”), co sugeruje pojęcie zapożyczone z amoryckiej tradycji o zmarłych królach, a nie nazwę plemienia.
• Żelazne łoże Oga – Alan Millard broni odczytania dosłownego (prestiżowe łoże z rzadkiego żelaza, na wzór łóż bóstw w literaturze mezopotamskiej), starsza hipoteza (XVIII-wieczny J. D. Michaelis) widziała w nim sarkofag. Bazaltowy dolmen odkryty w 1918 r. przez Gustafa Dalmana koło Ammanu bywa przywoływany jako echo tej pamięci, lecz megality Baszanu pochodzą z wcześniejszej epoki brązu, więc to nie „to samo łoże” – najwyżej dowód, że region słynął z gigantycznych konstrukcji z kamienia.
• Werset Pwt 1,4 budzi wątpliwość tekstową: hebrajski łączy „Asztarot” i „Edrei” tak, jakby jedno miasto leżało w drugim, choć to dwa odrębne ośrodki – Duke widzi w tym pomyłkę kopisty albo ślad źródła nie do końca zrozumianego przez autora biblijnego.

Znaczenie

Nawet po odrzuceniu najśmielszej wersji („Rapiu z Ugarit to wprost pierwowzór Oga”), teksty rapiuma pokazują coś ważnego: w Baszanie – dokładnie tam, gdzie Pwt umieszcza królestwo Oga i „ziemię olbrzymów” (Pwt 3,13) – od wieków przed podbojem istniał żywy kult zmarłych władców, wzywanych na ucztę i proszonych o błogosławieństwo dla żyjącego króla. Prawo Mojżeszowe zrywało z taką praktyką i zakazywało wywoływania duchów zmarłych (Pwt 18,10–11) – religia Jahwe (PAN) nie dopuszczała kultu przodków ani wyroczni podziemnych.

Biblijna opowieść o Ogu, „ostatnim z Refaitów”, i jego łożu w Rabba nie jest więc wymysłem znikąd, lecz nawiązaniem do regionalnej pamięci o Baszanie jako krainie legendarnych, potężnych zmarłych władców. Autorzy biblijni przenieśli ją z rejestru kultowo-podziemnego do historycznego: Og przestaje być cieniem czczonym w rytuale, a staje się realnym, pokonanym wrogiem, którego łoże można obejrzeć w Rabba synów Ammona. Odkrycia z Ugarit nie „dowodzą” historyczności Oga, ale potwierdzają, że kanwa tej opowieści – Baszan, Asztarot, Edrei i sam tytuł „Refaim” – jest zakorzeniona w realnie poświadczonej, przedizraelskiej religijności regionu.

Źródła

• Rephaim text – Wikipedia – tabliczki KTU 1.20–1.22, historia odkrycia i publikacji, przegląd interpretacji rapiuma.
• Rephaite – Wikipedia – biblijne Refaici jako lud i jako cienie zmarłych, zestawienie miejsc biblijnych.
• Og – Wikipedia – żelazne łoże Oga, dolmen Dalmana z 1918 r., powiązania z KTU 1.108.
• Laura Quick, „Og, King of Bashan” – TheTorah.com – krytyczny przegląd hipotezy Margulisa i głosu F. M. Crossa.
• Rodney K. Duke, „Tracking the Rephaim Through Place and Time”, Religions 16 (2025) – najnowsza synteza: KTU 1.108 jako hymn do Milku, analiza Pwt 1,4 i Joz 12–13.
• „The Rephaim: Sons of the Gods” (recenzja monografii J. Yogeva) – Denver Journal – omówienie KTU 1.20–22 i 1.108.
• Alan R. Millard, „King Og’s Iron Bed” – Biblical Archaeology Society – argumenty za dosłownym łożem, paralele mezopotamskie.
• Tell Ashtara – Wikipedia – identyfikacja z Asztarot, wykopaliska A. Abou Assafa, listy z Amarny.
• Ashteroth Karnaim – Wikipedia – rozróżnienie Asztarot i Asztarot-Karnaim, Rdz 14,5.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Rdz 14,5; Pwt 1,4; 3,11; Joz 13,12; Iz 26,14.

W 1928 roku syryjski rolnik, orząc pole tuż nad brzegiem Morza Śródziemnego, natrafił pługiem na starożytny grobowiec. Rok później francuscy archeolodzy odsłonili pod tym samym wzgórzem coś znacznie ważniejszego: bibliotekę liczącą ponad tysiąc glinianych tabliczek, spisanych nieznanym dotąd alfabetem klinowym. Wśród nich znalazły się nie tylko mity o bogu burzy Baalu walczącym z morzem i śmiercią, ale też suche, urzędowe listy bogów — spisy imion porządkujące kananejski panteon na potrzeby ofiar świątynnych. Czy to właśnie ten sam Baal, którego ołtarz Gedeon zburzył pod osłoną nocy (Sdz 6,25-32)? I co dokładnie mówią te listy o religii, z którą Izrael zmierzył się w Kanaanie?

Czym jest to „odkrycie”

Miejscowość Ras Szamra na wybrzeżu dzisiejszej Syrii, kilkanaście kilometrów na północ od Latakii, kryła ruiny starożytnego miasta-państwa Ugarit — ważnego portu i ośrodka handlowego epoki późnego brązu. Wykopaliska, prowadzone od 1929 roku przez Claude’a F. A. Schaeffera z muzeum w Strasburgu, trwały z przerwami niemal czterdzieści lat i objęły archiwa pałacowe, świątynne oraz domy pisarzy. Tabliczki zapisano dotąd nieznanym alfabetem klinowym o ok. trzydziestu znakach, oddającym język bliski hebrajskiemu i fenickiemu — rozszyfrowali go w ciągu kilku lat Hans Bauer, Charles Virolleaud i Édouard Dhorme.

Do dziś odnaleziono ok. 1500 tekstów i fragmentów ugaryckich, obok tabliczek akadyjskich, hurryckich i egipskich. Najsłynniejszy jest sześcioczęściowy Cykl Baala (KTU 1.1–1.6), spisany przez skrybę Ilimilku „z Szubbanu” za panowania króla Niqmaddu. Opowiada o trzech starciach: Baal pokonuje boga morza Jama, buduje pałac jako znak swej władzy królewskiej, po czym zmaga się ze śmiercią uosobioną w Mocie — ten najpierw go pokonuje, ale siostra Baala, wojownicza Anat, doprowadza do jego powrotu.

Obok mitów archiwa Ugarit zawierają coś bardziej suchego, ale dla historyków religii równie cennego: listy panteonu, znane głównie z tabliczek KTU 1.47 i 1.118 (oraz akadyjskiego odpowiednika RS 20.24). Są to spisy imion boskich w ustalonej kolejności, używane jako instrukcje, komu i w jakiej kolejności składać ofiary. Otwiera je zwykle Ilib („bóg-ojciec”, uosobienie zmarłego przodka rodu królewskiego), a dalej idą El jako głowa panteonu, bóg zboża Dagan i Baal ze Sapanu; niżej na liście jego małżonka Atirat (biblijna Aszera), bogini słońca Szapasz, bóg księżyca Jarich, boski rzemieślnik Kotar-wa-Chasis czy wojownicza Asztart. Tabliczki są dziś rozproszone między Luwrem a muzeami narodowymi w Damaszku i Aleppo. Miasto zniszczono ok. 1190 r. p.n.e. w zamęcie najazdów Ludów Morza, więc jego archiwa to zamknięta, precyzyjnie datowana migawka religii kananejskiej sprzed osiedlenia się Izraela w Kanaanie.

Powiązanie z Pismem

Teksty z Ugarit nie opisują wprost Izraela — powstały wcześniej i dalej na północ — ale nazywają po imieniu tych samych bogów, przeciw którym walczyli sędziowie i prorocy. Najbardziej dosłowny przykład to historia Gedeona z Ofry. Jego własny ojciec utrzymywał w domu ołtarz Baala i stojący obok niego gaj (drewniany słup poświęcony Atirat/Aszerze) — dokładnie ten sam duet bóstw, który w Ugarit otwiera listy ofiarne. Nocą „Pan mu powiedział: Weź młodego cielca, który należy do twego ojca, oraz drugiego cielca siedmioletniego i zburz ołtarz Baala należący do twego ojca, i zetnij gaj, który jest przy nim” (Sdz 6,25 UBG). Gdy mieszkańcy miasta zażądali śmierci Gedeona, jego ojciec odpowiedział z ironią: „Czy chcecie stawać w obronie Baala? Czy chcecie go wybawić? Kto chciałby go bronić, niech umrze tego ranka. Jeśli jest bogiem, niech sam się spiera o to, że zburzono jego ołtarz” (Sdz 6,31 UBG) — stąd przydomek Gedeona, Jerubbaal — „Niech Baal się spiera z nim” (Sdz 6,32 UBG).

Podobny ton polemiczny pobrzmiewa w scenie z Karmelu, gdzie Eliasz stawia lud przed wyborem: „Jak długo będziecie się wahać między dwoma zdaniami? Jeśli Pan jest Bogiem, idźcie za nim, a jeśli Baal, idźcie za nim” (1 Krl 18,21 UBG) — to nie starcie z bóstwem abstrakcyjnym, lecz z konkretnym, znanym z tabliczek Ugarit bogiem burzy i deszczu, który w mitologii kananejskiej właśnie za pogodę i urodzaj odpowiadał.

Ciekawszy, bardziej spekulatywny trop dotyczy struktury panteonu. Cykl Baala wspomina ucztę z udziałem „siedemdziesięciu synów Atirat” (KTU 1.4 VI 46) — zgromadzenia bogów zrodzonych przez El. Badacze widzą w tej liczbie tło dla „Gdy Najwyższy rozdzielał dziedzictwa narodom, a oddzielał synów Adama, wyznaczył granice narodom według liczby synów Izraela” (Pwt 32,8 UBG) — werset ten w tekście masoreckim, na którym oparta jest UBG, mówi o „synach Izraela”, ale najstarsze zachowane rękopisy hebrajskie z Qumran oraz Septuaginta mają w tym miejscu „synów Bożych”. Niezależnie od tego, którą wersję uznać za pierwotną, dalszy werset stawia sprawę jasno: „Działem Pana jest bowiem jego lud, Jakub jest jego wydzielonym dziedzictwem” (Pwt 32,9 UBG) — to, co w Ugarit było zgromadzeniem bogów, w Piśmie zostaje podporządkowane jednemu Panu.

Co pewne, a co dyskutowane

Nie budzi wątpliwości sam fakt odkrycia: data (1928-1929), lokalizacja (Ras Szamra/Ugarit), kierownictwo wykopalisk (Claude Schaeffer), istnienie i odczytanie alfabetu ugaryckiego w latach 30. XX wieku, a także treść i klasyfikacja tabliczek — zarówno Cyklu Baala (KTU 1.1–1.6), jak i list ofiarnych/panteonu (KTU 1.47, 1.118). Nie jest sporne, że El, Atirat, Baal, Jam i Mot to bóstwa realnie czczone w Ugarit, ani że te same imiona (Baal, Aszera) pojawiają się jako obiekt krytyki w Biblii hebrajskiej.

• Datowanie Cyklu Baala. Starsza generacja badaczy (m.in. H.L. Ginsberg) wiązała skrybę Ilimilku z panowaniem Niqmaddu II w połowie XIV w. p.n.e. Większość dzisiejszych specjalistów (D. Pardee, W. van Soldt) przesuwa te tabliczki na drugą połowę XIII w. p.n.e., za Niqmaddu III — niektórzy sugerują nawet dwóch różnych skrybów o tym imieniu w odstępie stulecia. Spór nie jest rozstrzygnięty.
• Charakter list panteonu. Badacze (m.in. John F. Healey) dyskutują, na ile listy typu KTU 1.47 oddają spójną „teologię” hierarchii boskiej, a na ile są doraźnymi spisami ofiarnymi zmieniającymi się zależnie od okazji — mimo że Ilib i El niemal zawsze je otwierają.
• Zakres uogólnienia „religii kananejskiej”. Ugarit to odrębne, silnie zhurytyzowane miasto-państwo w północnej Syrii, oddalone od Izraela o setki kilometrów i kilka stuleci. Jego panteon uchodzi za najlepiej udokumentowany, ale nie w pełni tożsamy wzorzec religii kananejskiej praktykowanej później w Izraelu i Judzie — pokrewny, lecz nie identyczny.
• Wariant tekstowy Pwt 32,8. Czy pierwotny tekst brzmiał „synowie Izraela” (tekst masorecki, na którym oparta jest UBG) czy „synowie Boży” (Septuaginta, zwój 4QDeut z Qumran) — to spór tekstologów (Emanuel Tov popiera tę drugą wersję jako starszą); analogia do „siedemdziesięciu synów Atirat” z Ugarit jest sugestywna, lecz nie rozstrzygająca.

Status „potwierdzone” dotyczy istnienia i treści tabliczek oraz opisanego przez nie panteonu — nie zaś szczegółów chronologii czy interpretacji teologicznych, wciąż dyskutowanych naukowo.

Znaczenie

Teksty z Ugarit odmieniły studia biblijne na dwóch płaszczyznach. Po pierwsze, językowej: niejasne dotąd hebrajskie słowa i zwroty poetyckie — zwłaszcza w Psalmach, Hioba czy u proroków — zyskały sens dzięki bliskim odpowiednikom ugaryckim, bo oba języki dzielą ten sam typ paralelizmu i sporą część słownictwa. Po drugie, historycznej: dzięki listom panteonu i Cyklowi Baala wiadomo, że Baal, Aszera, Jam i Mot nie są literacką fikcją autorów biblijnych, lecz konkretnymi, nazwanymi bóstwami o rozbudowanej mitologii, realnie czczonymi w świątyniach kananejskich.

Dzięki tym tekstom lepiej rozumiemy, dlaczego kult Baala i Aszery wraca w Piśmie tak natrętnie — od domowego ołtarza ojca Gedeona, przez konfrontację Eliasza na Karmelu, po reformy Jozjasza usuwające słupy Aszery ze świątyni. Nie chodziło o odosobniony przesąd, lecz o zorganizowany, regionalny system religijny z własną hierarchią bóstw i kalendarzem ofiar — i właśnie z takim, udokumentowanym archeologicznie systemem, a nie z abstrakcyjnym pogaństwem, mierzyli się autorzy ksiąg historycznych i prorockich Starego Testamentu.

Źródła

• Wikipedia, Ugaritic texts — historia odkrycia, korpus tekstów, chronologia i miejsca przechowywania tabliczek.
• Wikipedia, List of Ugaritic deities — zestawienie bóstw panteonu ugaryckiego i ich funkcji.
• Wikipedia, Baal Cycle — treść, datowanie i skryba Ilimilku Cyklu Baala (KTU 1.1–1.6).
• Wikipedia, Ancient Canaanite religion — El, Atirat, Baal, Jam, Mot na tle religii kananejskiej.
• World History Encyclopedia, Ugarit — historia miasta, wykopaliska Schaeffera, chronologia zniszczenia.
• The Sapiru Project, Ugaritic God-Lists — omówienie tabliczek z listami panteonu (RS 1.017 i pokrewne).
• TheTorah.com, The Sons of Israel or God? Deuteronomy 32:8 — spór tekstologiczny wokół „synów Izraela”/„synów Bożych” i tło ugaryckie.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Sdz 6,25.31-32; Pwt 32,8-9; 1 Krl 18,21.

Kiedy prorok Ezechiel, przebywający na wygnaniu w Babilonii, szuka trzech postaci uosabiających najwyższą sprawiedliwość, wymienia Noego, Daniela i Hioba (Ez 14,14.20). Kłopot w tym, że biblijny prorok Daniel w tym samym czasie żył i urzędował na dworze babilońskich władców — był młodszym współczesnym samego Ezechiela, a nie postacią sprzed wieków, jak patriarcha z czasów potopu czy cierpiący sprawiedliwy z ziemi Us. Kim więc jest ów starożytny „Daniel”, o którym mówi prorok? Odpowiedzi dostarczyły przypadkowo odnalezione gliniane tabliczki sprzed niemal 3400 lat.

Czym jest to „odkrycie”

Historia zaczyna się w 1928 roku, gdy syryjski rolnik Mahmud Mella az-Zir, orząc pole w Minet el-Beida nad Morzem Śródziemnym, natrafił lemieszem na płytę zakrywającą grobowiec z epoki brązu. Znalezisko zwróciło uwagę francuskiej Akademii Napisów, która wysłała na miejsce ekipę Claude’a F. A. Schaeffera. Wiosną 1929 roku Schaeffer rozpoczął prace w pobliskim kopcu Ras Szamra i już 14 maja natrafiono na pierwszą tabliczkę zapisaną nieznanym pismem klinowym. Odkryto stolicę zapomnianego królestwa Ugarit, a znaki na tabliczkach okazały się alfabetem liczącym zaledwie około trzydziestu znaków — jednym z najstarszych alfabetów świata.

W latach 1930–1931 wykopaliska w archiwum przy świątyni dostarczyły trzech tabliczek z historią niejakiego Danela (ugaryckie DNỈL, „El sądzi” lub „El jest sędzią”) i jego syna Aqhata. Tekst — dziś katalogowany jako CTA/KTU 1.17–1.19 — po raz pierwszy opublikował i przetłumaczył asyriolog Charles Virolleaud w 1936 roku. Kolofon jednej z tabliczek Baalowego cyklu, spisanych tą samą ręką, wymienia pisarza Ilimilku i władcę Ugarit imieniem Niqmaddu jako sponsora zapisu, co pozwala datować teksty na epokę późnego brązu, w przybliżeniu na XIV wiek p.n.e. Większość tabliczek z Ras Szamra trafiła do Muzeum Narodowego w Damaszku, część — w tym jedna z tabliczek Aqhata (inwentarz AO 17323) — do paryskiego Luwru.

Sama opowieść jest fragmentaryczna — brakuje początku i końca — lecz zachowana treść jest wyrazista. Danel, bezdzietny władca, przez siedem dni pości i składa ofiary, błagając boga El o potomka; za wstawiennictwem Baala otrzymuje syna, Aqhata. Opisany jest jako ten, który zasiada w bramie miasta, „sądząc sprawę wdowy, rozstrzygając sprawę sieroty” — formuła bliska tej, jaką Biblia stosuje wobec sprawiedliwych sędziów i królów. Boski rzemieślnik Kotar-wa-Chasis kuje dla dorastającego Aqhata niezwykły łuk, który budzi pożądanie bogini Anat, patronki łowów i wojny: oferuje ona chłopcu srebro, złoto, a nawet nieśmiertelność w zamian za broń. Aqhat odmawia, dodając obraźliwą uwagę, że łuki są dla mężczyzn, nie kobiet. Rozgniewana Anat zleca słudze Jatpanowi zabójstwo — łuk ginie wraz z chłopcem (wg jednej z interpretacji wpada do morza), a ziemię nawiedza siedmioletnia susza. Danel opłakuje syna i przeklina miasta winne zbrodni. Córka Pugat, poznawszy winę Jatpana, przebiera się za Anat, upija mordercę i doprowadza go do przechwalania się zbrodnią — i w tym momencie tabliczka się urywa. Czy Pugat dokonała zemsty, czy Aqhat został przywrócony do życia — nie wiemy, bo zakończenie eposu zaginęło.

Powiązanie z Pismem

Ezechiel powołuje się na Daniela dwukrotnie w tym samym rozdziale, zapowiadając sąd nad Jerozolimą: „Choćby byli pośród niej ci trzej mężowie: Noe, Daniel i Hiob, to oni przez swoją sprawiedliwość wybawiliby tylko własne dusze, mówi Pan Bóg” (Ez 14,14 UBG), oraz: „Choćby Noe, Daniel i Hiob byli pośród niej, jak żyję, mówi Pan Bóg, żadną miarą nie wybawiliby ani syna, ani córki” (Ez 14,20 UBG). To samo imię pojawia się raz jeszcze w wyroczni przeciw władcy Tyru: „Oto jesteś mądrzejszy od Daniela, żadna tajemnica nie jest zakryta przed tobą” (Ez 28,3 UBG) — słowach, które Jahwe (PAN) każe prorokowi wypowiedzieć z ironią pod adresem pogańskiego króla.

Zestawienie z Noem i Hiobem rzuca się w oczy: obaj są postaciami sprzed wieków i obaj spoza linii Izraela — Noe to patriarcha przedpotopowy, Hiob pochodzi „z ziemi Us”. Trzeci w tym gronie „Daniel” zdaje się więc pasować do wzorca dawnego, ponadnarodowego bohatera, a nie do proroka żyjącego współcześnie z Ezechielem, który w chwili spisywania tych słów od kilkunastu lat służył już na dworze Nabuchodonozora. Dodatkowym tropem jest pisownia: w hebrajskim tekście Ezechiela imię zapisano jako דנאל (dn’l, bez litery jod), podczas gdy imię biblijnego proroka to דניאל (dani’el, z jod) — różnica drobna, lecz w oczach wielu badaczy znacząca.

To odkrycie ugaryckiego Danela w latach trzydziestych XX wieku dało nowy kontekst tej zagadce. Jako pierwszy powiązanie zaproponował orientalista René Dussaud w 1931 roku, wskazując, że ugarycki „sędzia sprawy wdowy i sieroty” pasuje do roli, jaką Ezechiel przypisuje swojemu Danielowi — postaci z dawnej, przedizraelskiej tradycji Kanaanu, obecnej w zbiorowej pamięci regionu podobnie jak Noe czy Hiob. Wyrocznia przeciw królowi Tyru (Ez 28,3) wzmacnia ten trop: miasto to leżało w kręgu kananejsko-fenickim, do którego należał też Ugarit, więc przywołanie znanego tam bohatera byłoby dla adresata czytelniejsze niż odwołanie do izraelskiego proroka.

Co pewne, a co dyskutowane

Poza sporem pozostają fakty archeologiczne: odkrycie Ugarit w Ras Szamra, okoliczności znalezienia tabliczek, ich datowanie na epokę późnego brązu (ok. XIV w. p.n.e.) oraz fragmentaryczna, urwana treść eposu. Nie budzi też wątpliwości, że w tekście ugaryckim Danel opisany jest jako ten, kto „sądzi sprawę wdowy i sieroty” w bramie miasta.

• Tożsamość Daniela u Ezechiela. Utożsamienie z ugaryckim Danelem — zapoczątkowane przez Dussauda, rozwijane m.in. przez Johna Daya — przyjmuje dziś spora część badaczy, ale nie wszyscy. H. H. P. Dressler i inni podważają je, argumentując, że sprawiedliwość biblijnego Daniela była znana współczesnym Ezechielowi, a fragmentaryczny Danel z Ugarit — poza epizodem sądzenia w bramie — nie ma w zachowanym tekście rangi porównywalnej z Noem czy Hiobem. Sprawa pozostaje otwarta.
• Zakończenie eposu. Czy Pugat pomściła brata? Czy Aqhat został w jakikolwiek sposób przywrócony (być może przez boga Rapiu, patrona Danela)? Bez brakujących fragmentów tabliczek te pytania pozostają otwarte — „szczęśliwe zakończenie” bywa rekonstrukcją, nie potwierdzonym tekstem.
• Szczegóły datowania. Opracowania różnie datują panowanie władcy z kolofonu (Niqmaddu) i dekadę spisania tekstu przez pisarza Ilimilku w obrębie XIV–XIII w. p.n.e. — nie zmienia to umiejscowienia eposu w epoce późnego brązu.

Ponieważ sam rdzeń artykułu — powiązanie ugaryckiego Danela z postacią wymienioną przez Ezechiela — jest przedmiotem realnego, nierozstrzygniętego sporu naukowego, status tego „odkrycia” określono tu jako mieszany, a nie jednoznacznie potwierdzony: fakty archeologiczne są pewne, biblijne powiązanie pozostaje hipotezą, choć dziś dość szeroko podzielaną.

Znaczenie

Epos o Aqhacie niczego w Biblii „nie dowodzi” w sensie potwierdzenia konkretnego wydarzenia historycznego. Jego wartość jest inna: pokazuje świat literacki i religijny, w którym Izrael powstawał i z którym prorocy nieustannie polemizowali. Motyw władcy zasiadającego w bramie i broniącego wdowy oraz sieroty — tak charakterystyczny dla ugaryckiego Danela — wraca wielokrotnie w Piśmie jako miara prawdziwej sprawiedliwości (np. w Psalmach czy u proroków), co sugeruje wspólny, zachodniosemicki język prawny i literacki Kananejczyków i autorów biblijnych, choć wypełniony zupełnie inną treścią teologiczną — bez politeizmu i bez bogini mszczącej się za odrzucony dar.

Odkrycie w Ras Szamra pokazuje też coś praktycznego dla czytania Ezechiela: prorok, przemawiając do słuchaczy żyjących w świecie, gdzie legendy o dawnych, sprawiedliwych sędziach krążyły od wieków, mógł sięgnąć po postać rozpoznawalną ponad granicami Izraela — tak jak po powszechnie znanego Noego. Niezależnie od tego, którą stronę sporu ktoś uzna za bardziej przekonującą, sama możliwość, że tekst biblijny przywołuje bohatera z kananejskiej tradycji sprzed Mojżesza, pokazuje, jak głęboko przesłanie proroków było osadzone w realiach starożytnego Bliskiego Wschodu — a kontekst ten odzyskaliśmy dzięki przypadkowemu odkryciu rolnika orzącego pole w 1928 roku.

Źródła

• Wikipedia, hasło „Danel” — dane o Danelu, datowaniu tabliczek, kolofonie i sporze wokół Ezechiela: https://en.wikipedia.org/wiki/Danel
• Wikipedia, hasło „Aqhat” — streszczenie fabuły eposu, rola Kotara-wa-Chasis, Anat i Rapiu: https://en.wikipedia.org/wiki/Aqhat
• EBSCO Research Starters, „Aqhat Epic” i „Aqhat Epic Is Composed in Ugarit” — okoliczności odkrycia (1929–1931), datowanie, związek z Ezechielem 14: https://www.ebsco.com/research-starters/history/aqhat-epic
• Ancient Origins, „Ezekiel’s Daniel: Biblical Hero or Ancient Ugaritic Legend?” — spór Dussaud–Dressler i argumenty obu stron: https://www.ancient-origins.net/human-origins-religions/ezekiel-0016625
• de Verbo Vitae, „Dan’el, Aqhat, and the Rephaim” — szczegóły fabuły (Pugat, Jatpan) i konteksty Rapiu/Refaim: https://www.deverbovitae.com/articles/danelaqhatrephaim/
• Bible.org, „Who is Ezekiel’s Daniel?” — argumenty za utożsamieniem z biblijnym prorokiem i przeciw niemu: https://bible.org/article/who-ezekiels-daniel
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Ez 14,14; Ez 14,20; Ez 28,3.

Kiedy Eliasz szydził z proroków Baala, że ich bóg „może śpi i musi się obudzić”, brzmiało to jak przypadkowa kpina. Ale co, jeśli prorok celował w konkretne wierzenie — opowieść, którą wyznawcy Baala rzeczywiście znali i powtarzali? Sześć glinianych tabliczek odkopanych w syryjskim Ras Szamra pozwala dziś usłyszeć drugą stronę sporu: co naprawdę mówiono o bogu burzy, z którym mierzył się prorok Jahwe (PAN) na górze Karmel.

Czym jest to „odkrycie”

Cykl Baala to najdłuższy zachowany utwór literacki starożytnego Ugarit — miasta-państwa na wybrzeżu dzisiejszej Syrii, które rozkwitło w epoce późnego brązu. Tekst spisano ugaryckim pismem klinowym — jednym z najstarszych alfabetów świata, liczącym około trzydziestu znaków — na sześciu tabliczkach oznaczonych dziś sygnaturami KTU 1.1–1.6 (w innym systemie CAT/CTA). Zachowało się ponad półtora tysiąca wersów poezji.

Tabliczki wyszły na jaw przypadkiem: w 1928 roku chłop orzący pole natrafił na grobowiec, a rok później, w 1929, ruszyły francuskie wykopaliska pod kierunkiem Claude’a F. A. Schaeffera. Pierwsze tabliczki znaleziono w maju 1929 roku, w budynku zidentyfikowanym jako biblioteka szkoły skrybów, w pobliżu świątyń Baala i Dagana. Wiele z nich wydobyto w sezonach 1930–1931.

Kolofon na tabliczkach zachował nawet nazwisko kopisty. Był nim skryba Ilimilku (Ilimalku) z Szubbani, uczeń arcykapłana Attanu-Purliannego, pracujący pod patronatem Niqmaddu, króla Ugarit. To rzadki przypadek, gdy znamy z imienia człowieka, który przelał starożytny mit na glinę.

Sam mit opowiada o walce o władzę nad bogami. W skrócie:

• Baal kontra Jam (KTU 1.1–1.2) — bóg burzy pokonuje Jama, boga morza i chaosu, i sięga po królowanie.
• Budowa pałacu (KTU 1.3–1.4) — Baal, potwierdzając swoją władzę, wznosi wspaniały pałac na górze Safon (Zaphon).
• Baal kontra Mot (KTU 1.5–1.6) — bóg śmierci Mot połyka Baala, ten schodzi do świata podziemnego (co oznacza zamarcie płodności ziemi), po czym wraca do życia, a płodność powraca wraz z nim.

Baal występuje tu wielokrotnie z tytułem rkb ʿrpt — „jeżdżący na obłokach”, „dosiadający chmur”. To bóg deszczu, gromu i urodzaju: dokładnie ten profil bóstwa, przeciw któremu występuje Biblia hebrajska.

Powiązanie z Pismem

Najbardziej bezpośredni związek to konfrontacja Eliasza z prorokami Baala na Karmelu. Cała próba dotyczy tego, kto ześle ogień (błyskawicę) i — po niej — deszcz, czyli dwie domeny, które mit z Ugarit przypisuje właśnie Baalowi. Stawka jest jasna od pierwszego zdania:

„Jak długo będziecie się wahać między dwoma zdaniami? Jeśli Pan jest Bogiem, idźcie za nim, a jeśli Baal, idźcie za nim” (1 Krl 18,21 UBG).

W tym świetle drwina Eliasza przestaje być zwykłym żartem. Gdy prorocy Baala wołają bez skutku, Eliasz kpi:

„Wołajcie głośniej, przecież to jest bóg, ale może tylko zamyślił się albo jest zajęty, albo też może jest w drodze, albo może śpi i musi się obudzić” (1 Krl 18,27 UBG).

Badacze (m.in. Gary A. Rendsburg w studium The Mock of Baal in 1 Kings 18:27) zauważają, że kolejne przytyki trafiają w motywy znane z Ugarit: bóg, który „jest w drodze” lub „śpi”, to echo Baala nieobecnego, pochłoniętego przez Mota i przebywającego w świecie umarłych. Nawet samookaleczanie się proroków — „nacinali się według swego zwyczaju nożami i włóczniami, aż krew z nich tryskała” (1 Krl 18,28 UBG) — przypomina żałobne obrzędy z mitu, gdzie bóg El rani własne ciało, opłakując martwego Baala. Odpowiedź przychodzi jednak nie od Baala:

„Wtedy spadł ogień Pana i pochłonął ofiarę całopalną i drwa, i kamienie, i proch” (1 Krl 18,38 UBG), a lud wyznał: „Pan jest Bogiem! Pan jest Bogiem!” (1 Krl 18,39 UBG). Domenę burzy i deszczu Pismo świadomie odbiera Baalowi i przypisuje Jahwe.

Ten sam ruch widać w Psalmach, które opisują teofanię w obrazach burzy. Psalm 29 od dawna bywa nazywany „kananejskim hymnem przejętym dla Jahwe” — grzmot to głos Boga, powtórzony siedmiokrotnie:

„Głos Pana nad wodami; zagrzmiał Bóg chwały, Pan nad wielkimi wodami. Głos Pana potężny, głos Pana pełen majestatu” (Ps 29,3–4 UBG).

Podobnie Psalm 104,3 mówi o Bogu, o którym psalmista wyznaje: „czynisz obłoki swym rydwanem, chodzisz na skrzydłach wiatru” — obraz bliski Baalowemu tytułowi „jeżdżącego na obłokach”. A motyw zwycięstwa nad morzem i wielogłowym potworem, znany z walki Baala z Jamem i z zabicia węża Lotana, pobrzmiewa tam, gdzie psalmista wyznaje: „Ty skruszyłeś głowy Lewiatana” (Ps 74,14 UBG). Opis Lewiatana u Izajasza — „węża długiego (…) węża skręconego” (Iz 27,1 UBG) — niemal dosłownie odpowiada ugaryckim epitetom Lotana.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: istnienie tabliczek, ich treść, pismo i datowanie na epokę późnego brązu. To nie rekonstrukcja — to fizyczne dokumenty przechowywane w muzeach i wielokrotnie wydawane krytycznie (m.in. monumentalne opracowanie Marka S. Smitha).
• Muzea — do uściślenia: punkt wyjścia mówił o Luwrze i Damaszku, ale zgodnie z katalogami tabliczki Cyklu rozdzielono inaczej: KTU 1.1–1.2 oraz 1.5–1.6 znajdują się w Luwrze w Paryżu, a KTU 1.3–1.4 w Muzeum Narodowym w Aleppo. Muzeum Narodowe w Damaszku przechowuje inne znaleziska z Ugarit. Tę korektę odnotowuję świadomie.
• Datowanie i patron — dyskutowane: kolofon wskazuje króla Niqmaddu, ale uczeni spierają się, czy chodzi o Niqmaddu II (XIV w. p.n.e.), czy o późniejszego władcę z końca XIII w. p.n.e. Stąd rozpiętość datowania kopii: XIV–XIII w. p.n.e.
• Skala zapożyczeń — dyskutowana: co do Psalmu 29 panuje daleko idąca zgoda, że tło stanowi tradycja Baala (hipoteza H. L. Ginsberga z 1935 r., rozwinięta przez Franka Moore’a Crossa). Ostrożniej jest z Psalmem 68,4: część badaczy widzi w wyrażeniu tłumaczonym jako „przemierza niebiosa” bezpośrednie echo tytułu rkb ʿrpt, inni wskazują na różnice formalne i rodzime, izraelskie pochodzenie zwrotu. Bezpieczniej mówić o wspólnym repertuarze obrazów niż o prostym kopiowaniu.
• Charakter mitu — dyskutowany: czy Cykl Baala to mit sezonowy (rytm pór roku, śmierć i powrót płodności — tak np. J. C. de Moor), czy jednorazowa opowieść o ustanowieniu królowania — pozostaje przedmiotem debaty.

Warto podkreślić, czego te teksty nie robią: nie „dowodzą” cudu na Karmelu ani nie potwierdzają żadnego pojedynczego wydarzenia. Dają natomiast tło — pokazują, w co realnie wierzyli wyznawcy Baala, przeciw którym pisano biblijne polemiki.

Znaczenie

Zanim odkryto Ugarit, „Baal” był w Biblii głównie etykietą fałszywego boga bez twarzy. Dzięki tabliczkom wiemy, kim ten bóg był dla swoich czcicieli: władcą burzy, deszczu i urodzaju, dosiadającym chmur, umierającym i powracającym. To sprawia, że biblijna polemika staje się czytelna. Kiedy Pismo mówi, że Jahwe (PAN) grzmi głosem nad wodami, jeździ na obłokach, kruszy głowy morskiego smoka i sam zsyła ogień oraz deszcz, przejmuje dokładnie te obszary, które kultura kananejska przypisywała Baalowi — i odbiera je jedynemu Bogu.

Konfrontacja na Karmelu przestaje być więc anegdotą o dziwnym konkursie, a staje się starciem dwóch całych światopoglądów, które dziś potrafimy zrekonstruować z obu stron. To dobry przykład, jak archeologia nie tyle „udowadnia” Biblię, ile pozwala usłyszeć jej słowa tak, jak brzmiały dla pierwotnych odbiorców — z pełną świadomością, komu i czemu prorocy Izraela rzucali wyzwanie.

Źródła

• Baal Cycle — przegląd tabliczek KTU 1.1–1.6, treść, datowanie: en.wikipedia.org/wiki/Baal_Cycle
• Peter C. Craigie, „The Tablets from Ugarit and Their Importance for Biblical Studies”, Biblical Archaeology Review (1983) — odkrycie w Ras Szamra i znaczenie dla studiów biblijnych: library.biblicalarchaeology.org
• World History Encyclopedia — hasła o Baalu i o tabliczkach Cyklu Baala (kontekst historyczny, ilustracje): worldhistory.org/baal
• Muzeum Narodowe w Aleppo / Virtual Museum of Syria — tabliczka Cyklu Baala (KTU 1.4) w Aleppo: virtual-museum-syria.org
• Gary A. Rendsburg, „The Mock of Baal in 1 Kings 18:27”, Catholic Biblical Quarterly — analiza kpiny Eliasza na tle mitu: jewishstudies.rutgers.edu (PDF)
• Mark S. Smith, The Ugaritic Baal Cycle (t. I–II) — krytyczne wydanie z tłumaczeniem i komentarzem: academia.edu
• Porównanie KTU I.3 i Ps 68,4 (tytuł „jeżdżący na obłokach”): intertextual.bible
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 1 Krl 18,21.27.28.38.39; Ps 29,3–4; Ps 74,14; Ps 104,3; Iz 27,1.

Bezdzietny władca, który we śnie słyszy od boga obietnicę licznego potomstwa, wyrusza po żonę, składa ślub, którego potem żałuje, i w końcu mierzy się z buntem własnego syna. Czy to streszczenie dziejów Abrahama? Nie – to fabuła eposu spisanego na glinianych tabliczkach w kananejskim mieście Ugarit, zanim jeszcze spisano Księgę Rodzaju w znanej nam formie. Podobieństwo motywów każe zapytać, co łączyło świat patriarchów z literacką kulturą ich sąsiadów.

Czym jest to „odkrycie”

W 1928 roku syryjski rolnik, orząc pole koło Latakii, natrafił pługiem na starożytny grobowiec. Rok później, pod kierunkiem Claude’a F. A. Schaeffera, ruszyły systematyczne wykopaliska na pobliskim tellu Ras Szamra. Już po kilku dniach prac natrafiono na pierwsze tabliczki klinowe – wzgórze kryło ruiny Ugarit, portowego miasta-państwa epoki późnego brązu, zniszczonego ok. 1190–1185 r. p.n.e. przez najazdy Ludów Morza.

Wykopaliska prowadzone przez kolejne dekady (do 1976 r., potem na sąsiednim tellu Ras Ibn Hani) ujawniły pałac królewski, świątynie Baala i Dagona oraz liczne archiwa. W „domu arcykapłana” na akropolu miasta, w sezonie 1930–1931 znaleziono trzy gliniane tabliczki zapisane w alfabecie ugaryckim – klinowym, ale liczącym tylko ok. 30 znaków. Zawierają one epos o królu Kircie (w innej transkrypcji: Keret), oznaczany dziś jako KTU 1.14–1.16, łącznie ok. 18 kolumn pisma; zakończenie zaginęło wraz z uszkodzoną częścią ostatniej tabliczki.

Kolofon – powtarzający się też przy micie o Baalu i opowieści o Aqhacie – identyfikuje skrybę jako Ilimilku z Szubbanu, ucznia arcykapłana i wróżbity Attanu, działającego na dworze króla Nikmaddu (prawdopodobnie Nikmaddu II, XIV w. p.n.e.) – co pozwala umiejscowić spisanie tekstu w tym stuleciu, choć sama opowieść mogła krążyć ustnie wcześniej. Tabliczki przypisuje się do zbiorów Muzeum Narodowego w Aleppo; w latach 2012–2017 zbiory tamtejszych muzeów były w dużej mierze ewakuowane do bezpiecznych magazynów, m.in. w Damaszku, więc dokładny obecny status kolekcji trudno dziś jednoznacznie zweryfikować.

Fabuła: król Kirta z Hubur traci kolejno wszystkie żony i dzieci – wskutek chorób, wojny i nieszczęść – i zostaje bez dziedzica. Pogrążony w rozpaczy zasypia płacząc, a wtedy ukazuje mu się we śnie bóg El, głowa kananejskiego panteonu, każąc złożyć ofiarę i wyruszyć zbrojnie na Udum, by zdobyć za żonę Hurriję, córkę króla Pabila, odrzucając oferty okupu w złocie i srebrze. Kirta usłuchał, zdobył Udum i poślubił Hurriję, z którą doczekał się potomstwa. W drodze złożył jednak ślub bogini Atirat (odpowiedniczce biblijnej Aszery), którego nie dopełnił. Rozgniewana bogini sprowadziła nań śmiertelną chorobę; wyleczyła go dopiero istota stworzona w tym celu przez El, uzdrowicielka Szataqat. Gdy Kirta wracał do zdrowia, syn Jassub oskarżył go o niezdolność do rządzenia i zażądał abdykacji, co ściągnęło nań przekleństwo ojca. W tym miejscu – z powodu zniszczenia tabliczki – tekst się urywa.

Powiązanie z Pismem

Epos o Kircie nie ma bezpośredniego związku z historią Abrahama – nic nie wskazuje, by twórcy Rodzaju znali akurat ten tekst. Obie opowieści łączy raczej wspólny repertuar motywów literatury zachodniosemickiej: bezdzietny władca lub patriarcha, obietnica potomstwa w widzeniu sennym, wyprawa po żonę oraz próba wierności złożonemu zobowiązaniu.

W Księdze Rodzaju Abram skarży się Panu niemal tak samo jak Kirta: „Panie Boże, co mi dasz, skoro ja jestem bezdzietny, a szafarzem mego domu jest ten Damasceńczyk Eliezer?” (Rdz 15,2 UBG). Odpowiedzią – jak w eposie ugaryckim – jest obietnica potomstwa: „Spójrz teraz na niebo i policz gwiazdy, jeśli będziesz mógł je policzyć; i powiedział mu: Takie będzie twoje potomstwo. I uwierzył Panu, i poczytano mu to za sprawiedliwość” (Rdz 15,5-6 UBG). Ten sam wątek powraca przy obietnicy złożonej Sarze: „Na pewno wrócę do ciebie za rok o tej porze, a oto twoja żona Sara będzie miała syna” (Rdz 18,10 UBG). A gdy syn obietnicy się rodzi, Abraham zostaje poddany próbie wierności – strukturalnie bliskiej złamanemu ślubowi Kirty wobec Atirat, choć o odwrotnym rozstrzygnięciu: „Po tych wydarzeniach Bóg wystawił Abrahama na próbę i powiedział do niego: Abrahamie! A on odpowiedział: Oto jestem. I Bóg powiedział: Weź teraz swego syna, twego jedynego, którego miłujesz, Izaaka, idź do ziemi Moria i tam złóż go na ofiarę całopalną na jednej górze, o której ci powiem” (Rdz 22,1-2 UBG).

Różnice są równie ważne, co podobieństwa. Kirta jest wprost nazwany „synem El” – półboskim władcą o rodzinnej, dynastycznej więzi z bóstwem. Abraham nie jest ani boskiego pochodzenia, ani władcą – to zwykły człowiek, powołany przez Jahwe (PAN) mocą jednostronnego przymierza i obietnicy, nie z racji urodzenia. W Ugarit działa cały panteon (El, Atirat, Baal), który można rozgniewać niedotrzymanym ślubem; w Rdz 15–22 działa jeden Bóg, a wiara Abrahama, nie rytualne zadośćuczynienie, zostaje „poczytana za sprawiedliwość”. Tam, gdzie złamana przysięga sprowadza na Kirtę chorobę, u Abrahama próba kończy się nie karą, lecz potwierdzeniem przymierza.

Co pewne, a co dyskutowane

Poza sporem pozostają fakty archeologiczne: miejsce i czas znalezienia tabliczek (Ras Szamra, sezon 1930–1931, ekspedycja Schaeffera), ich liczba (trzy, KTU 1.14–1.16), identyfikacja skryby Ilimilku na podstawie kolofonów oraz spisanie eposu w XIV w. p.n.e. za Nikmaddu. Niekwestionowane jest też, że tekst urywa się w połowie akcji – losy Jassuba i Kirty pozostają bezpowrotnie utracone.

• Kierunek i charakter zależności literackiej. Od lat 60. XX wieku badacze ostrzegają przed tzw. parallelomanią – terminem ukutym w 1962 r. przez biblistę Samuela Sandmela na przecenianie podobieństw tekstowych. Dziś przeważa pogląd, że epos o Kircie i narracje patriarchalne czerpią ze wspólnej puli motywów zachodniosemickich, a nie że jeden tekst wpłynął wprost na drugi – choć część badaczy dopuszcza pośredni wpływ tradycji kananejskiej na dzieje Izraela.
• Funkcja samego eposu. Starsze ujęcia widziały w Kircie tekst rytualny lub narzędzie legitymizacji władzy. Herbert Niehr (Uniwersytet w Tybindze), w wykładzie w Collège de France, zaproponował odczytanie eposów o Kircie i Aqhacie jako tekstów dydaktycznych – przygotowujących następcę tronu przestrogą: synowie niepodporządkowani boskiemu porządkowi (Jassub, Aqhat) ponoszą konsekwencje. To propozycja interpretacyjna, nie ustalony konsensus.
• Obecna lokalizacja tabliczek. Standardowe odniesienie to Muzeum Narodowe w Aleppo, jednak wojna domowa i ewakuacja zbiorów muzealnych sprawiają, że aktualny status oryginałów trudno dziś jednoznacznie potwierdzić.
• Status naukowy tematu. W roadmapie cyklu temat oznaczono jako „potwierdzony” – w sensie, że istnienie, datowanie i treść tabliczek nie budzą wątpliwości. To jednak potwierdzenie faktu literacko-archeologicznego, nie związku przyczynowego z tekstem biblijnym – ten pozostaje przedmiotem interpretacji porównawczej, nie dowodem historycznym.

Znaczenie

Odkrycie archiwów Ugarit w latach 30. XX wieku było przełomem w rozumieniu świata, w którym kształtowała się tradycja biblijna. Ugarycki dał bezpośredni wgląd w język, poetykę i wyobraźnię religijną Kanaanu sprzed powstania Izraela – paralele w słownictwie i paralelizmie poetyckim pozwoliły lepiej odczytywać niejasne fragmenty hebrajskiej poezji biblijnej, w tym psalmów.

Epos o Kircie ma jednak znaczenie osobne: pokazuje, że motyw bezdzietnego bohatera, który we śnie otrzymuje od bóstwa obietnicę potomstwa, był w kulturze kananejskiej znanym wzorcem opowieści – nie wynalazkiem autorów biblijnych. Dzięki temu lepiej widać teologiczną oryginalność Rdz 15–22: ten sam szkielet fabularny zostaje wypełniony inną treścią wiary. U Kirty przywrócenie porządku zależy od rytualnego zadośćuczynienia rozgniewanemu bóstwu; u Abrahama centralnym punktem jest wiara poczytana za sprawiedliwość i przymierze z jednym Bogiem, które przetrwa najtrudniejszą próbę. Ugarit nie „potwierdza” historii Abrahama dowodowo, ale osadza ją w realnym kontekście literackim starożytnego Bliskiego Wschodu – i przez kontrast pomaga dostrzec, co w opowieści biblijnej było nowe.

Źródła

• Wikipedia (en), Epic of Kirta – zarys treści, datowania i tabliczek KTU 1.14–1.16: en.wikipedia.org/wiki/Epic_of_Kirta
• Wikipedia (en), Legend of Keret – skryba Ilimilku, miejsce przechowywania tabliczek: en.wikipedia.org/wiki/Legend_of_Keret
• World History Encyclopedia, Ugarit – odkrycie stanowiska Ras Szamra, alfabet ugarycki: worldhistory.org/Ugarit
• World History Edu, The Legend of Keret – streszczenie fabuły krok po kroku: worldhistoryedu.com/the-legend-of-keret
• Collège de France, wykład Herberta Niehra, The royal epics of Ugarit: Kirta and Aqhatou – funkcja dydaktyczna eposu: college-de-france.fr
• Samuel Sandmel, „Parallelomania” (1962) – przestroga przed przecenianiem paraleli tekstowych: en.wikipedia.org/wiki/Parallelomania
• National Museum of Damascus – Wikipedia; ewakuacja zbiorów syryjskich w czasie wojny: en.wikipedia.org/wiki/National_Museum_of_Damascus
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Rdz 15,2; 15,5-6; 18,10; 22,1-2.

Syryjski władca, o którym poza jednym rozdziałem Biblii nikt by dziś nie pamiętał, wysyła własnego syna z darami do króla Izraela. Czy taki epizod da się w ogóle zweryfikować archeologicznie — czy to tylko literacka ozdoba narracji o Dawidzie? Odpowiedzi dostarczyło niepozorne wzgórze nad rzeką Orontes w środkowej Syrii, pod dzisiejszym miastem Hama, gdzie duńscy archeolodzy odkopali warstwy po warstwie stolicę królestwa, które Biblia nazywa Chamat.

Czym jest to „odkrycie”

W latach 1931–1938 duńska ekspedycja pod kierunkiem Haralda Ingholta, finansowana przez Fundację Carlsberga, prowadziła wykopaliska na cytadeli w Hama nad Orontesem. Prace — jedne z pierwszych systematycznych badań archeologicznych w tej części Syrii — objęły warstwy od neolitu aż po epokę żelaza, a zatrudniały nawet około 400 miejscowych robotników pod nadzorem egipskich brygadzistów wyszkolonych na wcześniejszych wielkich wykopaliskach. Odsłonięto ciągłą sekwencję osadniczą sięgającą schyłkowego okresu chalkolitu (z poziomem kultury Halaf) po zniszczenie miasta w 720 r. p.n.e. Zabytki trafiły do Danii i stanowią dziś trzon kolekcji starożytności Muzeum Narodowego w Kopenhadze.

W epoce żelaza (XI–VIII w. p.n.e.) Hama była stolicą królestwa Chamat (Hamat) — jednego z tzw. państw syro-hetyckich, powstałych po upadku imperium hetyckiego, które z czasem coraz silniej przenikała kultura aramejska. Już w XIX wieku odkryto tu tzw. „kamienie z Hama” — hetyckie (luwijskie) inskrypcje hieroglificzne króla Urhiliny i jego syna Uratamiego; trafiły one do Muzeum Starożytnego Wschodu w Stambule. Urhilina (w źródłach asyryjskich zapisywany jako Irhuleni) rządził w połowie IX w. p.n.e. i w 853 r. p.n.e. wraz z Hadadezerem z Damaszku dowodził koalicją, która pod Karkar czasowo powstrzymała ekspansję asyryjskiego króla Salmanasara III. Jego imię widnieje też w luwijskich hieroglifach na parze muszli-kastanietów znalezionych w Fort Salmanasar w Nimrud (dziś w British Museum) — najwyraźniej dyplomatycznym darze dla asyryjskiego dworu.

Blisko sto lat później, ok. 785 r. p.n.e., król Zakkur nazywa siebie już „królem Chamat i Luasz” w aramejskiej inskrypcji na steli znalezionej w Tell Afis, przechowywanej dziś w Luwrze — dobry przykład stopniowego „aramaizowania” dynastii i języka publicznego w tym regionie. Ostatecznie w 720 r. p.n.e. Sargon II zdławił bunt lokalnego uzurpatora Jau-bidiego (zwanego też Ilu-bidim), spalił miasto, osadził w nim 6300 Asyryjczyków, a samego króla — jak chełpliwie relacjonują asyryjskie roczniki z Chorsabadu i tzw. pryzmat z Nimrud — kazał żywcem odedrzeć ze skóry. Sam Sargon przyjął wówczas tytuł „niszczyciela Chamat”. Warstwa zniszczenia z tego okresu jest w Hama wyraźnie widoczna archeologicznie i zamyka wielką epokę niepodległego królestwa.

Powiązanie z Pismem

Biblia wspomina Chamat wielokrotnie i w bardzo konkretnym kontekście politycznym. Najbardziej znany epizod dotyczy króla Toi, który po klęsce Hadadezera z Soby wysłał do Dawida poselstwo: „Gdy Toi, król Chamat, usłyszał, że Dawid pokonał całe wojsko Hadadezera; Wysłał swego syna Jorama do króla Dawida, aby go pozdrowił w pokoju i aby powinszował mu tego, że walczył z Hadadezerem i pokonał go. Hadadezer bowiem prowadził wojnę z Toi. I Joram przyniósł ze sobą przedmioty ze srebra, ze złota i z brązu” (2 Sm 8,9-10 UBG). Dary te Dawid — jak podaje kolejny werset — poświęcił Jahwe (PAN), Bogu Izraela, razem z łupami zabranymi innym pokonanym ludom (2 Sm 8,11). Równoległa relacja w 1 Krn 18,9-10 podaje imię syna Toi jako Hadoram, co jest typową dla starożytnych tekstów rozbieżnością w transliteracji imion własnych, a nie sprzecznością co do samego wydarzenia.

Chamat pełni w Biblii jeszcze inną, systemową funkcję: wyznacza idealną północną granicę Ziemi Obiecanej. W opisie granic Kanaanu czytamy: „Potem od góry Hor wymierzycie granicę aż do wejścia do Hemat; a krańce tej granicy sięgną do Sedada” (Lb 34,8 UBG). Ta sama formuła — „wejście do Chamat” (Lebo-Chamat, dziś utożsamiane z miejscowością Lebwe w północnej dolinie Bekaa w Libanie) — wraca przy opisie święta Salomona (1 Krl 8,65) oraz przy relacji o Jeroboamie II, który „przywrócił granice Izraela od wejścia do Chamat aż do Morza Stepowego” (2 Krl 14,25 UBG). Kronikarz dodaje z kolei, że sam Salomon „wyruszył do Chamat Soby i zdobył je” oraz zbudował w Chamat miasta-składy (2 Krn 8,3-4 UBG) — czyli epizod z czasów Dawida i Toi miał, według biblijnej narracji, swoją kontynuację w postaci realnej ekspansji izraelskiej administracji na północ.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: istnienie potężnego królestwa ze stolicą w Hama w epoce żelaza, jego hetycko-luwijskie korzenie stopniowo przenikane przez język i kulturę aramejską, udział Urhiliny/Irhuleniego w koalicji antyasyryjskiej pod Karkar (853 r. p.n.e.) oraz zniszczenie miasta przez Sargona II w 720 r. p.n.e. — to fakty potwierdzone niezależnie przez inskrypcje asyryjskie, luwijskie i aramejskie oraz przez stratygrafię wykopalisk duńskich.
• Dyskutowane — etniczna „metka” królestwa: określenie Chamat jako „królestwa aramejskiego” jest uproszczeniem. Badacze (m.in. w ramach dyskusji o tzw. państwach syro-hetyckich) podkreślają, że przez większość IX wieku p.n.e. dynastia i inskrypcje były luwijskie (hetyckie), a wyraźnie aramejski charakter — jak w steli Zakkura z ok. 785 r. p.n.e. — utrwalił się dopiero później. Chamat to w istocie kultura mieszana, dwu- lub trójjęzyczna (luwijski, aramejski, fenicki).
• Dyskutowane — tożsamość Toi: od odkrycia w 2003 r. w cytadeli Aleppo posągu z inskrypcją króla Taity z królestwa Palistin/Walistin (obejmującego w XI-X w. p.n.e. m.in. okolice Hama i Aleppo), izraelski badacz Gershon Galil zaproponował identyfikację biblijnego Toi z Taitą II. Hipoteza ta pozostaje jednak kontrowersyjna: część specjalistów (m.in. J. D. Hawkins, Belkıs Dinçol) wskazuje na niepewności w datowaniu poszczególnych inskrypcji Taity, a samo powiązanie chronologiczne — Dawid ok. 1000 r. p.n.e., najstarsze pewne poświadczenia Taity nieco wcześniej lub później — nie jest jednoznacznie ustalone. Innymi słowy: istnienie krainy i władców noszących zbliżony tytuł jest pewne, konkretna identyfikacja jednej postaci z drugą — nie.
• Dyskutowane — szczegóły kary na buntowniku z 720 r.: informacja o żywcem odartym ze skóry władcy Jau-bidim pochodzi wyłącznie z asyryjskiej propagandy królewskiej (roczniki z Chorsabadu, pryzmat z Nimrud) — takie relacje miały odstraszać, więc niektórzy historycy traktują ich dosłowność ostrożnie, choć sam fakt stłumienia buntu i zburzenia miasta nie budzi wątpliwości.

Znaczenie

Odkrycia w Hama pokazują coś, co łatwo przeoczyć przy pobieżnej lekturze Pisma: biblijni autorzy operowali realną, sprawdzalną geopolityką epoki żelaza. Chamat nie jest tłem dekoracyjnym, lecz konkretnym, dobrze udokumentowanym królestwem — z własnymi królami, językiem, sojuszami i, ostatecznie, tragicznym końcem pod naporem Asyrii. Fakt, że akurat ten ośrodek posłużył biblijnym autorom jako punkt odniesienia dla „idealnej” granicy Izraela (od Lb 34 po czasy Jeroboama II), świadczy o tym, jak dobrze orientowali się oni w realiach politycznych regionu przez stulecia. Epizod z Toi i Dawidem wpisuje się w szerszy, potwierdzony archeologicznie obraz: mniejsze królestwa syryjskie w X-IX w. p.n.e. rzeczywiście zawierały sojusze i wymieniały dary dyplomatyczne, dokładnie w takiej konwencji, jaką opisuje 2 Księga Samuela. Losy Chamat — od lokalnej potęgi, przez wasalizację, po zrównanie z ziemią przez Sargona II — to zarazem zapowiedź tego, co kilkanaście lat później spotkało Samarię, a niedługo potem groziło Jerozolimie.

Źródła

• Wikipedia: Hama — historia miasta, sekwencja stratygraficzna, zniszczenie przez Sargona II.
• Wikipedia: Hamath — królestwo Chamat, kontekst biblijny i polityczny.
• Narodowe Muzeum Danii — Digital Hama: wyprawa duńska — przebieg i wyniki wykopalisk 1931-1938 pod kierunkiem Haralda Ingholta.
• Wikipedia: Irhuleni — król Urhilina/Irhuleni, bitwa pod Karkar 853 r. p.n.e., inskrypcje luwijskie.
• World History Encyclopedia — muszle-kastaniety z imieniem Urhiliny — zabytek z Fort Salmanasar w Nimrud, dziś w British Museum.
• Wikipedia: Yahu-Bihdi — bunt i klęska uzurpatora Jau-bidiego w 720 r. p.n.e., relacje asyryjskie.
• Wikipedia: Stela Zakkura — aramejska inskrypcja króla Chamat i Luasz, ok. 785 r. p.n.e., dziś w Luwrze.
• Wikipedia: Tou (postać biblijna) — król Toi/Tou, relacja z Dawidem, hipoteza Gershona Galila o Taicie II.
• Wikipedia: Palistin — królestwo Taity, inskrypcja z cytadeli w Aleppo (2003), dyskusja nad datowaniem i tożsamością.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 2 Sm 8,9-11; Lb 34,8; 1 Krl 8,65; 2 Krl 14,25; 2 Krn 8,3-4.

Kim właściwie byli „Baalowie i Asztarty”, przeciwko którym grzmieli izraelscy sędziowie i prorocy? Przez tysiąclecia znano ich niemal wyłącznie z pogardliwych wzmianek biblijnych — jako nieokreśloną, zbiorową kategorię „cudzych bogów”. Wiosną 1928 roku syryjski rolnik orzący pole na wybrzeżu koło Latakii natrafił pługiem na płytę przykrywającą starożytny grób. Odsłonięta w ten sposób biblioteka glinianych tabliczek pozwoliła kananejskim bóstwom po raz pierwszy przemówić własnym głosem.

Czym jest to „odkrycie”

Miejsce nazywa się dziś Ras Szamra i leży około 11 km na północ od syryjskiego miasta Latakia, tuż przy śródziemnomorskim wybrzeżu. Kryje ono ruiny Ugarit — kananejskiego miasta-portu zamieszkanego od epoki neolitu, które rozkwitło jako niezależne królestwo w epoce późnego brązu, w II tysiącleciu p.n.e. Przypadkowe odkrycie grobowca w nekropolii Minet el-Beida w 1928 roku zbadał wstępnie Charles Virolleaud, ówczesny dyrektor prac archeologicznych w Syrii i Libanie. Systematyczne wykopaliska ruszyły wiosną 1929 roku pod kierunkiem francuskiego archeologa Claude’a F. A. Schaeffera. Prace kontynuowano corocznie aż do wybuchu II wojny światowej, wznowiono w 1950 roku (Schaeffer prowadził je do 1970 r.), a od 2005 roku badania kontynuowała wspólna misja syryjsko-francuska, przerwana wojną domową po 2011 roku.

Już w pierwszym sezonie wykopalisk, w domu tuż obok świątyni Baala na akropolu, natrafiono na tabliczki leżące na podłodze — prywatną bibliotekę najwyższego kapłana miasta. Później, w obrębie pałacu królewskiego, odkryto kolejne, większe archiwa: korespondencję dyplomatyczną, dokumenty gospodarcze i umowy. Łącznie odnaleziono ponad tysiąc tabliczek zapisanych lokalnym pismem, a licząc też teksty w językach akadyjskim, sumeryjskim, huryckim i hetyckim — kilka tysięcy dokumentów. Ugarit okazał się jednym z najbogatszych wielojęzycznych archiwów starożytnego Bliskiego Wschodu.

Prawdziwą sensacją było samo pismo większości tabliczek mitologicznych. Przypominało klinowe pismo mezopotamskie, lecz — jak zauważył Virolleaud, publikując pierwsze teksty w czasopiśmie „Syria” — używało zaledwie ok. trzydziestu znaków, z których każdy oznaczał pojedynczą spółgłoskę. Był to w istocie alfabet, tylko zapisany techniką klinową. Odczytano go zadziwiająco szybko: w kwietniu 1930 roku Hans Bauer zaproponował wartości fonetyczne czternastu liter, a niemal równolegle Édouard Dhorme ustalił niezależnie ok. 24 znaki. Język tabliczek — ugarycki — okazał się bliskim krewnym biblijnego hebrajskiego i fenickiego.

Wśród tekstów literackich najważniejszy jest tzw. Cykl Baala (sześć tabliczek KTU 1.1–1.6) — opowieść o walce boga burzy Baala z Jamem, uosobieniem morza, i z Motem, bogiem śmierci, oraz o budowie jego niebiańskiego pałacu. Obok niego zachowały się Epos o Kerecie i Opowieść o Aqhacie, a także setki tekstów rytualnych i ćwiczeń skrybów — w tym najstarsze znane „abecedaria”, czyli spisy liter w ustalonej kolejności, poprzedzającej porządek alfabetu fenickiego, hebrajskiego, greckiego i łacińskiego. W 1932 roku, obok świątyni Baala, odkryto też serię steli, wśród nich słynną „stelę Baala z piorunem” (dziś w Luwrze, nr inw. AO 15775). Miasto zniszczono ostatecznie ok. 1190–1185 r. p.n.e., najprawdopodobniej wskutek najazdów tzw. Ludów Morza towarzyszących ogólnemu załamaniu cywilizacji epoki brązu — i nigdy go nie odbudowano, dzięki czemu archiwa pozostały nienaruszone aż do XX wieku.

Powiązanie z Pismem

Kontekst biblijny wyznacza tu Księga Sędziów, opisująca czasy po śmierci pokolenia Jozuego, gdy Izraelici masowo odeszli od wyłącznej czci Jahwe (Pan) na rzecz religii sąsiadów: „I synowie Izraela czynili to, co złe w oczach Pana, i służyli Baalom” (Sdz 2,11 UBG), a kilka wersów dalej: „Opuścili Pana, a służyli Baalowi i Asztartom” (Sdz 2,13 UBG). Do czasu odkrycia Ugarit te imiona były dla czytelników Biblii niemal puste — znane wyłącznie z polemicznych wzmianek biblijnych autorów oraz z bardzo późnych, greckich streszczeń (jak fragmenty przypisywane Sanchuniatonowi, zachowane u Filona z Byblos). Tabliczki z Ras Szamra dostarczyły czegoś zupełnie innego: oryginalnych tekstów spisanych przez samych czcicieli tych bóstw.

Okazało się, że „Baal” to w istocie tytuł znaczący „pan”, odnoszący się do boga burzy i deszczu Hadada — uważanego przez Kananejczyków za dawcę urodzaju i władcę nieba. „Asztarty” (l.poj. Asztarte) to bogini płodności i wojny, czczona w Ugarit obok siostry i towarzyszki Baala, wojowniczej Anat. Ugarycki Cykl Baala pokazuje boga burzy jako tego, który zapewnia deszcz, urodzaj i porządek kosmiczny — dokładnie te same funkcje, o które w Izraelu toczył się spór, czy przypisywać je Baalowi, czy wyłącznie Jahwe (por. konfrontacja Eliasza z prorokami Baala na górze Karmel, 1 Krl 18).

Odkrycie rzuciło też światło na fragmenty poetyckie samej Biblii. Ugarycki mit opisuje pokonanego przez Baala węża morskiego Lotana — „węża uciekającego” i „węża skręconego”. Niemal identyczne słownictwo pojawia się u Izajasza: „W tym dniu Pan ukarze swoim mieczem srogim, wielkim i mocnym Lewiatana, węża długiego, Lewiatana, węża skręconego, i zabije smoka, który jest w morzu” (Iz 27,1 UBG). Podobnie epitet Baala jako „jeźdźca obłoków” bywa zestawiany z opisem Boga Izraela: „wywyższajcie tego, który przemierza niebiosa” (Ps 68,4 UBG). Zbieżności te nie oznaczają, że Biblia „przepisała” kananejskie mity — pokazują raczej, że natchnieni autorzy świadomie posługiwali się znanym słownictwem religijnym regionu, by przypisać te atrybuty wyłącznie Jahwe, odbierając je Baalowi.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: okoliczności odkrycia w 1928 r. i wykopaliska od 1929 r. pod kierunkiem Claude’a Schaeffera; alfabetyczny charakter pisma ugaryckiego (ok. 30 znaków spółgłoskowych) i jego odczytanie w 1930 r. przez Bauera, Dhorme’a i Virolleauda; treść głównych mitów (Cykl Baala, Epos o Kerecie, Opowieść o Aqhacie); obecność w panteonie Ugarit bóstw wprost wymienianych w Biblii (Baal, Aszera, Asztarte, Dagan) oraz datowanie zniszczenia miasta na ok. 1190–1185 r. p.n.e.
• Dyskutowane: dokładna funkcja domu, w którym znaleziono pierwszą bibliotekę tabliczek — część badaczy uważa go za prywatny księgozbiór najwyższego kapłana Baala, inni akcentują odnalezione w tym samym budynku ślady szkoły skrybów, nie wykluczając obu funkcji naraz.
• Przyczyny ostatecznego zniszczenia Ugarit pozostają przedmiotem sporu w ramach szerszej debaty o „katastrofie epoki brązu” — wskazuje się na najazdy Ludów Morza, lokalne powstania, susze i załamanie handlu międzynarodowego, prawdopodobnie działające łącznie.
• Relacja tekstów ugaryckich do konkretnych fragmentów biblijnej poezji bywa przeceniana. Teza Hansa Louisa Ginsberga i Theodora Gastera z lat 30. XX wieku, rozwinięta później przez Mitchella Dahooda, że Psalm 29 to „ujahwiony” hymn kananejski pierwotnie poświęcony Baalowi, znajduje mocne poparcie filologiczne, lecz część badaczy woli mówić ostrożniej o wspólnej kananejskiej tradycji poetyckiej niż o bezpośrednim zapożyczeniu jednego utworu.
• Liczba odnalezionych tabliczek różni się między publikacjami (od ok. 1250 do ponad 1500 tekstów ugaryckich) — to efekt odmiennych metod liczenia fragmentów, nie spór merytoryczny. Status tematu pozostaje „potwierdzone”: samo odkrycie i jego znaczenie dla poznania religii kananejskiej nie budzą wątpliwości, a kontrowersje dotyczą wyłącznie interpretacji analogii literackich.

Znaczenie

Ugarit uznaje się za jedno z najważniejszych znalezisk XX wieku dla studiów nad Starym Testamentem — nie dlatego, że „potwierdza” jakieś konkretne wydarzenie biblijne, lecz dlatego, że po raz pierwszy pozwolił usłyszeć głos religii, z którą Biblia nieustannie polemizuje. Zamiast pustych nazw z Sdz 2,11.13 mamy dziś rozbudowaną mitologię, hierarchię bogów, ich epitety i rytuały, które stały za kultem tak surowo potępianym przez sędziów i proroków Izraela.

Bliskie pokrewieństwo języka ugaryckiego z hebrajskim pomogło biblistom rozjaśnić wiele trudnych, rzadkich słów Starego Testamentu oraz odsłoniło wspólne kananejskie dziedzictwo poetyckie, z którego czerpali psalmiści i prorocy. Ras Szamra dała też początek nowej dyscyplinie — ugarystyce — i wpłynęła na historię alfabetu oraz metody filologii semickiej, z których korzysta dziś niemal każdy poważny komentarz biblijny.

Źródła

• Wikipedia, Ugarit — odkrycie, chronologia wykopalisk, zniszczenie miasta: https://en.wikipedia.org/wiki/Ugarit
• Wikipedia, Ugaritic texts — liczba tabliczek, języki, utwory literackie: https://en.wikipedia.org/wiki/Ugaritic_texts
• Livius.org, Ugarit (Ras Shamra) — datowanie, znaczenie religijne: https://www.livius.org/articles/place/ugarit-ras-shamra/
• Peggy L. Day, Dies Diem Docet: The Decipherment of Ugaritic (PDF) — odczytanie alfabetu przez Bauera, Dhorme’a i Virolleauda: http://sel.cchs.csic.es/sites/default/files/06day_2a4aeb99.pdf
• Musée du Louvre, Stèle du dieu Baal au foudre — opis i numer inwentarzowy AO 15775: https://collections.louvre.fr/en/ark:/53355/cl010140542
• F. C. Fensham, Psalm 29 and Ugarit, Journal of Northwest Semitic Languages — teza o kananejskim pochodzeniu Psalmu 29: https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA0000017_231
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Sdz 2,11.13; Iz 27,1; Ps 68,4.

Pod posadzką Wielkiego Meczetu Umajjadów w Damaszku, w miejscu, gdzie dziś modlą się muzułmanie, leżą warstwy dużo starsze niż islam. Kamienny fragment z reliefem uskrzydlonego sfinksa, wmurowany niegdyś w fundament, prowadzi archeologów do świątyni aramejskiego boga burzy Hadada – patrona Damaszku w czasach, gdy miastem rządzili królowie z dynastii Ben-Hadadów. Czy to właśnie tu, w „domu Rimmona”, kłaniał się uzdrowiony przez Elizeusza syryjski wódz Naaman? Odpowiedź wymaga przejścia przez trzy tysiąclecia kultu w jednym miejscu – i sporej dozy ostrożności co do szczegółów.

Czym jest to „odkrycie”

Wielki Meczet Umajjadów, wzniesiony w latach 706–715 n.e. za kalifa al-Walida I, stoi na działce o niezwykłej historii religijnej. Według zgodnych ustaleń historyków architektury i archeologów, w X–IX wieku p.n.e., gdy Damaszek był stolicą aramejskiego państwa Aram-Damaszek, w tym samym miejscu stał obszerny temenos – ogrodzony dziedziniec sanktuaryjny z narożnymi wieżami i monumentalnym wejściem – poświęcony Hadad-Rammanowi, bogu burzy i deszczu, głównemu bóstwu aramejskiego panteonu.

Gdy w II wieku p.n.e. region znalazł się pod wpływem hellenizmu (zwłaszcza za Antiocha IV), miejscowego Hadada utożsamiono z Zeusem. Po podboju rzymskim w 64 r. p.n.e. sanktuarium rozbudowano w gigantyczną Świątynię Jowisza Damasceńskiego – jedną z największych świątyń rzymskiej Syrii, z podwójnym obwodem murów (zewnętrzny peribolos szacowany na około 350×450 m) i monumentalnymi bramami. W 391 r. cesarz Teodozjusz I przekształcił świątynię w katedrę pod wezwaniem Jana Chrzciciela – siedzibę drugiego co do rangi biskupstwa patriarchatu antiocheńskiego. Po podboju arabskim w 635 r. miejsce przez siedemdziesiąt lat służyło jednocześnie chrześcijanom i muzułmanom, aż al-Walid I nakazał budowę wielkiego meczetu, zachowując zewnętrzne mury dawnego rzymskiego temenosu.

Bezpośrednim, namacalnym śladem najstarszej, aramejskiej fazy jest kamienny blok bazaltowy z reliefem kroczącego, uskrzydlonego sfinksa w stylu syro-fenickim (podwójna, spłaszczona korona, charakterystyczna broda). Odnaleziono go pod koniec lat 40. XX wieku podczas prac konserwatorskich przy północno-wschodnim narożniku meczetu – był wtórnie wmurowany w fundament późniejszego (hellenistycznego) muru. Na podstawie stylu i ikonografii historycy sztuki datują go na IX wiek p.n.e. i wiążą z panowaniem króla Chazaela (Hazaela) z Damaszku, władcy znanego również z asyryjskich kronik i ze steli z Tel Dan. Znalezisko opublikował w 1949 r. w czasopiśmie „Syria” Emir Dżafar Abd el-Kader; dziś zabytek jest eksponowany w Muzeum Narodowym w Damaszku, skatalogowany w wydanym w 1969 r. katalogu muzeum (autorstwa Adnana al-Dżundiego). To jedyny znany fragment budowli, jaki fizycznie przetrwał z aramejskiej fazy sanktuarium – reszta wiedzy o jego wyglądzie pochodzi z analogii do innych świątyń syryjskich żelaznej epoki.

Powiązanie z Pismem

W 2 Księdze Królewskiej 5 czytamy o Naamanie, dowódcy wojsk Aram-Damaszku, uzdrowionym z trądu przez proroka Elizeusza: „Naaman, dowódca króla Syrii, był człowiekiem bardzo poważanym u swego pana i osobą czcigodną. Przez niego bowiem Pan dał wybawienie Syryjczykom. Był on także dzielnym wojownikiem, ale trędowatym” (2 Krl 5,1 UBG). Po cudownym uzdrowieniu Naaman wyznaje wiarę w Boga Izraela: „Oto teraz poznałem, że nie ma Boga na całej ziemi poza Izraelem” (2 Krl 5,15 UBG) – ale zaraz potem prosi Elizeusza o wyrozumiałość dla swojej dworskiej powinności:

„Jednak w tej sprawie niech Pan przebaczy twemu słudze: gdy mój pan wchodzi do świątyni Rimmona, aby tam oddać pokłon, a opiera się na moim ramieniu, wtedy i ja kłaniam się w świątyni Rimmona. Gdy więc ja się kłaniam w świątyni Rimmona, niech Pan przebaczy twemu słudze w tej sprawie” (2 Krl 5,18 UBG).

„Rimmon” to najprawdopodobniej lokalny, damasceński przydomek Hadada – od akadyjskiego Ramanu, „Grzmiący”, spokrewnionego z aramejskim Ramman. Innymi słowy: „dom Rimmona” z opowieści o Naamanie to najpewniej ta sama świątynia burzowego boga, którego imię nosili też królowie Damaszku z dynastii Ben-Hadadów („syn Hadada”). Tekst biblijny nie podaje imienia władcy, u którego Naaman służył – w rozdziałach 6–8 tej samej księgi pojawia się „król Syrii” Ben-Hadad, którego w 2 Krl 8,7–15 zabija i zajmuje jego tron Chazael. To właśnie ten sam Chazael, z którego panowaniem historycy sztuki wiążą wspomniany relief sfinksa – co oznacza, że kamień odkryty pod meczetem powstał najpewniej tuż po czasach, w których rozgrywa się historia Naamana, w tym samym sanktuarium dynastii i miasta.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: ciągłość kultowa tego konkretnego placu w centrum Damaszku od okresu rzymskiego po dziś dzień jest dobrze udokumentowana źródłami pisanymi i architekturą – rzymski temenos Jowisza, bizantyjska katedra Jana Chrzciciela i meczet Umajjadów fizycznie zachowują te same zewnętrzne mury.
• Pewne: istnienie w IX w. p.n.e. znaczącego aramejskiego sanktuarium w Damaszku, ozdobionego reliefami w stylu syro-fenickim i wiązanego z panowaniem Chazaela, potwierdza konkretny, opublikowany i skatalogowany zabytek (Muzeum Narodowe w Damaszku), a nie tylko przypuszczenie.
• Pewne: utożsamienie „Rimmona” z Hadadem/Rammanem jako lokalnym przydomkiem boga burzy jest ugruntowane językowo i przyjmowane szeroko w literaturze biblistycznej.
• Dyskutowane: relief sfinksa znaleziono wtórnie wmurowany w fundamencie późniejszego muru, nie w pierwotnym kontekście – to mocny dowód na istnienie aramejskiej świątyni w tej okolicy, ale nie pozwala odtworzyć jej planu ani stwierdzić z pewnością, że stała dokładnie tam, gdzie dziś meczet. Ponieważ obiekt jest czynnym, wielkim sanktuarium, systematyczne wykopaliska warstwy aramejskiej są praktycznie niemożliwe – jej wygląd rekonstruuje się głównie przez analogię do innych świątyń syryjskich epoki żelaza.
• Dyskutowane: tożsamość „króla Syrii”, u którego służył Naaman, nie jest w tekście podana wprost. Część badaczy utożsamia go z Ben-Hadadem II (Hadadezerem), koalicjantem spod Karkary (853 r. p.n.e.) i poprzednikiem Chazaela; spór dotyczy zestawienia danych biblijnych z rocznikami Salmanasara III, nie samego istnienia takiego władcy.
• Dyskutowane / legenda: późna tradycja (żydowska i muzułmańska) głosi, że to tu Naaman złożył „ziemię z Izraela”, o którą prosił Elizeusza (2 Krl 5,17). To pobożna opowieść tłumacząca ciągłość kultu, nie ustalenie archeologiczne.

Znaczenie

Znaczenie tego stanowiska nie polega na tym, że jakiś napis wprost potwierdza wizytę Naamana w konkretnej świątyni – takiego dowodu nie ma i raczej nigdy nie będzie, biorąc pod uwagę współczesne przeznaczenie miejsca. Wartość leży gdzie indziej: fizyczny, datowany i publikowany zabytek – kamień z czasów Chazaela – dowodzi, że opisana w Biblii „świątynia Rimmona” nie jest literacką fikcją, lecz odnosi się do realnego ośrodka kultu państwowego w stolicy Aram-Damaszku, w okresie bliskim wydarzeniom z 2 Księgi Królewskiej. Scena, w której Naaman towarzyszy swojemu królowi i wspiera go ramieniem podczas pokłonu przed bóstwem, pasuje do znanych z reliefów asyryjskich obyczajów dworskich – to obraz realnej etykiety pałacowej regionu, nie egzotyczny wymysł. Nieprzerwana, licząca około trzech tysięcy lat sekwencja kultu w jednym miejscu – od Hadada, przez Zeusa i Jowisza, po katedrę i meczet – pokazuje, jak trwałe bywają sakralne punkty na mapie miast Bliskiego Wschodu, niezależnie od zmieniających się religii.

Źródła

• Ministère de la Culture (Francja), „A place of worship since Antiquity” – przegląd faz kultowych miejsca: archeologie.culture.gouv.fr/mosquee-omeyyades/en/place-worship-antiquity
• Wikipedia, „Temple of Jupiter, Damascus” – synteza faz aramejskiej, hellenistycznej, rzymskiej i bizantyjskiej: en.wikipedia.org/wiki/Temple_of_Jupiter,_Damascus
• Wikipedia, „Umayyad Mosque” – budowa meczetu (706–715 n.e.) i wykorzystanie murów rzymskiego temenosu: en.wikipedia.org/wiki/Umayyad_Mosque
• Bible Archaeology Report, „Hazael: An Archaeological Biography” – źródła archeologiczne i epigraficzne o Chazaelu: biblearchaeologyreport.com/2022/10/07/hazael-an-archaeological-biography
• „Born in Damascus” – szczegóły odkrycia orthostatu ze sfinksem (publikacja Dżafara Abd el-Kadera w „Syria”, 1949; katalog muzeum, 1969): bornindamascus.blogspot.com/2017/09/the-temple-of-aram-damascus.html, bornindamascus.blogspot.com/2024/10/bas-relief-de-sphinx.html
• Jewish Virtual Library, hasło „Rimmon” – etymologia „Rimmona” (Ramman/Rammanu) i jego identyfikacja z Hadadem: jewishvirtuallibrary.org/rimmon
• Wayne T. Pitard, Ancient Damascus, Eisenbrauns – klasyczna synteza epigraficzna dziejów Aram-Damaszku: eisenbrauns.org/books/titles/978-0-931464-29-4
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 2 Krl 5,1.15.17–18; 8,7–15.

Pierwszy rozdział Biblii mówi o człowieku stworzonym „na obraz” i „według podobieństwa” Boga. Łatwo uznać te dwa słowa za czysto teologiczny, wewnątrzbiblijny język. A jednak w 1979 roku z syryjskiej ziemi wydobyto bazaltowy posąg, na którym stoi dokładnie ta sama para wyrazów — w języku aramejskim, o kilka wieków wcześniejszym niż większość zachowanych rękopisów Pisma. Co posąg lokalnego władcy znad rzeki Chabur ma wspólnego z pierwszą kartą Księgi Rodzaju?

Czym jest to „odkrycie”

W lutym 1979 roku w Tell Fekherye (Tell Fecharije) w północno-wschodniej Syrii, w pobliżu źródeł rzeki Chabur (biblijnego Chaboru) tuż przy dzisiejszej granicy z Turcją, odsłonięto bazaltowy posąg stojącego mężczyzny w długiej szacie. Rzeźba mierzy około 1,65 m (blisko 2 m wraz z cokołem) i dziś znajduje się w Muzeum Narodowym w Damaszku pod numerem inwentarzowym 7439.

Posąg przedstawia Hadad-jisiego (w wersji akadyjskiej Adad-it’i), syna Sassu-nuriego. Co ciekawe, imię ojca zapisano w dwóch formach — aramejskiej (Sassu-nuri) i akadyjskiej (Szamasz-nuri) — a i sam tytuł władcy brzmi inaczej w każdym z języków. W tekście akadyjskim Hadad-jisi jest namiestnikiem (gubernatorem) Guzany, podległym Asyrii; w tekście aramejskim występuje jako król Guzany, Sikanu i Zaranu. Ta dwoistość nie jest przypadkiem: napis kierowano do dwóch różnych odbiorców — asyryjskiego zwierzchnika i lokalnej, aramejskojęzycznej ludności.

Na szacie posągu wyryto inskrypcję dwujęzyczną. Z przodu biegnie tekst akadyjski (pismo klinowe, dialekt nowoasyryjski) w 38 wierszach; z tyłu — tekst aramejski (pismo alfabetyczne) w 23 wierszach, liczący około 198 słów i ponad 700 czytelnych liter. W katalogach figuruje jako KAI 309. Jest to zarazem najstarsza znana dłuższa inskrypcja w języku aramejskim — dokument o pierwszorzędnym znaczeniu dla historii tego języka.

Treść jest dedykacją wotywną dla boga burzy Hadada (Adada) z Sikanu, „pana Chaboru”, dawcy wód i urodzaju. Napis dzieli się na dwie części: najpierw hymn ku czci bóstwa i pokorna prośba o życie, pomyślność i błogosławieństwo dla władcy; potem — bardziej stanowcza — wyliczenie tytułów oraz dokonań króla i klątwy przeciw każdemu, kto usunąłby jego imię z pomnika.

Powiązanie z Pismem

Sedno sprawy kryje się w tym, jak inskrypcja nazywa sam posąg. Wersja akadyjska używa jednego słowa: ṣalmu (obraz, podobizna). Wersja aramejska używa natomiast dwóch różnych wyrazów. Tekst otwiera formuła „dmwt’ zy hdysʿy” — „podobizna (aram. demuta) Hadad-jisiego”; w dalszej, „królewskiej” części pojawia się drugie słowo — ṣlm (aram. ṣalma, „obraz”).

To właśnie ten sam rdzeniowo dublet, który spina pierwszy rozdział Biblii. Hebrajskie ṣelem (obraz) i demut (podobieństwo) to bezpośrednie odpowiedniki aramejskich ṣalma i demuta z Tell Fekherye:

„Potem Bóg powiedział: Uczyńmy człowieka na nasz obraz według naszego podobieństwa; niech panuje nad rybami morskimi i ptactwem niebieskim, nad bydłem i całą ziemią oraz nad wszelkimi zwierzętami pełzającymi, które pełzają po ziemi.” (Rdz 1,26 UBG)

„Stworzył więc Bóg człowieka na swój obraz, na obraz Boga go stworzył; stworzył ich mężczyzną i kobietą.” (Rdz 1,27 UBG)

Znaczenie tego zbiegu nie polega na tym, że Biblia miałaby „zapożyczać” od syryjskiego króla. Chodzi o coś subtelniejszego: inskrypcja pokazuje, co ta para słów znaczyła na starożytnym Bliskim Wschodzie. Posąg-„obraz” władcy nie był tylko dekoracją. Był jego reprezentantem — uobecniał króla tam, gdzie ten fizycznie nie mógł być, i nosił jego autorytet. Namiestnik Guzany stawia swój „obraz i podobieństwo” przed bogiem, aby stale reprezentował go w świątyni. W kulturze mezopotamskiej król bywał zresztą nazywany „obrazem” boga na ziemi — jego widzialnym pełnomocnikiem.

To rzuca światło na tzw. funkcjonalne (reprezentacyjne) rozumienie „obrazu Bożego” w Księdze Rodzaju: człowiek jest umieszczony na ziemi jako namiestnik i reprezentant Stwórcy, powołany, by sprawować pieczę nad stworzeniem (Rdz 1,26 mówi wprost o panowaniu). Motyw ten wraca zresztą w Biblii kilkakrotnie:

„To jest księga rodu Adama. W dniu, w którym Bóg stworzył człowieka, uczynił go na podobieństwo Boga.” (Rdz 5,1 UBG)

„Kto przeleje krew człowieka, przez człowieka będzie przelana jego krew, bo na obraz Boga człowiek został stworzony.” (Rdz 9,6 UBG)

Jest i drugi, mniej oczywisty pomost. Guzana, którą rządził Hadad-jisi, jest powszechnie utożsamiana z biblijnym Gozan — regionem nad rzeką Chabor, dokąd Asyryjczycy uprowadzili mieszkańców północnego królestwa Izraela (2 Krl 17,6; 18,11; 1 Krn 5,26). Sąsiedni kopiec, Tell Halaf, to najprawdopodobniej samo miasto Guzana. Posąg pochodzi więc dokładnie z tego zakątka świata, który kilkadziesiąt lat później stał się miejscem izraelskiego wygnania.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: istnienie posągu i jego dwujęzyczny napis, obecność obu aramejskich słów (ṣlm i dmwt) obok jednego akadyjskiego (ṣalmu), status najstarszej dłuższej inskrypcji aramejskiej, przechowywanie w Muzeum Narodowym w Damaszku (inw. 7439) i klasyfikacja jako KAI 309. Editio princeps opracowali Ali Abou-Assaf, Pierre Bordreuil i Alan Millard (1982).
• Datowanie — sporne. Większość badaczy umieszcza posąg w IX w. p.n.e., zwykle w połowie lub drugiej połowie stulecia. Wydawcy oparli się na utożsamieniu Sassu-nuriego (ojca władcy) z asyryjskim limmu (eponimem) z 866 r. p.n.e., co daje datę około połowy IX wieku. Argumenty paleograficzne Josepha Naveha skłaniały go do datowania wcześniejszego (proponowano nawet XI w.), natomiast podobieństwa treściowe do późniejszych traktatów (typu Sefire/Mati-ilu) mogłyby datę obniżać. Konsensus mieści się jednak w granicach IX wieku.
• Znaczenie obu słów — dyskutowane. Czy demuta i ṣalma to zwykłe synonimy, czy niosą różne odcienie? W. Randall Garr (artykuł w „Israel Exploration Journal”, 2000) zauważył, że w tekście z Fekherye demuta pojawia się w części błagalnej, kultowej, zwróconej ku bóstwu (król jako czciciel), a ṣalma — w części majestatycznej, upamiętniającej, zwróconej ku ludziom (król jako suweren). Inni traktują oba wyrazy raczej jako wariację stylistyczną. Ta sama różnica zdań powraca w egzegezie Rdz 1,26: część komentatorów widzi w „obrazie” i „podobieństwie” synonimy, część — celowe rozróżnienie.
• Ostrożność. Inskrypcja niczego w Biblii „nie udowadnia” ani nie dowodzi literackiej zależności. Pokazuje jedynie, że słownictwo ṣelem/demut było żywe w północno-zachodnim języku semickim w epoce żelaza — a to pomaga zrozumieć, co te terminy znaczyły dla starożytnego czytelnika.

Znaczenie

Wartość znaleziska z Tell Fekherye polega na oświetleniu, nie na „dowodzeniu”. Biblia nie posługuje się hermetycznym żargonem oderwanym od swojego świata — sięga po realne, rozpoznawalne słownictwo władzy i królewskiej reprezentacji, ale nadaje mu zdumiewająco nowy kierunek. W Mezopotamii „obrazem i podobieństwem” boga bywał jeden człowiek: król. W Księdze Rodzaju ten sam tytuł otrzymuje każdy człowiek — mężczyzna i kobieta. Godność, którą kultura Bliskiego Wschodu rezerwowała dla monarchy, zostaje niejako „zdemokratyzowana” i rozciągnięta na cały rodzaj ludzki.

Stąd też płynie biblijna waga ludzkiego życia: zakaz przelewania krwi z Rdz 9,6 jest uzasadniony właśnie tym, że człowiek nosi „obraz Boga”. Aramejski posąg znad Chaboru — nieme świadectwo tego, jak myślano o „obrazie” władcy — pozwala mocniej usłyszeć, co znaczy, że tym „obrazem” Pismo nazywa zwykłego człowieka: powołanego, by w świecie reprezentować swojego Stwórcę.

Źródła

• Tell Fekherya bilingual inscription — Wikipedia — przegląd: okoliczności odkrycia, materiał, liczba wierszy, KAI 309, dwujęzyczność, uwagi o datowaniu.
• Statue of Hadad-yith’i — National Museum of Damascus (virtual-museum-syria.org) — dane muzealne: wymiary (1,65 m), numer inwentarzowy 7439, liczba słów i liter, imię ojca, bóstwo Hadad z Sikanu.
• W. R. Garr, „’Image’ and 'Likeness’ in the Inscription from Tell Fakhariyeh”, Israel Exploration Journal 50 (2000) — analiza funkcji słów demuta i ṣalma w napisie i ich związku z Rdz 1,26.
• Tell Fekheriye Bilingual Inscription — Vici.org — nota archeologiczna: lokalizacja, dedykacja dla Hadada, datowanie ok. 850 p.n.e., propozycja Naveha (XI w.).
• A. Abou-Assaf, P. Bordreuil, A. R. Millard, „La statue de Tell Fekherye et son inscription bilingue assyro-araméenne” (1982) — editio princeps inskrypcji (Internet Archive).
• 2 Kings 17:6 — utożsamienie biblijnego Gozan z Guzaną/Tell Halaf — kontekst geograficzny asyryjskiego wygnania Izraela.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Rdz 1,26–27; Rdz 5,1; Rdz 9,6.

Na zalesionym wzgórzu nad rzeką Ceyhan, w południowej Turcji, stoi dziś prawie zapomniana forteca sprzed niemal trzech tysięcy lat. W 1946 roku odkryto tam napis wyryty w dwóch językach i dwóch pismach naraz – i to on stał się kluczem do odczytania systemu pisma, który przez dekady opierał się badaczom. Co ma wspólnego lokalny władca z Cylicji, piszący o swoich podbojach i błogosławieństwie boga burzy, ze światem opisanym w Biblii? Odpowiedź prowadzi przez ten sam alfabet, ten sam region i te same ludy, które w Piśmie Świętym pojawiają się pod nazwą „Chetytów”.

Czym jest to „odkrycie”

W lutym 1946 roku niemiecki orientalista Helmuth Theodor Bossert, wraz z turecką archeolog Halet Çambel oraz Naci Kumem z muzeum w Adanie, wyruszyli w góry Taurus w poszukiwaniu śladów starożytnego osadnictwa. Na wzgórzu Karatepe natrafili na ruiny warownego miasta z czasów żelaza, a przy jego bramach – na monumentalne inskrypcje wyryte na bazaltowych ortostatach i posągach. Wykopaliska prowadzone od 1947 roku pod kierunkiem Bosserta i Çambel (która później przez dekady kierowała pracami na stanowisku) odsłoniły twierdzę zbudowaną pod koniec VIII wieku p.n.e. przez lokalnego władcę imieniem Azatiwada.

Napis – dziś katalogowany w zbiorze inskrypcji zachodniosemickich jako KAI 26 – zachował się w kilku niemal identycznych kopiach umieszczonych przy bramie północnej i południowej fortecy. Każda kopia zestawia ze sobą dwa teksty: jeden w alfabecie fenickim, drugi w hieroglifach luwijskich (piśmie anatolijskim, używanym przez ludy neochetyckie). Ponieważ oba teksty opowiadają w gruncie rzeczy tę samą historię, badacze mogli po raz pierwszy w pełni skontrolować i uzupełnić słownictwo hieroglifów luwijskich, znanych dotąd tylko z krótszych, trudnych do odczytania napisów. Z tego właśnie powodu inskrypcję z Karatepe nazywa się niekiedy „kamieniem z Rosetty” dla pisma anatolijskiego – obok mniejszej bilingwy z Çineköy, odkrytej później, otworzyła drogę do systematycznego odczytania hieroglifów luwijskich.

Treść inskrypcji ma formę autobiograficznego sprawozdania Azatiwady: przedstawia się on jako sługa (lub namiestnik) władcy Awarikusa/Warikasa, panującego nad krainą zwaną w tekście luwijskim Adanawa, a w wersji fenickiej – „Danunim” (od stolicy Adana). Azatiwada opowiada, jak umocnił granice, pokonał wrogów, założył miasto-twierdzę Azatiwataja (utożsamiane z Karatepe) i sprawił, że w jego czasach „w każdym kącie było pod dostatkiem, a spichlerze pełne zboża”. Tekst kończy się formułą błogosławieństwa dla tych, którzy uszanują pomnik, i klątwą na tego, kto zniszczy imię władcy – z zapewnieniem, że „imię Azatiwady będzie trwać wiecznie, jak imię słońca i księżyca”. Wspomniany jest też bóg burzy: w wersji luwijskiej Tarhunza, w fenickiej – Baal pod lokalnym przydomkiem „Krntryš”, którego znaczenie do dziś nie jest w pełni jasne.

Inskrypcja z Karatepe jest zarazem najdłuższym zachowanym tekstem fenickim i najdłuższym zachowanym tekstem w hieroglifach luwijskich – co samo w sobie czyni ją bezcennym źródłem do poznania obu języków. Kamienie do dziś znajdują się na miejscu odkrycia, w Muzeum pod Otwartym Niebem Karatepe-Aslantaş.

Powiązanie z Pismem

Karatepe leżało w krainie, którą Asyryjczycy nazywali Que (Quwe), a mieszkańcy określali też jako Hiyawa lub Adanawa – dzisiejsza równina cylicyjska wokół Adany. Ta sama nazwa pojawia się w Biblii. Gdy autor Pierwszej Księgi Królewskiej opisuje handel Salomona rydwanami i końmi, pisze: „Rydwan wywożono i sprowadzono z Egiptu za sześćset srebrników, a konia – za sto pięćdziesiąt. W ten sposób wszyscy królowie chetyccy i królowie Syrii dostawali je za ich pośrednictwem” (1 Krl 10,29 UBG; niemal identycznie w 2 Krn 1,17). Biblijni „królowie chetyccy” z czasów Salomona nie mogli być władcami dawnego imperium hetyckiego w Anatolii, które przestało istnieć około 1180 roku p.n.e. Badacze od dawna wiążą to określenie z państwami neochetyckimi (syro-hetyckimi) w północnej Syrii i Cylicji – takimi jak Karkemisz, Hamat czy właśnie Que/Adanawa, którego władca zlecił budowę Karatepe. Warto dodać, że w tym samym miejscu Biblii (1 Krl 10,28) mowa jest o towarze „z Egiptu i Kue” w wielu współczesnych przekładach – UBG idzie tu za starszą tradycją i tłumaczy ten wyraz jako „nić lnianą”, co pokazuje, że hebrajski tekst bywa w tym miejscu odczytywany dwojako (zob. niżej).

Drugi trop prowadzi do samego języka inskrypcji. Fenicki, w którym spisano połowę napisu z Karatepe, należy do tej samej rodziny języków kananejskich co hebrajski, a alfabet fenicki jest bezpośrednim przodkiem pisma paleohebrajskiego, używanego w Izraelu i Judzie. To właśnie fenickimi rzemieślnikami z Sydonu i Tyru posłużył się Salomon przy budowie świątyni. Jak czytamy w rozmowie Salomona z Hiramem, królem Tyru: „Teraz więc rozkaż, aby ścięto dla mnie cedry z Libanu, a moi słudzy będą z twoimi sługami. […] Ty wiesz bowiem, że wśród nas nie ma nikogo, kto by umiał rąbać drzewo tak jak Sydończycy” (1 Krl 5,6 UBG). Fenicjanie byli więc dla Izraela nie obcym ludem, lecz bliskim partnerem handlowym i kulturowym – tym samym, którego pismo i mowę znajdujemy wyryte w skale w Karatepe, setki kilometrów na północ od Jerozolimy. Sam Azatiwada nie wspomina Izraela ani Jahwe (PAN) – jego świat religijny obraca się wokół boga burzy Baala/Tarhunzy – ale świadczy o tym samym VIII-wiecznym Bliskim Wschodzie, w którym małe królestwa, w tym Izrael i Juda, funkcjonowały obok neochetyckich i aramejskich państewek, wymieniając towary, sojusze i pismo.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: data i okoliczności odkrycia (1946, Bossert i Çambel), lokalizacja (Karatepe nad Ceyhan, prowincja Osmaniye), oznaczenie katalogowe KAI 26, dwujęzyczny (fenicko-luwijski) charakter tekstu oraz jego kluczowa rola w odczytaniu hieroglifów luwijskich.
• Dyskutowane – data powstania fortecy: tradycyjnie łączono ją z okresem po śmierci Awarikusa (ok. 709 r. p.n.e.) lub z jego panowaniem jako wasala Tiglat-Pilesera III (738–732 p.n.e.). W 2021 roku Mirko Novák i Andreas Fuchs zaproponowali wcześniejszą chronologię – przed rokiem 755 p.n.e. lub między 755 a 740 p.n.e., zależnie od tego, czy Awarikus i znany z innych źródeł Warikas to jedna osoba, czy dwie. Spór nie jest rozstrzygnięty.
• Dyskutowane – nazwa królestwa: to samo państwo występuje w źródłach jako Adanawa (napis luwijski z Karatepe), Hiyawa (bilingwa z Çineköy) i Que/Quwe (teksty asyryjskie). Badacze spierają się, czy to warianty jednej nazwy, czy ślad zmiany w czasie, i czy Awarikus jest tożsamy z Warikasem z Çineköy.
• Dyskutowane – identyfikacja biblijnego „Kue”: hebrajskie wyrażenie w 1 Krl 10,28 bywa odczytywane albo jako rzeczownik pospolity („przędza lniana” – tak w UBG), albo jako nazwa krainy Que (Cylicja), co przyjmuje część współczesnych przekładów. Oba odczytania wywodzą się z tych samych spółgłosek hebrajskich; artykuł sygnalizuje ten spór, nie rozstrzygając go.

Klasyfikację „potwierdzone” należy więc rozumieć jako odnoszącą się do faktu istnienia, treści i znaczenia inskrypcji dla epigrafiki – nie do każdego szczegółu chronologii królestwa Que.

Znaczenie

Dla historyków pisma bilingwa z Karatepe pozostaje jednym z najważniejszych znalezisk epigraficznych XX wieku – dzięki niej hieroglify luwijskie, znane wcześniej z fragmentarycznych i słabo rozumianych napisów, mogły zostać odczytane systematycznie, co otworzyło dostęp do historii ludów neochetyckich Anatolii i północnej Syrii. W kwietniu 2025 roku inskrypcje z Karatepe-Aslantaş wpisano na listę UNESCO „Pamięć Świata”, a samo stanowisko od lat figuruje na tureckiej liście wstępnej Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Dla czytelnika Biblii znaczenie tego odkrycia jest pośrednie, ale realne: napis dokumentuje żywy, zorganizowany świat neochetyckich państewek Cylicji i Syrii w czasach niewiele późniejszych niż panowanie Salomona – ten sam świat, do którego Biblia odsyła, mówiąc o „królach chetyckich” handlujących z Izraelem rydwanami i końmi. Pokazuje też, że alfabet, którym Fenicjanie zapisywali inskrypcje na dworach neochetyckich władców, jest bliskim krewnym pisma używanego w tym samym stuleciu w Jerozolimie i Samarii. Karatepe nie „dowodzi” żadnego konkretnego wydarzenia biblijnego, ale wypełnia tło geograficzne i kulturowe, w którym rozgrywały się historie znane z ksiąg królewskich, i przypomina, że starożytny Bliski Wschód był siecią połączonych ze sobą ludów, języków i pism.

Źródła

• Karatepe bilingual – Wikipedia (en): https://en.wikipedia.org/wiki/Karatepe_bilingual – ogólne zestawienie faktów o odkryciu, treści i znaczeniu inskrypcji (KAI 26).
• BiblePlaces.com, „Karatepe”: https://www.bibleplaces.com/karatepe/ – opis stanowiska, datowania fortecy i kontekstu neochetyckiego.
• Ḫiyawa – Wikipedia (en): https://en.wikipedia.org/wiki/%E1%B8%AAiyawa – dane o królestwie Que/Adanawa/Hiyawa, władcach i identyfikacji biblijnej „Qōweh”.
• Karatepe – Wikipedia (en): https://en.wikipedia.org/wiki/Karatepe – opis fortecy, jej wymiarów, reliefów i bram.
• M. Novák, A. Fuchs, „Azatiwada, Awariku from the ‘House of Mopsos’, and Assyria. On the Dating of Karatepe in Cilicia” (2021), dostępne m.in. via academia.edu/researchgate – rewizja chronologii Karatepe i tożsamości Awarikusa/Warikasa.
• UNESCO Memory of the World – Karatepe-Aslantaş Inscriptions: https://www.unesco.org/en/memory-world/karatepe-aslantas-inscriptions – wpis inskrypcji na listę „Pamięć Świata” (2025).
• Biblical Archaeology Society / Bible Odyssey – artykuły o biblijnych Chetytach i identyfikacji z państwami neochetyckimi Syrii i Cylicji: https://www.bibleodyssey.org/dictionary/hittites/
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 1 Krl 5,6-7; 1 Krl 10,28-29; 2 Krn 1,16-17.