Blog

Na stromym wzgórzu przypominającym garb wielbłąda, po drugiej stronie Jeziora Galilejskiego, stała niegdyś kamienna sala z ławami wzdłuż ścian i kolumnami dźwigającymi dach. Miasto wokół niej zdobyły i doszczętnie zniszczyły rzymskie legiony w 67 roku. Czy właśnie w tej sali mieszkańcy Gamli słuchali czytania Tory w tych samych dekadach, w których po drugiej stronie jeziora nauczał Jezus z Nazaretu? Odsłonięta w latach 70. XX wieku budowla od blisko pół wieku uchodzi za jedną z najstarszych synagog świata — choć spór o to, komu naprawdę należy się ten tytuł, wciąż nie został zamknięty.

Czym jest to „odkrycie”

Gamla (aram.„wielbłąd” — od kształtu wzgórza) leży na zachodnim stoku Wzgórz Golan, kilkanaście km na wschód od Jeziora Galilejskiego. W III w. p.n.e. istniała tu seleukidzka twierdza, a w 81 r. p.n.e. miasto zdobył hasmonejski władca Aleksander Janneusz, po czym stało się stałą osadą żydowską. U progu wojny żydowsko-rzymskiej Gamla należała do tetrarchii Filipa, syna Heroda Wielkiego, a w 66 r. n.e. była pod władzą Agryppy II, lojalnego wobec Rzymu — miasto mimo to przyłączyło się do buntu i latem 67 roku zostało oblężone przez wojska Wespazjana. Według Józefa Flawiusza („Wojna żydowska”) Rzymianie sforsowali mury w kilku miejscach, doszło do walk w wąskich uliczkach, a część mieszkańców miała zginąć, spadając lub rzucając się z urwiska — obraz później przywoływany jako zapowiedź Masady.

Samo miejsce zidentyfikowano dopiero w 1968 roku, po wojnie sześciodniowej, dzięki badaniom Icchakiego Gala — wcześniej lokalizację Gamli mylono z innymi stanowiskami na Golanie. Systematyczne wykopaliska prowadził od 1976 do 1989 r. Szmarja Gutman, a kontynuowali Danny Syon i Zvi Yavor (1997–2000, potem badania Bar-Ilan i IAA w 2008 i 2010 r.). Już w 1976 roku, przy murze obronnym we wschodniej części miasta, odsłonięto prostokątną salę z ciosanych bloków czarnego bazaltu, o wymiarach ok. 17 na 25,5 metra. Wnętrze dzieliły cztery rzędy kolumn (w tym narożne filary o „sercowatym” przekroju), a wzdłuż ścian biegły kamienne ławy dla zgromadzenia. Budynek nie był celowo zorientowany ku Jerozolimie — zdecydowało ukształtowanie terenu. W północno-zachodnim narożniku odkryto wnękę, którą część badaczy wiąże z przechowywaniem zwojów, a obok sali głównej znajdowała się mykwa (na ok. 20 m³ wody) oraz niewielkie pomieszczenie z oknem, interpretowane jako miejsce nauki. Gdy w 67 roku miasto padało, w synagodze rozpalano ogniska i gromadzono naczynia kuchenne — służyła wtedy jako schronienie dla uchodźców.

Warstwa zniszczenia potwierdza dramatyzm relacji Józefa Flawiusza: znaleziono ok. stu pocisków katapult, ok. 1600 grotów strzał i ok. 2000 kamiennych pocisków do procy — ilość niespotykaną na żadnym innym stanowisku z terenu Cesarstwa Rzymskiego. Wśród ponad 6300 monet z Gamli dziewięć pochodzi z okresu powstania i niesie napis w rodzaju „Za odkupienie świętej Jerozolimy” — dowód, że obrońcy traktowali walkę jako sprawę religijną, nie tylko polityczną.

Powiązanie z Pismem

Roadmapa tego cyklu łączy Gamlę z czwartym rozdziałem Ewangelii Łukasza, w którym Jezus rozpoczyna publiczną działalność właśnie w synagogach: „I nauczał w ich synagogach, sławiony przez wszystkich” (Łk 4,15 UBG), a następnie: „Przyszedł też do Nazaretu, gdzie się wychował. Według swego zwyczaju wszedł w dzień szabatu do synagogi i wstał, aby czytać” (Łk 4,16 UBG). Ewangelista dodaje zbiorczo: „I głosił w synagogach w Galilei” (Łk 4,44 UBG). Te wzmianki traktują synagogę jako coś oczywistego — instytucję tak dobrze znaną, że nie wymaga wyjaśnienia. Gamla, choć leżała nie w samej Galilei, lecz po drugiej stronie jeziora, w krainie Gaulanitis podległej wówczas tetrarsze Filipowi, należała do tego samego żydowskiego świata religijnego znad Jeziora Galilejskiego. Jej synagoga pokazuje, że budynki tego typu — z ławami, kolumnadą i orientacją ku Jerozolimie — istniały już w pokoleniu poprzedzającym działalność Jezusa i funkcjonowały równolegle z nią, zanim zburzenie świątyni w 70 roku zmieniło oblicze judaizmu.

Gamla wiąże się z Nowym Testamentem jeszcze inaczej — przez postać Judasza Galilejczyka, znanego też jako Judasz z Gamli. Józef Flawiusz w „Starożytnościach żydowskich” (księga 18) opisuje go jako Gaulonitę z Gamli, który w 6 roku n.e., w czasie spisu ludności przeprowadzonego przez Kwiryniusza, wzniecił bunt przeciw rzymskiemu podatkowi, zapoczątkowując nurt zwany przez Józefa „czwartą filozofią” — zalążek późniejszego ruchu zelotów. Tę samą postać przywołuje w Dziejach Apostolskich faryzeusz Gamaliel, przemawiając w Radzie Najwyższej w obronie apostołów: „Po nim w dniach spisu wystąpił Judasz Galilejczyk i pociągnął za sobą wielu ludzi. Lecz i on zginął, a wszyscy jego zwolennicy rozproszyli się” (Dz 5,37 UBG). Mowa więc o człowieku z tego samego miasta, którego mieszkańcy budowali i użytkowali tę synagogę.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: w Gamli odsłonięto prostokątną salę z ławami i kolumnadą, wzniesioną i użytkowaną w okresie Drugiej Świątyni, zniszczoną wraz z miastem podczas oblężenia w 67 r. n.e. Datowanie zniszczenia jest mocne — potwierdzają je warstwa spalenizny, monety powstańcze i ilość pocisków oblężniczych, zgodne z relacją Józefa Flawiusza.
• Pewne: identyfikacja budynku jako miejsca zgromadzeń religijnych (ławy pod ścianami, kolumnowa sala i sąsiadująca mykwa) jest szeroko akceptowana i rzadko kwestionowana — w przeciwieństwie do części innych domniemanych wczesnych synagog.
• Dyskutowane — dokładna data budowy: Gutman datował salę ogólnie na przełom I w. p.n.e./n.e.; część opracowań łączy jej powstanie już z czasami Aleksandra Janneusza (koniec II w. p.n.e.); Steven Fine proponował okres po 40 r. p.n.e., a Zvi Uri Maoz w 2012 roku argumentował za budową ok. 50 r. n.e., sugerując, że mykwa mogła powstać dopiero w 67 roku, tuż przed upadkiem miasta. Wszyscy zgadzają się jednak, że budynek powstał i działał przed zburzeniem świątyni w 70 roku.
• Dyskutowane — tytuł „najstarszej synagogi”: Gamla rywalizuje o to miano z innymi stanowiskami: synagogą w Migdalu (Magdali), odkrytą w 2009 r. i datowaną podobnie; domniemaną synagogą w Kirbet Badd Isa/Kirjat Sefer, ogłoszoną przez Icchaka Magena w latach 90. (część badaczy kwestionuje identyfikację); halą zgromadzeń w Jerychu z czasów hasmonejskich, którą Ehud Netzer łączył z synagogą (inni widzą w niej salę pałacową); a także starszą, datowaną na 150–128 r. p.n.e., budowlą na Delos — tam identyfikacja jako synagogi żydowskiej budzi poważne wątpliwości. W praktyce Gamla bywa nazywana raczej „najstarszą pewną synagogą” niż bezdyskusyjnie najstarszą w ogóle.
• Dyskutowane — liczby ofiar u Józefa Flawiusza: historyk podaje, że broniło się ok. 9000 ludzi, z czego ok. 4000 zginęło w walce, a kolejne 5000 miało zginąć, spadając z urwiska. Badacze traktują to sceptycznie — szacowana populacja Gamli przed powstaniem to raczej 3000–4000 osób, co wskazuje na antyczną hiperbolę, nie precyzyjny raport.

Znaczenie

Synagoga w Gamli należy do wąskiej grupy budowli z okresu Drugiej Świątyni (obok m.in. Migdalu, Masady i Herodionu), które dają materialny dowód na to, że instytucja synagogi jako miejsca zgromadzeń, modlitwy i czytania Pisma istniała w judaizmie palestyńskim jeszcze przed rokiem 70 n.e. — zanim zburzenie świątyni uczyniło z niej centralną instytucję żydowskiego życia religijnego na kolejne dwa tysiąclecia. Dla czytelnika Ewangelii ma to konkretne znaczenie: wzmianki o Jezusie nauczającym „w ich synagogach” (Łk 4,15) czy wchodzącym do synagogi „według swego zwyczaju” (Łk 4,16) nie są anachronizmem ewangelisty, lecz opisem realnie istniejącej instytucji, której ślady da się dziś oglądać i mierzyć.

Miasto ma też wymiar symboliczny — opór Gamli bywa nazywany „Masadą Północy”, a hasło „Gamla już nie upadnie” funkcjonuje we współczesnym Izraelu jako odniesienie do determinacji obrony. Dziś stanowisko wchodzi w skład rezerwatu przyrody Gamla (Urząd ds. Przyrody i Parków), znanego też z kolonii sępów płowych i najwyższego wodospadu w Izraelu — co czyni je chętnie odwiedzanym miejscem łączącym archeologię biblijną z turystyką przyrodniczą. Dokumentacja synagogi razem z relacją Józefa Flawiusza o oblężeniu daje rzadki przypadek, w którym historia, tekst biblijny i wykopaliska opisują tę samą społeczność i to samo pokolenie.

Źródła

• Wikipedia — Gamla Synagogue: datowanie, wymiary, spór o chronologię (Fine, Maoz).
• Wikipedia — Gamla: historia miasta, oblężenie z 67 r., wykopaliska, znaleziska (monety, groty, ballisty).
• Historical Sites in Israel — The Ancient Synagogue in Gamla: architektura (kolumny, ławy, mykwa, wnęka na zwoje, sala nauki).
• BiblePlaces.com — Gamla: stanowisko w kontekście galilejskich synagog I wieku.
• The Bornblum Eretz Israel Synagogues Website (Kinneret College) — Gamla: dane z raportów wykopaliskowych (Gutman, Syon, Yavor).
• Józef Flawiusz, „Wojna żydowska”, Księga IV (tłum. W. Whiston): relacja o oblężeniu i zdobyciu Gamli w 67 r. n.e.
• Józef Flawiusz, „Starożytności żydowskie”, Księga XVIII: Judasz Gaulonita z Gamli i bunt przeciw spisowi Kwiryniusza w 6 r. n.e.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Łk 4,15.16.44; Dz 5,37.

Sześć kilometrów od Nazaretu, na wzgórzu górującym nad żyzną doliną Bet Netofa, leżało miasto, które przez stulecia nazywano „ozdobą całej Galilei” — a mimo to jego nazwa nie pada ani razu na kartach Ewangelii. Sepforis (hebr. Cyppori, dziś Zippori) miało w czasach Heroda Antypasa teatr na tysiące widzów, pałace, dziesiątki mozaikowych podłóg i kamienne łaźnie rytualne. Czy nastoletni Jezus, syn cieśli z pobliskiego Nazaretu, mógł chodzić tam do pracy przy wielkiej przebudowie miasta? Ślady w kamieniu nie dają jednoznacznej odpowiedzi, ale rysują niezwykle konkretne tło Jego dzieciństwa i zawodu Józefa.

Czym jest to „odkrycie”

Tell Zippori (arab. Saffuriya) to niewielkie, ale gęsto zabudowane wzgórze w Dolnej Galilei, dziś park narodowy Izraela. Osada istniała już w epoce żelaza, lecz prawdziwy rozkwit przeżyła w okresie hellenistycznym i rzymskim. Około 57 r. p.n.e., po podboju rzymskim, Sepforis stało się jedną z pięciu stolic administracyjnych regionu wyznaczonych przez namiestnika Gabiniusza. Po śmierci Heroda Wielkiego w 4 r. p.n.e. w Galilei wybuchł bunt — Judasz, syn straconego przez Heroda przywódcy Ezechiasza, zdobył pałac w Sepforis i zagarnął zgromadzoną tam broń oraz skarbiec. Jak relacjonuje żydowski historyk Józef Flawiusz, rzymski legat Syrii, Publiusz Kwintyliusz Warus, spacyfikował powstanie, spalił miasto i sprzedał jego mieszkańców w niewolę (Dawne dzieje Izraela 17.271, 288–289) — choć archeolodzy do dziś nie znaleźli jednoznacznej warstwy spalenizny potwierdzającej tę relację w całości.

Na gruzach miasto odbudował Herod Antypas, tetrarcha Galilei, czyniąc je swoją pierwszą stolicą i nadając mu grecki przydomek Autokratoris. Józef Flawiusz określił odbudowane miasto mianem „ozdoby całej Galilei” (gr. proschēma tou Galilaiou pantos) — sformułowanie, które do dziś powtarza się w opracowaniach naukowych i turystycznych. Około 18–20 r. n.e. Antypas przeniósł stolicę do nowo założonej Tyberiady nad Jeziorem Galilejskim, lecz Sepforis pozostało dużym, zamożnym miastem. Podczas pierwszego powstania żydowskiego (66–70 n.e.) jego mieszkańcy — w przeciwieństwie do wielu innych ośrodków Galilei — opowiedzieli się po stronie Rzymu, dzięki czemu miasto uniknęło zniszczenia. Nową grecką nazwę Diocaesarea otrzymało jednak dopiero w II w. n.e., w czasach Hadriana.

Wykopaliska prowadzone są od 1931 r. (Leroy Waterman, Uniwersytet Michigan), a od lat 80. i 90. XX w. kontynuowane przez ekipy Duke University i Hebrew University (m.in. Erica i Carol Meyers, Ehuda Netzera) oraz Instytutu Archeologii Uniwersytetu Hebrajskiego pod kierunkiem Ze’ewa Weissa, a także przez Jamesa F. Strange’a. Odsłonięto sieć rzymskich ulic z kolumnadami (cardo i decumanus), rezerwuar wody o długości ok. 260 m, teatr wykuty w zboczu wzgórza na ok. 4500 widzów, oraz ponad 40 mozaikowych posadzek. Najsłynniejsza z nich, z tzw. Domu Dionizosa (III w. n.e.), przedstawia sceny biesiadne i portret młodej kobiety nazwany przez odkrywców „Mona Lisą Galilei”. W 1993 r. natrafiono na pozostałości synagogi z V w. n.e. z mozaiką przedstawiającą m.in. koło zodiaku z Heliosem na rydwanie słonecznym, sceny ofiary Izaaka oraz przybory świątynne. W całym mieście odkryto również dziesiątki stopniowanych basenów wodnych uznawanych za mykwy (żydowskie łaźnie rytualne) oraz liczne naczynia z miękkiego wapienia (tzw. kamienne naczynia), których produkcję potwierdziły znaleziska warsztatu w pobliskiej Reinie (2017 r.) — kamień, w odróżnieniu od gliny, według prawa rytualnego nie przyjmował nieczystości, więc chętnie używano go do naczyń stołowych.

Powiązanie z Pismem

Sepforis nie zostało wymienione wprost w żadnej Ewangelii, ale jego cień pada na jeden z najbardziej znanych fragmentów o dzieciństwie i zawodzie Jezusa. W Ewangelii Mateusza czytamy o Jego wizycie w rodzinnym mieście — rozumianym jako Nazaret — gdzie mieszkańcy synagogi reagują ze zdumieniem i lekceważeniem: „Czyż to nie jest syn cieśli? Czyż jego matce nie jest na imię Maria, a jego bracia to Jakub, Józef, Szymon i Juda? A jego siostry, czyż wszystkie nie są wśród nas? Skąd więc on ma to wszystko?” (Mt 13,55–56 UBG). Ewangelista dodaje: „I byli nim zgorszeni. Lecz Jezus powiedział do nich: Nigdzie nie jest prorok bez czci, tylko w swojej ojczyźnie i w swoim domu” (Mt 13,57 UBG).

Równoległy fragment u Marka idzie jeszcze dalej, stosując słowo „cieśla” bezpośrednio do samego Jezusa: „Czy to nie jest cieśla, syn Marii, a brat Jakuba, Józefa, Judy i Szymona?” (Mk 6,3 UBG). Greckie słowo leżące u podstaw tego określenia, tekton, tłumaczone tradycyjnie jako „cieśla” lub „stolarz”, w rzeczywistości oznaczało szerzej wykwalifikowanego rzemieślnika-budowlańca — kogoś, kto potrafił pracować w drewnie, ale też ciąć i obrabiać kamień, wznosić mury czy stawiać dachy. Ponieważ Nazaret leżał w regionie, gdzie podstawowym budulcem był lokalny wapień, a odległe o niecałą godzinę drogi Sepforis akurat w tym okresie przechodziło wieloletni, kosztowny program przebudowy zainicjowany przez Heroda Antypasa, część badaczy — najgłośniej Richard A. Batey w książce „Jesus and the Forgotten City” (1991) — wysunęła przypuszczenie, że Józef, a później i dorastający Jezus, mogli znaleźć tam zatrudnienie przy wielkich inwestycjach budowlanych.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne i potwierdzone przez wiele niezależnych źródeł (Józef Flawiusz, wykopaliska Hebrew University/Duke University, Israel Antiquities Authority) jest to, że: Sepforis rzeczywiście leżało ok. 6 km od Nazaretu; Herod Antypas uczynił je swoją stolicą i prowadził tam zakrojony na dekady program budowlany na przełomie er; miasto było w dużej mierze zamieszkane przez Żydów praktykujących zwyczaje czystości rytualnej — świadczą o tym liczne mykwy i naczynia kamienne znajdowane na całym stanowisku, a produkcję tych ostatnich potwierdza odkryty w 2017 r. warsztat w pobliskiej Reinie; ok. 200 r. n.e. w mieście (wówczas nazywanym już Diocaesarea) osiadł Sanhedryn, a rabbi Juda ha-Nasi doprowadził tam do redakcji Miszny.

Dyskutowane pozostają co najmniej trzy kwestie. Po pierwsze, data budowy teatru: Batey łączył go z programem Antypasa sprzed ok. 4 r. p.n.e. (na podstawie ceramiki spod fundamentów), podczas gdy Eric i Carol Meyers z ekipy Duke University/Hebrew University datują go raczej na początek II w. n.e. — już po działalności Jezusa — powołując się na identyczną ceramikę odnalezioną gdzie indziej w kontekście II-wiecznym. Spór nie został ostatecznie rozstrzygnięty. Po drugie, sama teza o pracy Józefa i Jezusa przy odbudowie Sepforis jest wnioskowaniem z bliskości geograficznej i chronologii budowy, a nie z jakiegokolwiek tekstu źródłowego — Ewangelie nigdy nie wspominają tego miasta, więc pozostaje to prawdopodobny, lecz niepotwierdzony scenariusz, traktowany przez część badaczy (np. odwołujących się do analiz Dennisa R. MacDonalda) z rezerwą — w tym ujęciu słowo „cieśla” mogłoby być literacką aluzją ewangelisty, choć większość egzegetów tej skrajnej interpretacji nie podziela. Po trzecie, dosłowność relacji Józefa Flawiusza o spaleniu miasta przez Warusa bywa kwestionowana, bo warstwa zniszczeń z tego okresu nie została jak dotąd jednoznacznie zidentyfikowana archeologicznie.

Znaczenie

Sepforis nie „dowodzi” żadnego wydarzenia biblijnego wprost, ale znacząco koryguje popularny obraz Nazaretu jako zapadłej, odciętej od świata wioski. W odległości godziny marszu od domu Jezusa wznosiło się kosmopolityczne miasto z teatrem, łaźniami w stylu grecko-rzymskim i pałacami — a jednocześnie miasto głęboko żydowskie, o czym świadczą dziesiątki mykw i naczyń kamiennych rozsianych po całym stanowisku. To pokazuje, że Galilea I w. n.e. nie była religijnym marginesem, jak bywa czasem przedstawiana, lecz regionem, w którym troska o rytualną czystość — nakazaną w Prawie Mojżeszowym — funkcjonowała obok ożywionego życia gospodarczego i kulturalnego pod rzymskim nadzorem.

Dla czytelnika Ewangelii najważniejsza jest zmiana perspektywy na słowo „cieśla” (tekton). Jeśli rzemiosło Józefa i Jezusa obejmowało pracę w kamieniu, a nie tylko w drewnie, to mieszkańcy Nazaretu wcale nie musieli żyć w izolacji od wielkich inwestycji budowlanych swojej epoki — mogli dostrzegać z bliska kontrast między skromnym życiem małego miasteczka a przepychem stołecznej Galilei Antypasa. Taki obraz nie zmienia treści przesłania Ewangelii, ale osadza je w namacalnym świecie I wieku, który archeolodzy wciąż odkopują warstwa po warstwie na wzgórzu Zippori.

Źródła

• Sepphoris — Wikipedia (en): przekrojowe omówienie historii miasta, chronologii i głównych znalezisk archeologicznych.
• Sepphoris — Livius.org: zwięzłe kompendium historyczne (Jona Lendering) z osią czasu od epoki żelaza po okres bizantyński.
• Sepphoris — BiblePlaces.com: opis stanowiska z perspektywy topografii biblijnej, w tym odległości od Nazaretu.
• Now Showing: Did Jesus See This Theater? — Biblical Archaeology Society: relacja ze sporu o datowanie teatru (Batey vs. Eric Meyers) na podstawie ceramiki.
• Jewish Purification: Stone Vessel Workshop Discovered in Galilee — Biblical Archaeology Society: opis warsztatu naczyń kamiennych odkrytego w Reinie w 2017 r.
• Helios in the Synagogue — Biblical Archaeology Society: analiza mozaiki synagogalnej z Sepforis (zodiak, Helios, sceny biblijne).
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Mt 13,53–58; Mk 6,3.

U podnóża góry Hermon, tam gdzie ze skalnej groty tryska źródło zasilające Jordan, przez kilkaset lat czczono greckiego boga Pana. Herod Wielki i jego syn Filip budowali tam świątynie ku czci cesarza, a w niszach wykutych w skalnej ścianie stawiano posągi bóstw natury. To samo miejsce Ewangelie nazywają Cezareą Filipową — i właśnie tam Szymon Piotr wypowiedział słowa, na których miano zbudować Kościół. Na ile dzisiejsze ruiny nad źródłem Banias odpowiadają scenerii opisanej w Ewangelii Mateusza, a co jest tylko efektowną, słabo udokumentowaną interpretacją?

Czym jest to „odkrycie”

Banias (arabska forma greckiej nazwy Paneas/Panias) to stanowisko na Wzgórzach Golan, u podnóża Hermonu. Z wapiennej groty w skalnym urwisku wypływa źródło zasilające jeden z głównych dopływów górnego Jordanu. Już w okresie hellenistycznym (III w. p.n.e.) grota i taras przed nią stały się sanktuarium boga Pana; stąd nazwa Panion/Paneas. W 200 r. p.n.e. w pobliżu rozegrała się bitwa pod Panion, w której Antioch III Wielki pokonał wojska Ptolemeuszy, na trwałe włączając region w orbitę Seleucydów.

Po podboju rzymskim August przekazał okolice Paneas Herodowi, który — jak relacjonuje Józef Flawiusz (Dawne dzieje Izraela 15.363–364) — wzniósł tam „najpiękniejszą świątynię z najbielszego kamienia” ku czci cesarza (dokładne miejsce tej budowli wciąż budzi spory, o czym niżej). Po śmierci Heroda region odziedziczył jego syn Filip Tetrarcha, który ok. 3–2 r. p.n.e. rozbudował miejscowość na swoją stolicę i nazwał ją Cezareą — na cześć Augusta — dodając „Filipową”, by odróżnić ją od nadmorskiej Cezarei ojca. W 61 r. n.e. Agryppa II przemianował miasto na Neronias ku czci Nerona; nazwa zniknęła z użycia ok. 68 r., po jego śmierci.

Wykopaliska na tarasie przed grotą prowadził w latach 1988–1993 Zvi Uri Ma‘oz z ramienia Israel Antiquities Authority. Odsłonił kolejne fazy sanktuarium: dziedzińce, świątynki oraz mur z naprzemiennymi kwadratowymi i półokrągłymi niszami wykutymi w skale, gdzie stały posągi bóstw. Przy niszach zachowały się greckie inskrypcje wotywne — dedykacje dla Pana i nimfy Echo, w tym jedna z imieniem kapłana Wiktora, syna Lizymacha (publikacje podają nieco rozbieżne odczyty dat tych napisów). Przez dekady sama grota pozostawała nietknięta wykopaliskami, aż zaczęła się osypywać — w ostatnich latach zespół Zinman Institute of Archaeology (Uniwersytet w Hajfie) przeprowadził tam ratowniczą eksplorację. Ustalono, że przed wejściem do groty nigdy nie stała odrębna świątynia (wcześniejsza hipoteza Ma‘oza) — sama grota i jej basen były centralnym punktem kultu. Odkryto też podziemny kanał wodny; datowanie radiowęglowe tynku wskazało na ostatnią tercję I w. n.e., już po śmierci Heroda, co łączy tę rozbudowę raczej z Agryppą II.

Tożsamość stanowiska nie jest przedmiotem sporu — w przeciwieństwie do wielu miejsc biblijnych nazwa nigdy nie zaginęła. Grecka Paneas przetrwała w arabskim Banias (arabski nie ma głoski „p”, stąd zamiana na „b”), a lokalizacja źródła, groty i ruin pokrywa się z opisami Józefa Flawiusza. To rzadki przypadek, gdzie ciągłość nazwy potwierdza identyfikację.

Powiązanie z Pismem

Ewangelia Mateusza umieszcza w „okolicach Cezarei Filipowej” kluczową scenę całej narracji: „A gdy Jezus przyszedł w okolice Cezarei Filipowej, pytał swoich uczniów: Za kogo mnie, Syna Człowieczego, uważają ludzie?” (Mt 16,13 UBG). Po wyliczeniu ludowych domysłów pada pytanie osobiste, na które odpowiada Szymon Piotr: „Ty jesteś Chrystusem, Synem Boga żywego” (Mt 16,16 UBG). Ten sam epizod, w niemal identycznym brzmieniu, przekazuje też Ewangelia Marka (Mk 8,27–29) — nie jest to więc literacka ozdoba jednego autora, lecz wspólna, wczesna tradycja.

Na odpowiedź Piotra Jeszua (Jezus) odpowiada zapowiedzią o szczególnym znaczeniu: „Ja ci też mówię, że ty jesteś Piotr, a na tej skale zbuduję mój kościół, a bramy piekła go nie przemogą” (Mt 16,18 UBG). Gra słów między imieniem Piotr (gr. Petros) a „skałą” (gr. petra) nabiera dodatkowej wyrazistości w tej scenerii: tuż za plecami rozmówców wznosiła się monumentalna skalna ściana Hermonu, wykuta w nisze z posągami bóstw, u której podstawy tryskało źródło z groty uważanej za sanktuarium boga natury. Niektórzy łączą z tym samym miejscem początek kolejnego rozdziału — „A po sześciu dniach wziął Jezus Piotra, Jakuba i Jana, jego brata, i wprowadził ich na wysoką górę” (Mt 17,1 UBG), czyli Przemienienie, wskazując pobliski Hermon jako możliwą „wysoką górę” (choć tradycja pielgrzymkowa od wieków wskazuje raczej odległy Tabor — kwestia otwarta).

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: identyfikacja Banias z biblijną Cezareą Filipową i wcześniejszym Panias/Paneas nie budzi wątpliwości — nazwa przetrwała nieprzerwanie, a opisy Józefa Flawiusza (grota, źródło, urwisko) odpowiadają temu, co widać na miejscu.
• Pewne: istnienie sanktuarium Pana od okresu hellenistycznego po późny rzymski, mur z niszami wotywnymi i greckie inskrypcje dla Pana i Echo — udokumentowane w wykopaliskach Ma‘oza i literaturze naukowej.
• Dyskutowane: dokładna lokalizacja Augusteum, świątyni Augusta wzniesionej przez Heroda. Część badaczy (m.in. Andrea Berlin) wskazuje okolice groty w Banias; inni (zespół z wykopalisk w Omrit, kilka km dalej) uważają, że świątynia stała właśnie tam; jeszcze inna hipoteza (Ehud Netzer) wiąże ją z budowlą opus reticulatum w Banias. Józef Flawiusz pisze tylko, że stała „blisko” Paneionu, co zostawia pole do interpretacji.
• Dyskutowane: dokładne datowanie i odczyt inskrypcji wotywnych przy niszach — publikacje podają rozbieżne lata (licząc wedle lokalnej ery od 63 r. p.n.e.), co wynika ze złego stanu napisów i różnic w odczytaniu przez epigrafików.
• Raczej nieudokumentowane: popularna teza, jakoby grota Pana była w I w. n.e. powszechnie znana jako „brama Hadesu” (co miałoby dodatkowo tłumaczyć słowa o „bramach piekła”). Krytycy (m.in. Laura Robinson) zwracają uwagę, że brak źródła literackiego czy inskrypcyjnego sprzed IV w. n.e. wiążącego wprost to sanktuarium z zejściem do podziemi — teza opiera się na ogólnej wiedzy o mitologii Pana, nie na świadectwie z czasów Jezusa. To sugestywna, lecz spekulatywna nadinterpretacja, nie ustalony fakt.

Znaczenie

Banias pokazuje, jak precyzyjnie ewangeliści osadzali kluczowe wydarzenia w sprawdzalnej geografii. Cezarea Filipowa nie była anonimowym miejscem — to znane rzymskie miasto administracyjne, ośrodek kultu cesarskiego i pogańskiego sanktuarium natury, na dalekiej północnej rubieży działalności Jezusa, z dala od religijnych centrów Judei. Właśnie w takiej scenerii — w cieniu świątyni cesarza i posągów greckiego boga — pada pytanie o tożsamość Jezusa i pierwsze pełne wyznanie mesjańskie ucznia. Kontrast między pretensjami rzymskiego kultu władcy a wyznaniem „Ty jesteś Chrystusem, Synem Boga żywego” nie wymaga dodatkowej retoryki: sama lokalizacja go podkreśla.

Archeologia nie „dowodzi” tu prawdziwości wyznania Piotra — wydarzenia wewnętrzne, jak rozmowa czy deklaracja wiary, z natury nie zostawiają śladów materialnych. Potwierdza natomiast realność tła: miasto istniało dokładnie tam, gdzie wskazuje Ewangelia, było ośrodkiem kultu pogańskiego i cesarskiego, a monumentalna skała z niszami wciąż stoi nad źródłem Jordanu. To podstawa, by czytać scenę spod Hermonu jako relację osadzoną w konkretnym, weryfikowalnym miejscu i czasie, nie literacką metaforę.

Źródła

• Wikipedia, hasło „Banias” — historia stanowiska, fazy sanktuarium Pana, inskrypcje, wykopaliska: en.wikipedia.org/wiki/Banias
• Biblical Archaeology Society, „Excavating Banias” — ratownicze wykopaliska w grocie Pana (Zinman Institute, Uniwersytet w Hajfie), datowanie radiowęglowe: biblicalarchaeology.org — Excavating Banias
• Associates for Biblical Research, „The Temple of Caesar Augustus at Caesarea Philippi” — spór o lokalizację Augusteum Heroda (Banias vs Omrit): biblearchaeology.org — Temple of Caesar Augustus
• BiblePlaces.com, „Caesarea Philippi (Banias)” — geografia biblijna, kontekst Mt 16 i Mt 17: bibleplaces.com/caesarea-philippi-banias
• Wikipedia, hasło „Battle of Panium” — przebieg i skutki bitwy pod Panion (200 r. p.n.e.): en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Panium
• 1911 Encyclopædia Britannica, hasło „Caesarea Philippi” (via Wikisource) — historia nazwy i założenia miasta przez Filipa Tetrarchę: en.wikisource.org — Caesarea Philippi
• Laura Robinson, „The 'Gates of Hell’ at Caesarea Philippi?” — krytyka braku wczesnych źródeł dla popularnej interpretacji „bram Hadesu”: laurarbnsn.substack.com
• The Sacred Page, „Caesarea Philippi, the Temple of Pan, and Peter’s Confession” — dyskusja nad interpretacją sceny: thesacredpage.com
• Flavius Josephus, Dawne dzieje Izraela 15.363–364 — relacja o budowie świątyni Augusta przez Heroda „blisko Paneionu”: lexundria.com/j_aj/15.363
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Mt 16,13.16.18; Mt 17,1; Mk 8,27–29.

Nad wschodnim brzegiem Jeziora Galilejskiego, w miejscu gdzie zbocze nagle stromo opada ku wodzie, stoją ruiny największego bizantyjskiego klasztoru odkrytego dotąd w Izraelu. Miejscowa nazwa – Kursi – od wieków kojarzona jest z ewangelicznym opisem uzdrowienia opętanego mężczyzny i utopienia stada świń w „krainie Gerazeńczyków” (lub Gadareńczyków, zależnie od rękopisu). Czy jednak to rzeczywiście to samo miejsce, o którym piszą Marek, Mateusz i Łukasz – i na ile w ogóle da się dziś wskazać je z pewnością?

Czym jest to „odkrycie”

Ruiny w Kursi natrafiono przypadkiem w 1970 roku, gdy buldożer budujący nową drogę na Wzgórza Golan odsłonił fragmenty bizantyjskiej ceramiki i mury. Systematyczne wykopaliska prowadzili w latach 1971–1974 Dan Urman i Vassilios Tzaferis w ramach izraelskiego zarządu starożytności, a w latach 2001–2004 Tzaferis kierował drugim etapem prac. Odsłonięto wówczas największy jak dotąd znany w Izraelu kompleks monastyczny epoki bizantyjskiej.

Klasztor, założony pod koniec V lub na początku VI wieku, otoczony był murem o wymiarach około 145 na 123 metry. W centrum stała trójnawowa bazylika z dwoma rzędami kolumn, atrium, chrzcielnicą i pomieszczeniami dla mnichów oraz pielgrzymów, a obok wzniesiono łaźnię. Podłogi zdobiły mozaiki z gęsiami, gołębiami, kormoranami, rybami, cytrusami, daktylami, granatami i winogronami – wizerunki zwierząt uszkodzono później, najpewniej w okresie islamskiej ikonoklazji w IX wieku. Osobna kaplica stanęła na południowym zboczu, przy dużym głazie uznawanym za dokładne miejsce cudu; jej podłogę pokrywały trzy warstwy mozaiki, a absyda była wykuta w skale.

Kompleks ucierpiał w 614 roku podczas najazdu perskiego (sasanidzkiego) – część mnichów zginęła, a w warstwach zniszczeń archeolodzy odnaleźli perską broń. Klasztor częściowo odbudowano, lecz trzęsienie ziemi w 749 roku zakończyło jego funkcję sakralną; później ruiny służyły jeszcze jako magazyny i prowizoryczne mieszkania. W 2015 roku, w pobliskim stanowisku przy plaży, odkryto pozostałości budowli – być może synagogi – a w niej strzaskaną marmurową tablicę z siedmioma liniami napisu aramejskiego alfabetem hebrajskim, datowaną na około 500 rok n.e., ze słowami „amen”, „marmaria”, „święty król” i „miłosierny” – co wskazuje, że obok klasztoru funkcjonowała też ludność żydowska lub judeochrześcijańska. Dziś teren to park narodowy Kursi, a znaleziska prezentuje Muzeum Archeologiczne Golanu.

Powiązanie z Pismem

Wszystkie trzy Ewangelie synoptyczne umieszczają wydarzenie zaraz po przeprawie Jezusa łodzią na wschodni brzeg jeziora, na terenie pogańskim – o czym świadczy sama obecność wielkiego stada świń, których Żydzi nie hodowali. Marek pisze: „I przeprawili się za morze do krainy Gadareńczyków” (Mk 5,1 UBG), po czym opisuje spotkanie z człowiekiem opętanym, mieszkającym wśród grobowców. Na pytanie o imię demon odpowiada: „Na imię mi Legion, bo jest nas wielu” (Mk 5,9 UBG). Po wypędzeniu demonów w stado trzody: „Wtedy stado, liczące około dwóch tysięcy, ruszyło pędem po urwisku do morza i utonęło w nim” (Mk 5,13 UBG). Łukasz relacjonuje niemal identycznie (Łk 8,26–33), a Mateusz mówi o dwóch opętanych i lokalizuje wydarzenie „w krainie Gerazeńczyków”: „Kiedy przeprawił się na drugą stronę do krainy Gerazeńczyków, zabiegli mu drogę dwaj opętani, którzy wyszli z grobowców” (Mt 8,28 UBG).

Nazwa krainy różni się nie tylko między Ewangeliami, ale i między rękopisami tej samej Ewangelii – co samo w sobie jest ciekawym śladem tekstowym, opisanym niżej. Kluczowy dla identyfikacji miejsca jest jednak szczegół topograficzny: świnie muszą zbiec „po urwisku” wprost do wody, a więc scena rozgrywa się blisko brzegu, na stromym zboczu. Tymczasem żadne z trzech miast wymienianych w rękopisach – Gerasa (dzisiejsze Dżarasz w Jordanii, około 50–60 km od jeziora), Gadara (dzisiejsze Umm Kajs, około 10 km od brzegu) ani samo jezioro w rejonie tych miast – nie leży bezpośrednio nad wodą ze stromym klifem. Kursi jest jedynym miejscem na wschodnim wybrzeżu, gdzie zbocze rzeczywiście opada stromo tuż nad linią brzegową – i to właśnie ta zgodność topografii, a nie żadne bezpośrednie świadectwo z I wieku, stała się głównym argumentem za utożsamieniem go z biblijnym miejscem.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest, że w Kursi istniał rzeczywisty, ogromny bizantyjski ośrodek pielgrzymkowy wzniesiony po to, by upamiętnić właśnie tę scenę – intencja budowniczych nie budzi wątpliwości, podobnie jak fakt, że miejsce to odwiedzali pielgrzymi: według żywota św. Saby (założyciela klasztoru Mar Saba) spisanego przez Cyryla ze Scytopolis, sam Saba modlił się tu w 491 roku. Pewne jest też, że spośród trzech kandydatów wskazywanych przez rękopisy jedynie okolice Kursi mają stromy brzeg pasujący do opisu z Ewangelii.

Dyskusyjna pozostaje natomiast sama nazwa i tożsamość miejscowości. W rękopisach greckich występują trzy warianty: „Gerasenowie”, „Gadarenowie” i „Gergesenowie”, rozłożone niejednolicie w poszczególnych Ewangeliach i kodeksach – widać to nawet w UBG, gdzie Mateusz mówi o „krainie Gerazeńczyków” (Mt 8,28), a Marek i Łukasz o „krainie Gadareńczyków” (Mk 5,1; Łk 8,26), czyli odwrotnie niż w wielu nowszych wydaniach krytycznych. Ten sam problem tekstowy rozważał już w III wieku Orygenes w „Komentarzu do Ewangelii Jana” (Księga VI, rozdział 24): zauważył, że Gerasa leży daleko w głębi lądu, więc zaproponował poprawkę na „Gergesa” – miejscowość nad samym jeziorem, ze stromym urwiskiem. Kłopot w tym, że nazwa „Gergesa” nie pojawia się w żadnym znanym źródle sprzed Orygenesa, a archeolodzy nie opublikowali dotąd śladów osady sprzed V wieku pod klasztorem w Kursi – wszystko, co odkopano, pochodzi z okresu bizantyjskiego. Utożsamienie Kursi z miejscem cudu opiera się więc na rozumowaniu topograficznym Orygenesa i późniejszej, trwałej czci pielgrzymów, a nie na dowodzie z I wieku. Część badaczy wciąż broni czytania „Gadareńczycy”, wskazując, że terytorium Gadary mogło sięgać do brzegu jeziora. Sporny jest też odczyt inskrypcji z 2015 roku – zwłaszcza znaczenie słowa „marmaria” i to, czy budynek był synagogą, czy salą spotkań społeczności judeochrześcijańskiej.

Znaczenie

Kursi nie dostarcza dowodu na to, że opisany w Ewangeliach cud wydarzył się dokładnie w tym punkcie wybrzeża – i nie taka jest jego wartość. Znaczenie tego stanowiska polega raczej na tym, co pokazuje o procesie czytania i lokalizowania biblijnych opowieści w realnym krajobrazie. Już w III wieku Orygenes traktował rozbieżności nazw geograficznych w rękopisach jako problem wymagający krytycznej analizy, a nie pobożnego pominięcia – to wczesny przykład refleksji tekstowej nad Pismem. Wiara Bizantyjczyków w słuszność tej lokalizacji była na tyle silna, że przez trzy stulecia utrzymywali tu jeden z największych kompleksów klasztornych w regionie.

Niezależnie od pytania o dokładne miejsce cudu, wykopaliska w Kursi rzucają światło na życie religijne wschodniego wybrzeża Jeziora Galilejskiego w epoce bizantyjskiej – współistnienie chrześcijańskiego ośrodka pielgrzymkowego i osadnictwa żydowskiego lub judeochrześcijańskiego w bezpośrednim sąsiedztwie, o czym świadczy inskrypcja z 2015 roku. To dobry przykład tego, jak zwykle działa archeologia biblijna: nie dostarcza współrzędnych GPS konkretnego wydarzenia sprzed dwóch tysięcy lat, lecz potwierdza wiarygodność ogólnego tła opowieści – pogańskiego regionu hodującego świnie i stromego wybrzeża pasującego do opisu „urwiska”.

Źródła

• Wikipedia (en), Kursi, Sea of Galilee – odkrycie w 1970 r., wykopaliska Urmana i Tzaferisa, opis klasztoru i zniszczeń: en.wikipedia.org/wiki/Kursi,_Sea_of_Galilee
• Wikipedia (en), Exorcism of the Gerasene demoniac – warianty nazwy krainy i problem geograficzny Gerasy/Gadary: en.wikipedia.org/wiki/Exorcism_of_the_Gerasene_demoniac
• Wikipedia (en), Gergesa – identyfikacja Gergesy z Kursi: en.wikipedia.org/wiki/Gergesa
• BibleWalks.com, Kursi – the largest Byzantine Monastery – wymiary kompleksu i chronologia wykopalisk: biblewalks.com/kursi
• Hebrew University of Jerusalem, Corpus of Christian Monasteries in the Holy Land, hasło Kursi-Gerasa; Chorsia-Gergesa – datowanie klasztoru, ocena naukowa identyfikacji: dig.corps-cmhl.huji.ac.il
• The Times of Israel, Ancient inscription points to Jewish past for early Christian site (2015) – tablica aramejska: timesofisrael.com
• ScienceDaily, Excavations uncover unique Hebrew inscription showing existence of a Jewish village at Kursi (2015): sciencedaily.com
• Orygenes, Komentarz do Ewangelii Jana, Księga VI, rozdz. 24 – rozumowanie o Gerasie i Gergesie: biblehub.com oraz sacred-texts.com
• The Wartburg Project, Gerasa/Gadara/Gergesa (Kursi) – argumenty geograficzne i tekstowe za trzema nazwami: wartburgproject.org
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Mt 8,28; Mk 5,1.9.13; Łk 8,26-33.

Wesele we wsi, gdzie zabrakło wina, to jedna z najbardziej znanych scen Ewangelii Jana. Tylko gdzie właściwie leżała ta wieś? Nad opustoszałym wzgórzem w dolinie Bet Netofa czy w gwarnym miasteczku tuż pod Nazaretem, które dziś nosi tę samą nazwę? Spór trwa od średniowiecza, a najnowsze wykopaliska nie tyle go zakończyły, ile dorzuciły nowe, konkretne argumenty do obu stron.

Czym jest to „odkrycie”

Chirbet Kana (ang. Khirbet Qana, z arab. „ruina Kany”) to niezamieszkane dziś stanowisko archeologiczne na wzgórzu górującym nad doliną Bet Netofa (starożytną równiną Asochis), około 13 km na północ od Nazaretu i 8 km od Seforis. Wykopaliska prowadzi się tam od 1998 roku — zaczynał je Douglas Edwards, od 2000 roku pracami terenowymi kierował Tom McCollough (od 2008 jako współdyrektor, dziś jako główny kierownik projektu).

Odsłonięto tam żydowską osadę zamieszkaną nieprzerwanie od okresu hellenistycznego po późnorzymski. Znaleziska obejmują budynek publiczny z czasów rzymskich, interpretowany przez część badaczy jako synagoga, kilka mykw, pomieszczenie określane jako bet ha-midrasz (dom nauki), sześć monet hasmonejskich oraz ostrakon w piśmie hebrajsko-aramejskim z przełomu I i II wieku n.e. Na obrzeżach wsi odkryto gołębniki, tłocznie oliwy, farbiarnię tkanin i pracownię szkła, a w jej obrębie — ponad sześćdziesiąt cystern na wodę.

Najbardziej dyskutowanym elementem stanowiska jest system czterech połączonych ze sobą jaskiń pod wioską, użytkowanych od okresu bizantyjskiego aż po czasy krzyżowców (mniej więcej V–XII w.) jako miejsce chrześcijańskiego kultu. W jednej z komór stoi prowizoryczny ołtarz zrobiony z odwróconej pokrywy sarkofagu, ozdobionej krzyżami maltańskimi, a nad nim półka, na której in situ zachowały się dwa kamienne naczynia o pojemności 70–120 litrów i wolne miejsce na kolejne cztery. Na ścianach wyryto greckie graffiti — wezwanie „Kyrie Iesou” („Panie Jezu”), krzyże i imiona pielgrzymów. Datowanie węglem C14 wskazuje, że główna jaskinia przeszła remont w okresie krzyżowców.

Konkurencyjnym kandydatem jest Kafr Kanna, dziś duże arabskie miasto tuż przy Nazarecie, od XVII wieku uznawane za biblijną Kanę (franciszkanin Franciszek Quaresmio opowiedział się za tym miejscem między innymi dlatego, że stał tam kościół, a Chirbet Kana była wtedy bezludną ruiną). Warto dodać, że w zachodniej części miasta, w Karm er-Ras, Yardenna Alexandre prowadziła w latach 1999–2011 wykopaliska, które odsłoniły żydowską osadę z wczesnego okresu rzymskiego: domy, mykwę, fragmenty kamiennych naczyń i ślady pracowni garncarskiej. Osada ta podupadła jednak w późniejszym okresie rzymskim i została opuszczona w epoce bizantyjskiej — dokładnie wtedy, gdy w Chirbet Kana rozwijał się kult pielgrzymkowy.

Powiązanie z Pismem

Ewangelia Jana umieszcza w Kanie Galilejskiej pierwszy cud Jezusa: „A trzeciego dnia odbywało się wesele w Kanie Galilejskiej i była tam matka Jezusa” (J 2,1 UBG). Kluczowy dla archeologicznego tropu jest opis naczyń użytych do przemiany wody w wino: „A było tam sześć stągwi kamiennych, postawionych według żydowskiego zwyczaju oczyszczenia, mieszczących każda dwa albo trzy wiadra” (J 2,6 UBG). To właśnie ten szczegół — sześć kamiennych naczyń do rytualnej czystości — badacze zestawiają z półką w jaskini w Chirbet Kana, na której zmieściłoby się dokładnie sześć takich naczyń. Dalej tekst mówi: „Taki początek cudów uczynił Jezus w Kanie Galilejskiej i objawił swoją chwałę, i uwierzyli w niego jego uczniowie” (J 2,11 UBG).

Jan wraca do tego miejsca jeszcze dwukrotnie: przy uzdrowieniu syna dworzanina królewskiego — „Wtedy Jezus znowu przyszedł do Kany Galilejskiej, gdzie przemienił wodę w wino” (J 4,46 UBG) — oraz wymieniając wśród uczniów „Natanael, który był z Kany Galilejskiej” (J 21,2 UBG). Warto zaznaczyć, że żadna Ewangelia synoptyczna nie wspomina wesela w Kanie — scena znana jest wyłącznie z Ewangelii Jana, co tłumaczy, dlaczego bywa czytana przez pryzmat teologiczny, nie tylko relacji naocznego świadka.

Poza Biblią miejscowość o tej nazwie potwierdza Józef Flawiusz. W „Żywocie” pisał: „W owym czasie moja siedziba była we wsi galilejskiej zwanej Kana”, a dalej umieszczał obóz swoich wojsk „na wielkiej równinie, gdzie mieszkałem, zwanej Asochis” — czyli w dolinie Bet Netofa. Ten szczegół geograficzny wskazuje raczej na Chirbet Kana, leżącą wprost na skraju tej doliny, niż na Kafr Kannę, bliższą Seforis, ale poza samą równiną Asochis.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest, że Chirbet Kana zachowała starożytną nazwę „Kana” niemal bez zmian oraz że była żydowską osadą nieprzerwanie zamieszkaną od okresu hellenistycznego po późnorzymski — z synagogą, mykwami i przedmiotami codziennego użytku typowymi dla ortodoksyjnej żydowskiej społeczności I wieku. Pewne jest też, że od co najmniej XII wieku (relacja pielgrzyma Saewulfa) łączono to miejsce z biblijną Kaną, a jaskinia była użytkowana jako miejsce kultu przez stulecia — anonimowy pielgrzym z Piacenzy (ok. 570 r.) wspominał dwa z sześciu kamiennych naczyń wciąż na miejscu, a Burchard z Mount Sion w 1283 roku pisał, że „do dziś pokazuje się miejsce, gdzie stało sześć stągwi wodnych”.

Dyskutowane pozostaje jednak kilka kwestii. Po pierwsze, sam fakt wielowiekowego kultu w jaskini nie dowodzi, że to miejsce faktycznie widziało wydarzenia z Ewangelii — może świadczyć o silnej, lecz późniejszej tradycji. Po drugie, historyk Samuel Klein na początku XX wieku argumentował, że Chirbet Kana to w rzeczywistości inna miejscowość ze źródeł rabinicznych, „Kefar Aris”, nie biblijna Kana — teoria ta wciąż bywa przywoływana jako kontrargument. Po trzecie, wykopaliska w Karm er-Ras pokazują, że i w Kafr Kannie istniała w I wieku żydowska osada z mykwą i naczyniami kamiennymi, co osłabia uproszczenie, jakoby to miejsce „nie miało żadnych starożytnych dowodów”.

Po czwarte, nawet starożytna tradycja kościelna nie była zgodna: Euzebiusz z Cezarei w IV-wiecznym „Onomastikonie” wskazywał zupełnie inną miejscowość — Kanę w Fenicji (dzisiejszy Liban), do dziś czczoną przez wielu chrześcijan Wschodu. Jest więc co najmniej czwarty poważny kandydat, obok ‘Ain Kana koło Reny, zaproponowanej przez XIX-wiecznego Claude’a Condera na podstawie podobieństwa nazwy, choć nigdy tam nie kopano. Żadne ze stanowisk nie dostarczyło dotąd inskrypcji z epoki wprost nazywającej je „Kaną” — utożsamienie opiera się na zachowanej nazwie, relacjach pielgrzymów i pasujących realiach archeologicznych. Dlatego status tematu pozostaje „mieszany”, mimo że większość archeologów prowadzących wykopaliska terenowe skłania się ku Chirbet Kana.

Znaczenie

Niezależnie od tego, które stanowisko ostatecznie okaże się właściwe, wykopaliska potwierdzają coś istotnego: w Galilei I wieku rzeczywiście istniała żydowska wieś o nazwie Kana, w dokładnie takim środowisku kulturowym, jakie opisuje Ewangelia Jana — ze zwyczajem przechowywania wody w kamiennych naczyniach ze względu na rytualną czystość (kamień, w przeciwieństwie do gliny, uznawano za niepodatny na nieczystość rytualną). Autor czwartej Ewangelii opisuje więc realia, które archeologia potwierdza jako autentyczne dla tego miejsca i czasu.

Znaczenie tego stanowiska nie polega na „udowodnieniu cudu” — to pozostaje kwestią wiary, nie archeologii — lecz na osadzeniu opowieści w realnej, weryfikowalnej geografii regionu. Wielowiekowa pamięć pielgrzymkowa związana z tym miejscem, sięgająca co najmniej epoki bizantyjskiej, pokazuje, jak wcześnie chrześcijanie zaczęli fizycznie upamiętniać wydarzenia z życia Jezusa w konkretnych miejscach Galilei.

Źródła

• Khirbet Qana — Wikipedia: historia wykopalisk, jaskinia pielgrzymkowa, datowanie i spór o identyfikację — en.wikipedia.org/wiki/Khirbet_Qana
• Cana — Wikipedia: przegląd czterech kandydatów na lokalizację, w tym Qana w Libanie i ‘Ain Kana — en.wikipedia.org/wiki/Cana
• Biblical Archaeology Society, „Where Did Jesus Turn Water into Wine?” — wykopaliska Toma McCollougha i argumentacja za Chirbet Kana — biblicalarchaeology.org
• BiblePlaces.com, „Cana”: argumenty geograficzne (Józef Flawiusz, równina Asochis) za Chirbet Kana — bibleplaces.com/cana
• Archaeology News Online Magazine (2025), „Khirbet Qana may be site of Jesus’s first miracle” — opis jaskini, inskrypcji „Kyrie Iesou” i naczyń — archaeologymag.com
• Evangelical Focus (2025), „Archaeological finds reinforce the location of Cana” — datowanie graffiti i szczegóły wykopalisk — evangelicalfocus.com
• Yardenna Alexandre, „Cana of Galilee: Excavations at Karm er-Ras 1999–2011” (IAA Reports 75) — publikacja wykopalisk w zachodniej Kafr Kannie — publications.iaa.org.il
• The Drinks Business (2025), „Did Jesus turn water into wine here?” — znalezisko Karm er-Ras jako argument na rzecz Kafr Kanny — thedrinksbusiness.com
• Flavius Josephus, „The Life of Flavius Josephus” (Żywot), §16 i §41, przekł. ang. W. Whiston — wzmianki o Kanie i równinie Asochis — penelope.uchicago.edu/josephus/autobiog.html
• Cytaty biblijne: Uwspolczesniona Biblia Gdanska (UBG), J 2,1.6.11; 4,46; 21,2

Nad północnym brzegiem Jeziora Galilejskiego, w odległości zaledwie paru kilometrów od siebie, leżą dwa stanowiska archeologiczne, z których każde ma swoich obrońców twierdzących: to tutaj stała biblijna Betsaida. W et-Tell przez ponad trzy dekady odkopywano bramę zapomnianego królestwa i domy rybaków sprzed dwóch tysięcy lat. W el-Aradżu, bliżej dzisiejszej linii wody, natrafiono na rzymską łaźnię i bizantyjską bazylikę z mozaiką wzywającą wstawiennictwa apostoła Piotra. Które z tych miejsc było rodzinnym miastem Andrzeja, Piotra i Filipa? Spór wciąż trwa, choć ostatnie sezony wykopalisk wyraźnie przechyliły szalę.

Czym jest to „odkrycie”

Et-Tell to niewielkie wzniesienie na Wzgórzach Golan, dziś oddalone od brzegu jeziora o ok. dwa kilometry. Od 1987 roku prowadzi tam wykopaliska zespół Ramiego Arava z University of Nebraska Omaha. Odsłonięto tam monumentalne pozostałości z epoki żelaza: czterokomorową bramę miejską – jedną z największych w południowym Lewancie – grube mury obronne oraz pałac w stylu bit-hilani z dużych ciosów bazaltu (ok. 28 na 15 m). Znaleziska wiąże się z królestwem Geszur, aramejskim państewkiem z X–IX w. p.n.e., zniszczonym w 732 r. p.n.e. przez Tiglat-Pilesera III – w gruzach bramy znaleziono dziesiątki żelaznych grotów strzał. Wyżej leżą pozostałości hellenistyczno-rzymskie: Dom Rybaka z obciążnikami do sieci, kotwicami i haczykami, Dom Winiarza z dzbanami po winie oraz budowla interpretowana jako świątynia kultu cesarskiego.

El-Aradż (zapisywany też el-Araj) leży bliżej brzegu, niedaleko ujścia Jordanu do jeziora. Badania prowadzą tam od 2016 roku Mordechaj Aviam z Kinneret Academic College i R. Steven Notley z Nyack College. W 2017 roku odsłonięto rzymską łaźnię publiczną z mozaikami i glinianymi rurami – element urbanizacji miasta o statusie polis, jaki Betsaidzie przypisuje Józef Flawiusz po tym, jak tetrarcha Filip przemianował ją na Julias na cześć żony Augusta. W latach 2019–2021 odkrywano coraz większą część bizantyjskiej bazyliki, tzw. „Kościoła Apostołów” (ok. 27 na 16 m), z mozaikową posadzką, złoconymi tesserami i marmurową balustradą prezbiterium. W 2022 roku w medalionie mozaiki znaleziono dwuwierszową grecką inskrypcję wspominającą Konstantyna, „sługę Chrystusa”, fundatora mozaiki, z prośbą o wstawiennictwo „zwierzchnika apostołów i dzierżyciela kluczy niebios” – najstarsze znane świadectwo tytułowania Piotra „księciem apostołów”. W sezonach 2023–2024 odsłonięto pod absydą wcześniejsze mury z I i II–III w. n.e.

Powiązanie z Pismem

Betsaida to w Ewangeliach miejscowość ściśle związana z gronem najbliższych uczniów Jezusa: „A Filip był z Betsaidy, z miasta Andrzeja i Piotra” (J 1,44 UBG). Tam też, według Łukasza, Jezus szukał odosobnienia po powrocie apostołów z misji, zanim doszło do rozmnożenia chleba dla tłumu: „Kiedy apostołowie wrócili, opowiedzieli mu wszystko, co uczynili. A on, wziąwszy ich ze sobą, odszedł osobno na odludne miejsce koło miasta zwanego Betsaidą” (Łk 9,10 UBG). Marek umieszcza w Betsaidzie uzdrowienie niewidomego: „Potem przyszedł do Betsaidy. I przyprowadzili do niego ślepego, prosząc go, aby go dotknął” (Mk 8,22 UBG), a Jezus surowo napomina miasto za brak nawrócenia mimo cudów: „Biada tobie, Korozain! Biada tobie, Betsaido! Bo gdyby w Tyrze i Sydonie działy się te cuda, które się w was dokonały, dawno by w worze i popiele pokutowały” (Mt 11,21 UBG). To te fragmenty – rybacka wioska, siedziba uczniów, miejsce cudów – każą szukać konkretnego punktu na mapie, a nie literackiej dekoracji.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest, że oba stanowiska leżą w granicach regionu, w którym starożytni autorzy – przede wszystkim Józef Flawiusz – umieszczali Betsaidę: na północnym brzegu jeziora, w pobliżu ujścia Jordanu. Pewne są też same znaleziska: monumentalna brama i pałac w et-Tell nie budzą wątpliwości jako pozostałości stolicy Geszur, a łaźnia rzymska i bazylika w el-Aradżu są dobrze udokumentowane stratygraficznie. Żadne z dwóch stanowisk nie dostarczyło jednak inskrypcji z samą nazwą „Betsaida” – identyfikacja w obu przypadkach opiera się na topografii, źródłach pisanych i poszlakach, nie na bezpośrednim dowodzie epigraficznym.

• Odległość od brzegu. Et-Tell leży dziś ok. dwóch kilometrów od linii wody, co jest problemem dla identyfikacji z rybacką osadą. Arav tłumaczy to trzęsieniem ziemi z 363 roku n.e., zmianami poziomu wody lub naniesieniami mułu z delty Jordanu; krytycy uznają te wyjaśnienia za naciągane wobec braku jednoznacznych dowodów geologicznych.
• Charakter warstwy rzymskiej w el-Aradżu. Arav przez lata twierdził, że pod warstwą bizantyjską zalega tam jałowy piasek; po odkryciach z lat 2017–2019 przyznał istnienie zabudowy z I wieku n.e., lecz sugeruje, że mógł to być obóz wojskowy, a nie wioska rybacka znana z Ewangelii.
• Skala argumentu z inskrypcji o Piotrze. Napis z 2022 roku potwierdza jedynie, że w tym miejscu czczono pamięć apostoła – co wspiera tradycję o „domu Piotra i Andrzeja”, lecz samo w sobie nie dowodzi, że miejscowość nazywała się Betsaida.
• Hipoteza o pomyłce skrybów. Notley zwraca uwagę, że arabska nazwa el-Aradż znaczy „miejsce chromego” i łączy ją z pomyłką kopistów, którzy w niektórych rękopisach zamienili nieznaną im „Betesdę” (sadzawkę uzdrowienia chromego w Jerozolimie, J 5) na dobrze znaną „Betsaidę”, co przez Wulgatę Hieronima przeszło do przekładów arabskich. To ciekawa poszlaka filologiczna, lecz sam autor traktuje ją jako hipotezę pomocniczą.
• Świadectwo pielgrzyma Willibalda. Bawarski biskup, opisując pielgrzymkę z ok. 725 roku, wspomina kościół nad domem Piotra i Andrzeja w Betsaidzie – co koresponduje z bazyliką w el-Aradżu, lecz samo świadectwo tekstowe nie zastępuje dowodu wiążącego oba miejsca wprost.

Od 2019 roku większość nowych publikacji i doniesień medialnych przechyla się ku el-Aradżowi jako „lepszemu kandydatowi” do miana Betsaidy, jak ujmuje to sam Notley – ale Rami Arav i zwolennicy et-Tell nadal bronią swojej identyfikacji w recenzowanych czasopismach, a rozstrzygający dowód, czyli inskrypcja z samą nazwą miasta, dotąd się nie pojawił. Dlatego temat pozostaje oznaczony jako sporny, choć bilans dowodów w ostatnich latach przesunął się na korzyść el-Aradżu.

Znaczenie

Spór o lokalizację Betsaidy pokazuje więcej niż rywalizację dwóch zespołów wykopaliskowych. Niezależnie od tego, które stanowisko okaże się właściwe, oba dostarczają dowodów, że region opisywany w Ewangeliach był realnie zamieszkany w I wieku n.e. przez rybacką społeczność, która za Heroda Filipa awansowała do rangi rzymskiego miasta – z łaźniami, mozaikami i infrastrukturą typową dla ośrodka miejskiego. To potwierdza wiarygodność tła historycznego relacji ewangelicznych, nawet jeśli nie da się dziś wskazać jednym palcem adresu domu Piotra czy Filipa.

Debata pokazuje też, jak działa rzetelna archeologia biblijna: nie jako poszukiwanie „dowodów” na z góry założoną tezę, lecz stopniowe gromadzenie danych – warstwa po warstwie, sezon po sezonie – i gotowość do zmiany zdania, tak jak zrobił Rami Arav, gdy po latach sceptycyzmu uznał istnienie osadnictwa rzymskiego w el-Aradżu. Wzmianka o pochodzeniu trzech apostołów z jednego, niewielkiego miasteczka rybackiego stała się przedmiotem kilkudziesięcioletnich badań naukowych prowadzonych przez konkurujące uniwersytety – dowód, że pozornie drobne detale biblijnej narracji bywają zakotwiczone w konkretnej, weryfikowalnej geografii.

Źródła

• Wikipedia, hasło Bethsaida – przegląd obu stanowisk i stanu sporu: en.wikipedia.org/wiki/Bethsaida
• Biblical Archaeology Society, Searching for Bethsaida: The Case for Et-Tell – argumentacja Ramiego Arava: library.biblicalarchaeology.org
• Bible Archaeology Report, Is et-Tell Bethsaida? i Is el-Araj Bethsaida? – znaleziska i krytyka obu identyfikacji: et-tell, el-araj
• Biblical Archaeology Society, Bethsaida and the Church of the Apostles – bazylika bizantyjska w el-Aradżu: biblicalarchaeology.org
• GreekReporter.com – treść inskrypcji z 2022 roku o „zwierzchniku apostołów”: greekreporter.com
• Haaretz, Scribal Mix-up Over Site of Jesus’ Miracle – hipoteza Notleya o Betesda/Betsaida: haaretz.com
• Associates for Biblical Research – mury pod absydą bazyliki z sezonów 2023–2024: biblearchaeology.org
• Bethsaida Excavations Project – brama, pałac bit-hilani, zniszczenie przez Tiglat-Pilesera III: bethsaidaarchaeology.org
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), J 1,44; Łk 9,10; Mk 8,22; Mt 11,21.

Wyobraź sobie kamienny blok wielkości sporego kufra, ustawiony pośrodku sali zebrań w galilejskim miasteczku, a na jego bokach — wykutą menorę, arkady kolumn i tajemnicze koła z płomieniami. Znaleziono go w 2009 roku w Magdali nad Jeziorem Galilejskim, w synagodze, która stała jeszcze wtedy, gdy w Jerozolimie funkcjonowała Świątynia. Czy pierwszowieczny kamieniarz naprawdę odtworzył wnętrze Przybytku, którego nie wolno było oglądać zwykłemu Żydowi? A jeśli tak — co ten kamień mówi nam o świecie, po którym chodził Jeszua (Jezus)?

Czym jest to „odkrycie”

Kamień z Magdali to bogato zdobiony blok kamienny odkryty we wrześniu 2009 roku podczas wykopalisk ratowniczych Israel Antiquities Authority (IAA) w Migdal (Magdala), na zachodnim brzegu Jeziora Galilejskiego. Prace, poprzedzające budowę ośrodka pielgrzymkowego, prowadzili archeolodzy Dina Avshalom-Gorni i Arfan Najar. Blok leżał w głównej sali synagogi datowanej na okres Drugiej Świątyni — miasteczko zostało zdobyte przez Rzymian w 67 roku n.e. podczas powstania żydowskiego, co daje pewną granicę czasową „przed 70 r. n.e.”.

Przedmiot ma około 60 × 50 × 40 cm (podawane bywają wymiary 67 × 57 × 40 cm) i jest najczęściej opisywany jako wykuty z wapienia (część popularnych relacji mówi o kwarcycie lub bazalcie — te ostatnie prawdopodobnie mylą go z pokrewnym „kamieniem z Horvat Kur”). Rzeźbiony jest na wszystkich czterech bokach oraz na górnej powierzchni. Najważniejsze motywy to:

• Front: łuk wsparty na dwóch filarach, a pod nim siedmioramienna menora stojąca na cokole, flankowana parą dwuuchych dzbanów; nad całością rozeta o sześciu płatkach.
• Boki: arkady łuków i kolumn, odczytywane przez część badaczy jako bramy dziedzińca Świątyni (hebr. azara) lub wejście do Miejsca Najświętszego.
• Góra: rozeta, kolumny z kapitelami oraz para kół z trójkątnymi „płomieniami” pod spodem — motyw najbardziej sporny w interpretacji.

Oryginał zabezpieczono; na stanowisku w Magdali eksponowana jest kopia. W 2017 roku kamień pokazano po raz pierwszy poza Izraelem, na rzymskiej wystawie Menorah: Worship, History, Legend (Muzea Watykańskie i Muzeum Żydowskie w Rzymie, 15 maja – 23 lipca 2017).

Powiązanie z Pismem

Magdala leżała kilka kilometrów od Kafarnaum, w samym sercu galilejskiej działalności Jeszui. Ewangelie wielokrotnie wspominają, że nauczał On właśnie w takich synagogach: „I głosił w ich synagogach po całej Galilei, i wypędzał demony” (Mk 1,39 UBG); „I nauczał w ich synagogach, sławiony przez wszystkich” (Łk 4,15 UBG). Kamień z Magdali daje więc namacalny obraz przestrzeni, w jakiej rozgrywały się te sceny — synagoga z pierwszej połowy I wieku, wyposażona w kamienny mebel odwołujący się wprost do Świątyni.

Najsilniejszy kontekst biblijny to jednak drugi rozdział Ewangelii Jana. Podczas Paschy Jeszua wchodzi do jerozolimskiej Świątyni i oczyszcza ją ze sprzedawców: „A do sprzedających gołębie powiedział: Wynieście to stąd, a nie róbcie z domu mego Ojca domu kupieckiego” (J 2,16 UBG). Gdy pytają Go o znak, pada zdanie, które streszcza całą teologię tej sceny: „Odpowiedział im Jezus: Zburzcie tę świątynię, a w trzy dni ją wzniosę” (J 2,19 UBG). Ewangelista dopowiada: „Ale on mówił o świątyni swego ciała” (J 2,21 UBG).

Kamień z Magdali i słowa z Jana 2 spotykają się w jednym pytaniu: gdzie mieszka Bóg Izraela, Jahwe (PAN)? Rzeźby na bloku — menora (por. Wj 25,31), stół chlebów pokładnych (por. Wj 25,30), bramy sanktuarium — przenoszą realia jednej, jedynej Świątyni do prowincjonalnej synagogi, jakby chciały powiedzieć: obecność Boża sięga aż tutaj. Nowy Testament radykalizuje tę myśl: prawdziwą świątynią staje się ciało Mesjasza. List do Hebrajczyków ujmuje to językiem znanym z opisu Przybytku: kapłani „służą (…) obrazowi i cieniowi tego, co niebiańskie” (Hbr 8,5 UBG). Kamień jest więc cieniem cienia — kamiennym echem ziemskiej Świątyni, która sama była odbiciem rzeczywistości niebiańskiej.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne: autentyczność, kontekst i datowanie kamienia nie budzą wątpliwości. Wydobyto go w kontrolowanych wykopaliskach IAA, in situ, w budynku jednoznacznie datowanym na okres Drugiej Świątyni. To realny zabytek z czasów, gdy Świątynia jeszcze stała — i już to czyni go wyjątkowym.

Dyskutowane — „najwcześniejsza menora”: hasło powtarzane w mediach wymaga korekty. Kamień z Magdali to najprawdopodobniej najwcześniejsze rzeźbione przedstawienie menory znalezione w synagodze, ale nie w ogóle najstarszy wizerunek menory. Starsza jest moneta ostatniego władcy hasmonejskiego, Antygona Mattatiasza (40–37 r. p.n.e.), którą archeolog IAA Yuval Baruch określa jako „najstarsze artystyczne przedstawienie menory”; menory pojawiają się też w graffiti z jerozolimskiego Grobowca Jazona (I w. p.n.e.). Ścisłe sformułowanie brzmi więc: najwcześniejsza monumentalna, publiczna menora w kontekście synagogalnym.

Dyskutowana — funkcja bloku: odkrywcy (Avshalom-Gorni i Najar) mówili o „stole modlitewnym”. Mordechai (Motti) Aviam widzi w nim podstawę pulpitu do czytania Tory; Rachel Hachlili — ołtarz kadzielny; Zeev Weiss — podstawę, na której między czytaniami spoczywał zwój; Rina Talgam proponuje stojak pod drewnianą skrzynię (gr. kibotos) na zwoje Tory, z narożnymi występami chroniącymi rękopis.

Dyskutowana — wymowa rzeźb: Talgam wraz z Elchananem Reinerem (i w ślad za nimi Donald Binder) odczytują blok jako trójwymiarowe wyobrażenie Świątyni Heroda wraz z jej najświętszym wnętrzem — synagoga miałaby być „Świątynią w miniaturze”, umożliwiającą oddalonym Żydom duchowy udział w kulcie. Aviam idzie dalej i na łamach czasopisma Novum Testamentum widzi w kołach z płomieniami rydwan Boży (merkawa) — tron-wóz z widzenia Ezechiela. Głos ostrożności zabiera David Gurevich, który powołując się na brzytwę Ockhama przypomina, że menora była po prostu powszechnym symbolem żydowskości, a bogaty ornament mógł pełnić funkcję dekoracyjną, bez zaszyfrowanej „mapy” Świątyni. Warto zachować tę powściągliwość: im bardziej szczegółowa interpretacja, tym słabsza jej podstawa.

Znaczenie

Niezależnie od sporów interpretacyjnych kamień z Magdali zmienił sposób, w jaki patrzymy na synagogi I wieku. Wcześniej sądzono, że były to głównie budynki zebrań; ten blok pokazuje, że przynajmniej niektóre z nich świadomie nawiązywały do jerozolimskiej Świątyni i jej sprzętów — menory, stołu chlebów pokładnych, bram sanktuarium. To ważne tło dla Ewangelii: Jeszua nauczał w takich właśnie wnętrzach, a Jego spór o „dom mego Ojca” toczył się w świecie, który realnie i wizualnie żył Świątynią.

Dla czytelnika Biblii kamień jest przede wszystkim ilustracją, nie dowodem. Nie „udowadnia” żadnego wersetu — pokazuje natomiast, że opisy menory z Księgi Wyjścia czy scena z Jana 2 nie są literacką abstrakcją, lecz zakorzenieniem w konkretnej, materialnej pobożności pierwszego wieku. A zestawienie tego kamienia ze słowami „on mówił o świątyni swego ciała” uwypukla przełom, jaki przyniósł Nowy Testament: od Świątyni wykutej w kamieniu ku obecności Bożej w osobie Mesjasza.

Źródła

• Wikipedia — „Magdala stone”: ogólny przegląd okoliczności odkrycia, wymiarów, motywów i historii ekspozycji.
• Biblical Archaeology Society — „The Magdala Stone: The Jerusalem Temple Embodied”: szczegółowy opis rzeźb i interpretacja Riny Talgam (synagoga jako „mniejsza świątynia”).
• Haaretz (2025) — „The Magdala Stone: Does It Show God’s Chariot in the Temple?”: spór o interpretację „rydwanu Bożego” (Aviam) i funkcję bloku; wymiary i materiał (bazalt wg tej relacji).
• Bible Interp (David Gurevich) — „Magdala’s Stone of Contention”: przegląd konkurencyjnych interpretacji i głos na rzecz powściągliwości metodologicznej.
• The Times of Israel — moneta Antygona Mattatiasza: kontekst dla korekty tezy o „najwcześniejszej menorze” (najstarsze przedstawienie na monecie 40–37 p.n.e., wg Yuvala Barucha).
• Ḥadashot Arkheologiyot: Excavations and Surveys in Israel, t. 125 (2013) — raport wykopaliskowy D. Avshalom-Gorni i A. Najara (dokumentacja odkrycia w Migdal).
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), J 2,16.19.21; Mk 1,39; Łk 4,15; Wj 25,30–31; Hbr 8,5.

Na bazaltowym wzgórzu nad Jeziorem Galilejskim stoją poczerniałe ruiny synagogi, a wśród nich – rzeźbione w jednym bloku kamienne krzesło. Miejscowość, w której je znaleziono, Jezus wymienił z imienia tylko po to, by rzucić na nią „biada”. Czy to samo miasto, które odrzuciło Jego naukę, zachowało w kamieniu ślad instytucji, o której On sam mówił: „katedra Mojżesza”? I na ile ruiny w dzisiejszym parku narodowym Korazim w ogóle pamiętają czasy Jezusa?

Czym jest to „odkrycie”

Chorazin (hebr. Korazim, w Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej „Korozain”) to stanowisko archeologiczne na płaskowyżu ok. 4 km na północ od Kafarnaum, nad północnym brzegiem Jeziora Galilejskiego. Miejsce to identyfikuje się z biblijnym miastem od dawna, niezależnie od Nowego Testamentu: już Euzebiusz z Cezarei w Onomastikonie (ok. 325 r. n.e.) umieszczał opuszczone już wtedy Chorazin dwie mile rzymskie od Kafarnaum, a Talmud (Menachot 85a) wspomina „Kerazim” jako miejscowość słynącą z dobrej pszenicy. Odległości i topografia zgadzają się z ruinami Chirbet Karazeh, gdzie dziś działa park narodowy.

Sercem stanowiska są ruiny synagogi zbudowanej niemal w całości z lokalnego czarnego bazaltu – materiału twardego i kruchego, a mimo to bogato rzeźbionego: kapitele, girlandy winnej latorośli, lwy, orły, głowa Meduzy, a nawet fragmenty przedstawiające Świątynię i zodiak. Budowla ma plan bazylikowy – nawę i dwie nawy boczne rozdzielone rzędami kolumn – a jej fasada z szerokimi schodami była zwrócona na południe, w stronę Jerozolimy. Wzdłuż ścian biegły kamienne ławy dla wiernych.

Podczas wykopalisk w latach 20. XX wieku (J. Ory i N. Makhouly, za brytyjskiego Mandatu Palestyny) odnaleziono przy południowej ścianie synagogi ozdobne kamienne krzesło, wykute z pojedynczego bloku bazaltu. Na jego oparciu wyryto aramejski napis dedykacyjny, który współcześni badacze tłumaczą mniej więcej tak: „Niech będzie pamiętany na dobre Judan, syn Izmaela, który wykonał ten portyk (stwh) i jego schody ze swojego majątku; niech ma udział ze sprawiedliwymi”. Ze względu na kształt i funkcję – honorowe miejsce zwrócone ku sali, skierowane ku Jerozolimie – krzesło od razu skojarzono z opisywaną w Ewangeliach „katedrą Mojżesza” i tak właśnie bywa odtąd nazywane (łac. cathedra Mosis). Oryginał znajduje się dziś w zbiorach Muzeum Izraela w Jerozolimie, a na stanowisku w Korazim stoi jego replika. Podobne krzesła, choć nieliczne, znaleziono też w synagodze Hammat Tyberiada A oraz na Delos, w diasporze.

Powiązanie z Pismem

Chorazin pojawia się w Ewangeliach w niemal identycznym fragmencie u Mateusza i Łukasza, jako jedno z miast, które widziały cuda Jezusa, a mimo to nie uwierzyły: „Biada tobie, Korozain! Biada tobie, Betsaido! Bo gdyby w Tyrze i Sydonie działy się te cuda, które się w was dokonały, dawno by w worze i popiele pokutowały” (Mt 11,21; niemal to samo w Łk 10,13). Sam tekst nie mówi, co dokładnie Jezus tam czynił – wymienia je obok Betsaidy i Kafarnaum jako miasta swojej głównej działalności w Galilei, których mieszkańcy jednak Go odrzucili.

Osobny wątek to „katedra Mojżesza” z Ewangelii Mateusza: „Na katedrze Mojżesza zasiedli uczeni w Piśmie i faryzeusze” (Mt 23,2), po czym Jezus dodaje, że kochają oni „pierwsze miejsca na ucztach i pierwsze krzesła w synagogach” (Mt 23,6). Wyrażenie to nawiązuje do sceny z Księgi Wyjścia, gdzie Mojżesz zasiada, by sądzić lud: „Nazajutrz Mojżesz usiadł, aby sądzić lud. I lud stał przed Mojżeszem od rana aż do wieczora” (Wj 18,13) – „katedra Mojżesza” to więc miejsce autorytetu w nauczaniu i rozstrzyganiu Prawa, a nie dosłowny mebel z czasów Wyjścia.

Ważne zastrzeżenie: Ewangelia nie łączy tych dwóch wątków ze sobą. Jezus nie wypowiada słów o „katedrze Mojżesza” akurat w Chorazin, a krzesło znalezione w tamtejszej synagodze nie jest – i nie może być – tym konkretnym meblem, o którym mówił w Jerozolimie czy gdziekolwiek indziej. Znaczenie tego znaleziska jest ilustracyjne: pokazuje namacalnie, jak wyglądało i czemu służyło „krzesło Mojżesza” jako realny element wyposażenia galilejskiej synagogi, a nie dowodzi, że Jezus siedział właśnie na tym egzemplarzu albo patrzył na niego, gdy przeklinał miasto.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest samo miejsce: identyfikacja Chirbet Karazeh z biblijnym Chorazin opiera się na niezależnych od Nowego Testamentu świadectwach – Euzebiuszu i Talmudzie – oraz na zgodnej z nimi topografii, więc nie jest to utożsamienie naciągane czy wyłącznie tradycyjne. Pewne jest też istnienie samej bazaltowej synagogi i znalezionego przy niej ozdobnego krzesła z aramejskim napisem – to udokumentowane, wielokrotnie badane obiekty, których oryginał można dziś oglądać w Muzeum Izraela.

Dyskutowana jest natomiast dokładna chronologia budowli. Pierwsi badacze (m.in. Z. Yeivin, autor wykopalisk w latach 1962–1964 i 1980–1987) datowali widoczną dziś synagogę na koniec III–IV w. n.e., z odbudową po trzęsieniu ziemi w IV wieku i kolejną fazą w V–VI wieku. Archeolożka Jodi Magness w artykule The Date of the Synagogue at Chorazin (Michmanim, 2007) zakwestionowała tę chronologię, przesuwając – na podstawie ponownej analizy ceramiki i monet – budowę synagogi aż do trzeciej ćwierci V wieku n.e., a więc o całe stulecie później. Jej wnioski są częścią szerszego sporu o datowanie synagog galilejskich (podobna dyskusja dotyczyła Kafarnaum, Meronu czy Gusz Chalaw), w którym inni badacze, jak Eric Meyers, bronili wcześniejszych datowań.

Do tego dochodzi pytanie o wcześniejszą fazę osadnictwa. Wykopaliska prowadzone od 2020 r. przez Achię Kohn-Tavora i Beniamina Arubasa (w ramach Izraelskiego Urzędu ds. Starożytności) odsłoniły pod głazami fundamentowymi obecnej synagogi ceramikę i monety datowane na I wiek n.e. – a więc na czasy Jezusa. Zdaniem kierującego badaniami Kohn-Tavora może to oznaczać, że wcześniejsza synagoga stała w tym miejscu już w I wieku, a budowla bazaltowa z III–IV (lub V) wieku powstała bezpośrednio na jej podium. Sam badacz podkreśla jednak, że wniosek opiera się na datowaniu przedmiotów spomiędzy kamieni fundamentowych, a nie samej konstrukcji, i że potrzeba dalszych badań. W chwili powstania tego artykułu ustalenia te są obiecującym tropem, a nie ugruntowanym konsensusem.

Niejasna pozostaje wreszcie dokładna funkcja krzesła: część badaczy widzi w nim miejsce dla lokalnego przywódcy synagogi, inni – dla sędziego rozstrzygającego sprawy według Prawa Mojżeszowego, jeszcze inni – dla honorowego gościa lub nauczyciela odczytującego Torę. Różnie tłumaczone jest też słowo z inskrypcji określające to, co ufundował Judan („portyk”, „podest” i „schody” pojawiają się w różnych przekładach) – to spór filologiczny, a nie kwestia samego znaleziska.

Znaczenie

Chorazin nie jest dowodem na żaden cud opisany w Ewangeliach – takim dowodem być nie może, bo Nowy Testament nie precyzuje, co konkretnie się tam wydarzyło. Wartość stanowiska jest inna: pokazuje, że miasto, które Jezus wymienił z nazwy i osądził surowymi słowami, rzeczywiście istniało, było zamieszkane jeszcze długo po Nim i pozostawiło po sobie jedną z najbardziej okazałych synagog w Galilei. Kamienne krzesło z aramejskim napisem daje z kolei rzadką, namacalną ilustrację instytucji, o której Jezus mówił metaforycznie – „katedry Mojżesza” jako miejsca autorytetu w nauczaniu Prawa. Nawet spór o dokładne datowanie (III–IV czy V wiek) nie zmienia obrazu ciągłości: żydowska społeczność w Chorazin, mimo słów „biada”, nie zniknęła, lecz przez stulecia budowała i używała swojej synagogi – a najnowsze wykopaliska sugerują, że korzenie tego miejsca kultu mogą sięgać czasów samego Jezusa.

Źródła

• Wikipedia, hasło Chorazin – historia stanowiska, fazy osadnicze, datowanie synagogi, historia wykopalisk: en.wikipedia.org/wiki/Chorazin
• Wikipedia, hasło Matthew 23 – geneza i znaczenie pojęcia „katedry Mojżesza” (Mt 23,2): en.wikipedia.org/wiki/Matthew_23
• Bornblum Eretz Israel Synagogues Website (Kinneret Academic College) – katalog naukowy: historia wykopalisk (Kohl i Watzinger 1905–1907, Ory i Makhouly 1926, Yeivin 1962–1987, Kohn-Tavor i Arubas od 2020), odniesienie do inskrypcji w CIIP V/1: synagogues.kinneret.ac.il/synagogues/chorazim
• Biblical Archaeology Society, Finding Jesus at Chorazin – informacje o warstwie z I w. n.e. pod posadzką synagogi i bieżących badaniach: biblicalarchaeology.org
• BiblePlaces.com, hasło Chorazin – opis architektury, datowanie, wcześniejsza faza budynku sprzed obecnej synagogi: bibleplaces.com/chorazin
• Center for Online Judaic Studies (cojs.org), Moses Seat – tekst i tłumaczenie inskrypcji aramejskiej, miejsce i data znalezienia (1926): cojs.org/moses_seat-_2nd_century_ce
• Arkeonews, relacja z wykopalisk Achii Kohn-Tavora (2020) – ceramika i monety z I w. n.e. znalezione pod fundamentami synagogi: arkeonews.net
• J. Magness, The Date of the Synagogue at Chorazin, Michmanim 20 (2007) – rewizja datowania synagogi na V w. n.e., cytowana za omówieniami naukowymi dostępnymi online.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Mt 11,21; Mt 23,2; Mt 23,6; Łk 10,13; Wj 18,13.

W Bibliotece Narodowej Francji w Paryżu, w Gabinecie Medali, od stu lat leży niepozorna płyta marmurowa z czternastoma wierszami greckiego napisu. Tekst grozi karą śmierci każdemu, kto naruszy grób. Skąd naprawdę pochodzi ten kamień — z Galilei, gdzie pusty grób ogłoszono znakiem zmartwychwstania, czy z greckiej wyspy leżącej setki kilometrów od Judei? Przez niemal sto lat popularna teoria głosiła, że to rzymska odpowiedź na wieści o zniknięciu ciała Jezusa. Badania izotopowe sprzed kilku lat postawiły tę teorię pod dużym znakiem zapytania.

Czym jest to „odkrycie”

Tak zwany „Dekret Nazaretański” (ang. Nazareth Inscription) to płyta marmurowa o wymiarach około 61 na 38 cm, zapisana w słabej, potocznej grece (koine) w czternastu liniach. Tablica trafiła do zbiorów francuskiego kolekcjonera i antykwariusza Wilhelma Fröhnera w 1878 roku. Sam Fröhner zanotował w inwentarzu jedynie krótką wzmiankę: „płyta marmurowa przysłana z Nazaretu w 1878 roku”. To ważne zastrzeżenie — XIX-wieczny Nazaret był znanym punktem przeładunkowym handlu starożytnościami, więc wzmianka mogła oznaczać jedynie miejsce wysyłki, niekoniecznie miejsce znalezienia zabytku. Nie istnieje żadna dokumentacja wykopaliskowa ani kontekst archeologiczny wiążący kamień z konkretnym miejscem w Galilei.

Inskrypcja pozostawała nieznana szerszemu gronu badaczy aż do 1930 roku, kiedy belgijski historyk starożytności Franz Cumont opublikował jej tekst wraz z fotografią, po tym jak zwrócił mu na nią uwagę historyk Michaił Rostowcew. Po śmierci Fröhnera w 1925 roku jego zbiory trafiły do Gabinetu Medali Biblioteki Narodowej Francji — tam pozostają do dziś, choć w wielu popularnych opracowaniach tablicę wciąż błędnie przypisuje się Luwrowi.

Treść napisu jest jednoznaczna. Edykt, wydany w imieniu nienazwanego z imienia Cezara, otwiera formuła „Edykt Cezara” i nakazuje, by groby wzniesione dla oddania czci religijnej rodzicom, dzieciom lub domownikom pozostawały nienaruszone na zawsze. Jeśli ktoś zniszczy grób, wydobędzie pochowane ciała, przeniesie je złośliwie w inne miejsce lub usunie kamienie pieczętujące grobowiec, sprawę ma rozstrzygnąć trybunał — analogicznie do spraw dotyczących bogów, bo zmarłym należy się jeszcze większy szacunek. Winnemu grozi kara śmierci „pod zarzutem naruszenia grobu” (gr. tymborychos). Na podstawie kroju liter badacze — m.in. prawnik i historyk Francis de Zulueta — datowali tablicę na okres między połową I w. przed Chr. a połową I w. po Chr., najprawdopodobniej w okolicach przełomu er.

Powiązanie z Pismem

Punktem odniesienia dla tego tematu jest Ewangelia Mateusza 28 — relacja o pustym grobie i strażnikach postawionych przy nim. Czytamy tam, że gdy anioł zstąpił i odwalił kamień, „strażnicy drżeli ze strachu i stali się jak umarli” (Mt 28,4 UBG), a kobietom, które przyszły do grobu, oznajmiono: „Nie ma go tu. Powstał bowiem, jak powiedział. Chodźcie, zobaczcie miejsce, gdzie leżał Pan” (Mt 28,6 UBG). Kluczowy dla tematu inskrypcji jest jednak dalszy fragment, w którym strażnicy zgłaszają zdarzenie władzom świątynnym:

„A gdy one poszły, niektórzy ze straży przyszli do miasta i oznajmili naczelnym kapłanom wszystko, co się stało. Ci zaś zebrali się ze starszymi i naradziwszy się, dali żołnierzom sporo pieniędzy; I powiedzieli: Mówcie, że jego uczniowie przyszli w nocy i wykradli go, gdy spaliście. A gdyby to doszło do namiestnika, my go przekonamy, a wam zapewnimy bezpieczeństwo” (Mt 28,11-14 UBG).

To właśnie ten wątek — pogłoska o wykradzeniu ciała, którą według Mateusza rozpowszechniano „aż do dziś” (Mt 28,15 UBG) — od dawna kusi do połączenia go z surowym rzymskim edyktem przeciwko naruszaniu grobów. Rozumowanie części badaczy i popularyzatorów (od lat 30. XX wieku, zwłaszcza po drugiej wojnie światowej) było proste: skoro w Judei czy Galilei krążyły wieści o zniknięciu ciała z grobu, a rzymski cesarz — wskazywano zwłaszcza na Klaudiusza (41-54 n.e.) — wydał w tym samym regionie bezprecedensowo surowy dekret grożący śmiercią za grabież grobów, to może te dwa fakty łączy związek przyczynowy. W tym ujęciu marmur z Nazaretu miałby być pierwszym pozabiblijnym „echem” zmartwychwstania.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest, że sama tablica to autentyczny zabytek starożytny, a jej tekst — dobrze odczytany i wielokrotnie publikowany od 1930 roku — rzeczywiście grozi karą śmierci za naruszanie grobów, co jest cennym świadectwem rangi, jaką prawo rzymsko-hellenistyczne nadawało nietykalności pochówków. Pewne jest też, że datowanie epigraficzne umieszcza napis między połową I w. przed Chr. a połową I w. po Chr. — w przedziale obejmującym czasy Jezusa, choć nie wskazującym ich jednoznacznie.

Dyskutowane — i to bardzo — pozostaje wszystko, co dotyczy pochodzenia i adresata edyktu:

• Miejsce znalezienia. Notatka Fröhnera mówi wyłącznie o „przysłaniu z Nazaretu”, nie o odkryciu w Nazarecie. Ponieważ miasto to było w XIX wieku ważnym punktem handlu antykami z całego regionu, nie ma pewności, że kamień w ogóle pochodzi z Galilei.
• Który cesarz i skąd faktycznie. Tekst wspomina o „bogach” w liczbie mnogiej, co sugeruje kontekst zhellenizowany, a odwołanie wprost do władzy „Cezara” każe niektórym badaczom szukać źródła raczej w Samarii lub Dekapolu niż w Galilei, którą do czasów Klaudiusza rządzili książęta z dynastii Heroda, a nie bezpośrednio Rzym. To osłabiało pewność „galilejskiego” tropu, zanim jeszcze wkroczyła nauka o kamieniu.
• Analiza izotopowa z 2020 roku. Zespół pod kierunkiem historyka starożytności Kyle’a Harpera (Uniwersytet Oklahomy), wraz z Michaelem McCormickiem, Matthew Hamiltonem, Chantal Peiffert, Raymondem Michelsem i Michaelem Engelem, opublikował w „Journal of Archaeological Science: Reports” wyniki analizy izotopów trwałych (węgla-13 i tlenu-18) pobranych metodą ablacji laserowej z odwrotnej strony tablicy. Sygnatura izotopowa marmuru okazała się charakterystyczna dla górnego kamieniołomu na greckiej wyspie Kos, a nie dla żadnego złoża w Lewancie. Zespół zaproponował alternatywne wyjaśnienie: edykt mógł zostać wydany przez cesarza Augusta w reakcji na zbezczeszczenie grobu Nikiasza, znienawidzonego tyrana Kos, który wcześniej popierał Marka Antoniusza — do zdarzenia miało dojść około 20 roku przed Chr. Sam Harper zastrzegał: argument o Nikiaszu „nie jest stuprocentowo pewny, ale to najlepsze wyjaśnienie, jakie mamy”.
• Głosy sprzeciwu. Nie wszyscy przyjęli tę interpretację bez zastrzeżeń. Apologeta Tim Chaffey (Answers in Genesis) argumentował, że samo pochodzenie surowca niczego nie przesądza — marmur mógł zostać wydobyty na Kos, a użyty gdzie indziej, jak działo się to rutynowo z importowanym kamieniem w Cesarstwie. Zwracał uwagę na sformułowanie o „kamieniach pieczętujących grobowiec”, jego zdaniem bliższe żydowskiemu zwyczajowi pogrzebowemu niż greckiej Kos. Większość historyków traktuje jednak wynik badań izotopowych jako mocny argument osłabiający — choć nie ostatecznie zamykający sprawę — dawną tezę o związku z pustym grobem Jezusa.

Znaczenie

Nawet jeśli bezpośredni związek tablicy z wydarzeniami z Ewangelii Mateusza okazuje się dziś wątpliwy, sam zabytek pozostaje wartościowym świadectwem epoki. Pokazuje, jak poważnie prawo i obyczaj rzymsko-hellenistyczny traktowały nienaruszalność grobu — to ten sam klimat kulturowy, w którym arcykapłani uznali za konieczne przekupić strażników i szybko rozpowszechnić alternatywną wersję zdarzeń, zanim sprawa dotrze do namiestnika. Grabież grobu była traktowana z całą powagą prawa karnego, niezależnie od tego, czy konkretny edykt z Nazaretu miał z Jezusem cokolwiek wspólnego.

Historia tej tablicy uczy też ostrożności. Przez dekady „Dekret Nazaretański” bywał przywoływany w literaturze apologetycznej jako namacalny, pozabiblijny ślad reakcji na zmartwychwstanie. Nowoczesna geochemia — analiza izotopowa, użyta tu po raz pierwszy do datowania pochodzenia inskrypcji, a nie tylko rzeźby czy architektury — pokazała, że efektowna teza nie zawsze wytrzymuje konfrontację z danymi. To nie umniejsza wiarygodności samej relacji ewangelicznej, przypomina jednak, że nie każde spektakularne „znalezisko” faktycznie się broni po weryfikacji, a uczciwe podejście do historii wymaga przyznania tego wprost.

Źródła

• Nazareth Inscription — Wikipedia — historia odkrycia, opis tablicy, datowanie epigraficzne, debata naukowa.
• Smithsonian Magazine: „New Analysis Refutes Nazareth Inscription’s Ties to Jesus’ Death” — badania Kyle’a Harpera, teoria Nikiasza, zastrzeżenia autora.
• Live Science: „Was the 'Nazareth Inscription’ a Roman response to Jesus’ empty tomb? New evidence says it wasn’t” — konsekwencje badania izotopowego dla wcześniejszych teorii.
• Harper K., McCormick M., Hamilton M., Peiffert C., Michels R., Engel M., „Establishing the provenance of the Nazareth Inscription”, Journal of Archaeological Science: Reports (2020) — publikacja naukowa: metodologia i wyniki analizy izotopowej.
• Answers in Genesis: „Nazareth Inscription Study Debunks Evidence for Christ’s Resurrection?” — głos krytyczny wobec wniosków badania (Tim Chaffey).
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Ewangelia Mateusza 28,4.6.11-15.

W 2009 roku, zanim na brzegu Jeziora Galilejskiego miał stanąć nowy hotel, wymagane prawem badania ratownicze natrafiły na coś, czego nikt się nie spodziewał: salę zgromadzeń z ławami pod ścianami, mozaiką na podłodze i barwnymi freskami — synagogę z I wieku, sprzed zburzenia Świątyni w 70 roku. Znaleziono ją w Magdali, mieście, którego nazwa do dziś brzmi w przydomku Marii Magdaleny. Czy Jezus, który „głosił w ich synagogach po całej Galilei”, mógł nauczać właśnie w tym budynku?

Czym jest to „odkrycie”

Magdala (hebr. Migdal — „wieża”) leży na zachodnim brzegu Jeziora Galilejskiego, około 5 km na północ od Tyberiady i kilka kilometrów na południe od Kafarnaum. W starożytności było to zamożne miasteczko rybackie, znane z solenia ryb; Talmud nazywa je Magdala Nunajja („wieża ryb”), a wielu badaczy utożsamia je z Tarichaeą (gr. „solone ryby”), którą Józef Flawiusz opisuje jako miejsce bitwy w 67 roku podczas pierwszego powstania żydowskiego.

Odkrycia dokonała Izraelska Służba Starożytności (IAA) podczas wykopalisk ratowniczych na plaży Migdal, poprzedzających budowę ośrodka wypoczynkowego. Pracami kierowali archeolodzy Dina Avshalom-Gorni i Arfan Najar. Odsłonięto prostokątną salę główną o powierzchni około 120 m², z kamiennymi ławami wzdłuż ścian, na których zasiadali uczestnicy zgromadzeń. Podłogę zdobiła mozaika, a ściany pokrywały kolorowe freski — czerwone, żółte, niebieskie, czarne i białe. To jedyna znana synagoga tego okresu z takim wystrojem. IAA datowała budowlę na okres od ok. 50 r. p.n.e. do ok. 100 r. n.e. (okres Drugiej Świątyni); moneta znaleziona pod płytkami mozaiki wskazuje, że posadzka powstała po ok. 43 roku n.e.

Kluczowa jest chronologia: w chwili odkrycia była to jedna z zaledwie kilku (według relacji IAA — jednej z siedmiu) znanych wówczas synagog sprzed 70 roku. Większość zachowanych synagog w Ziemi Świętej pochodzi z późniejszych wieków; obiekty faktycznie używane, gdy Świątynia Jerozolimska jeszcze stała, są rzadkością — obok Magdali wymienia się m.in. Gamlę, Masadę, Herodium czy Modi’in.

W centrum sali natrafiono na najsłynniejszy zabytek stanowiska — Kamień z Magdali. To bryła wapienia o wymiarach ok. 0,6 × 0,5 × 0,4 m, pokryta płaskorzeźbami. Na froncie widnieje siedmioramienna menora na podstawie, ujęta w łuk wsparty na kolumnach i flankowana parą dwuuchych dzbanów (amfor); boki zdobią arkady, a górę sześciopłatkowa rozeta. Jest to najstarsze znane przedstawienie menory w kontekście żydowskim z czasów, gdy Świątynia jeszcze istniała — prawdopodobnie dzieło kogoś, kto widział świątynny świecznik na własne oczy. Oryginał przechowywany jest w bezpiecznym miejscu, a na terenie stanowiska w Magdali eksponowana jest jego kopia.

W 2021 roku, kilkaset metrów dalej, zespół Uniwersytetu w Hajfie (Adi Erlich, przy współudziale Diny Avshalom-Gorni) odkrył w Magdali drugą synagogę z tego samego okresu — prostszą, z bazaltu i wapienia. Był to pierwszy przypadek, gdy w jednej osadzie z czasów Drugiej Świątyni znaleziono dwa takie budynki.

Powiązanie z Pismem

Ewangelie wielokrotnie pokazują Jezusa nauczającego w galilejskich synagogach. Marek streszcza to jednym zdaniem:

„I głosił w ich synagogach po całej Galilei, i wypędzał demony” (Mk 1,39 UBG).

W tym samym rozdziale czytamy o konkretnym budynku w pobliskim Kafarnaum: „Potem weszli do Kafarnaum, a zaraz w szabat Jezus wszedł do synagogi i nauczał” (Mk 1,21 UBG). Podobnie Mateusz podsumowuje działalność Jezusa: „I obchodził Jezus całą Galileę, nauczając w ich synagogach, głosząc ewangelię królestwa i uzdrawiając wszystkie choroby i wszelkie dolegliwości wśród ludzi” (Mt 4,23 UBG).

Magdala leżała dokładnie na trasie tej działalności — między Kafarnaum (bazą Jezusa) a Tyberiadą. Ewangelie wprost wspominają okolicę Magdali: „A gdy odprawił ludzi, wsiadł do łodzi i przybył w okolice Magdali” (Mt 15,39 UBG) — choć część rękopisów greckich ma tu wariant „Magadan”. Przede wszystkim jednak nazwa miasta zachowała się w przydomku jednej z uczennic Jezusa: „…Maria, zwana Magdaleną, z której wyszło siedem demonów” (Łk 8,2 UBG). „Magdalena” to po prostu „kobieta z Magdali”. Synagoga odkryta w 2009 roku jest więc materialnym świadectwem religijnego życia tej właśnie miejscowości w czasach, gdy chodził po niej Jezus.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne: istnienie, datowanie i charakter budowli są dobrze udokumentowane i opublikowane. Nie ma sporu co do tego, że w Magdali stała synagoga używana przed 70 rokiem, ani co do autentyczności Kamienia z Magdali. Zgadza się też ogólny obraz: żydowskie miasteczko z synagogą (a nawet dwiema), łaźniami rytualnymi (mykwami) i intensywnym życiem religijnym w I wieku — dokładnie takim, jaki zakładają Ewangelie.

• Czy Jezus nauczał w tej synagodze? Ewangelie tego nie stwierdzają. Wiemy, że nauczał „po całej Galilei” i że Magdala leżała na jego szlaku, więc jest to prawdopodobne, ale pozostaje wnioskiem z kontekstu, a nie faktem zapisanym w tekście.
• Identyfikacja z Tarichaeą i „Magadan/Dalmanuta”. Utożsamienie Magdali z Tarichaeą Józefa Flawiusza jest szeroko przyjęte, lecz nie jest to pewnik. Podobnie sporne jest, czy ewangeliczne „okolice Magdali” (Mt 15,39), „Magadan” i „Dalmanuta” (Mk 8,10) oznaczają to samo miejsce — to znane zagadnienie tekstualne.
• Znaczenie Kamienia z Magdali. Interpretacje płaskorzeźb są przedmiotem żywej debaty. Rina Talgam (Uniwersytet Hebrajski) widzi w kamieniu przedstawienie Świątyni i jej sprzętów, łącznie z Miejscem Najświętszym, wykonane przez kogoś, kto Świątynię widział. Mordechai Aviam odczytuje obiekt pod menorą jako złoty ołtarz, a boczne arkady jako wejścia do sanktuarium. Pojawiały się też propozycje odczytania sceny jako rydwanu (merkawy). Zgoda panuje co do tego, że kamień odsyła do jerozolimskiej Świątyni; szczegóły ikonografii pozostają otwarte.
• Ilu synagog sprzed 70 roku znamy. W 2009 roku mówiono o kilku (ok. siedmiu); późniejsze zestawienia (np. Aviam, 2018) wymieniają co najmniej dziewięć, choć status niektórych struktur jako „synagog” bywa dyskutowany.
• Maria Magdalena. Przydomek wskazuje na związek z Magdalą, ale Pismo nie mówi wprost, że się tu urodziła ani mieszkała — to najbardziej naturalna, lecz nie jedyna możliwa interpretacja.

Znaczenie

Wartość odkrycia nie polega na „udowodnieniu” konkretnej sceny ewangelicznej. Polega na tym, że daje nam ono rzadki, bezpośredni wgląd w to, jak wyglądało żydowskie życie religijne w Galilei za czasów Jezusa. Ewangelie zakładają, że synagoga była naturalnym miejscem nauczania i szabatowego zgromadzenia w każdym galilejskim miasteczku — i właśnie taki budynek, z ławami dla słuchaczy, wyłonił się spod ziemi w Magdali.

Kamień z Magdali dodaje jeszcze jeden wymiar: jego menora i odniesienia do Świątyni pokazują, że nawet w prowincjonalnej Galilei życie religijne było mocno związane z Jerozolimą i jej kultem — jeszcze zanim Świątynia legła w gruzach. To dobrze współgra z obrazem Jezusa i jego pierwszych uczniów jako pobożnych Żydów zakorzenionych w szabacie, synagodze i Świątyni. Synagoga w Magdali nie jest więc „dowodem” w sensie apologetycznym, lecz konkretnym, materialnym tłem, na którym ewangeliczne opisy nauczania „w ich synagogach” stają się namacalne.

Źródła

• Migdal Synagogue — hasło encyklopedyczne z opisem odkrycia, datowania i architektury: en.wikipedia.org/wiki/Migdal_Synagogue
• The Archaeological Excavations at Magdala — World History Encyclopedia, przegląd stanowiska (synagoga, mykwy, port, Kamień z Magdali): worldhistory.org/article/1219
• Archaeologists Discover New First-Century Synagogue in Magdala — Biblical Archaeology Society (odkrycie z 2021 r. i kontekst z 2009 r.): biblicalarchaeology.org/daily/new-first-century-synagogue
• Magdala stone — hasło encyklopedyczne o wymiarach, ikonografii i interpretacjach kamienia (Talgam, Aviam): en.wikipedia.org/wiki/Magdala_stone
• 1st Century Synagogue Found at Magdala — BiblePlaces.com, omówienie komunikatu IAA (datowanie, wymiary, kierownicy wykopalisk): bibleplaces.com/blog/2009/09
• Magdala — hasło encyklopedyczne o mieście, Tarichaei, Józefie Flawiuszu i związku z Marią Magdaleną: en.wikipedia.org/wiki/Magdala
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Mk 1,21.39; Mt 4,23; Mt 15,39; Łk 8,2.

Pod piwnicami klasztoru Sióstr Nazaretu, w centrum dzisiejszego miasta, leżą fundamenty domu wykutego w skale. Francuskie zakonnice natknęły się na nie przypadkiem w XIX wieku, ale dopiero sto lat później brytyjski archeolog przekonywał, że to ślad zwykłego, żydowskiego gospodarstwa domowego sprzed dwóch tysięcy lat. Czy to naprawdę dom, w którym mieszkała rodzina Jezusa? A może po prostu jeden z wielu skromnych domów małej galilejskiej wioski? Warto rozdzielić to, co archeologia pokazuje, od tego, co dopowiedziała później tradycja.

Czym jest to „odkrycie”

Historia zaczyna się w 1880 roku, gdy francuskie siostry zakonne budujące swój klasztor natrafiły na podziemne pomieszczenia, cysterny i grobowce. Kierowała pracami przełożona zgromadzenia, Matka Giraud — jedno z pierwszych w historii przedsięwzięć archeologicznych prowadzonych przez kobiety. Odkopane relikty długo pozostawały słabo znane nauce.

Systematyczne badania zaczęły się dopiero w 2006 roku, gdy archeolog Ken Dark z University of Reading uruchomił Nazareth Archaeological Project. Dark opisał znalezisko jako częściowo wykuty w skale, częściowo dobudowany murami „dom z dziedzińcem” (ang. courtyard house), z zachowanymi fragmentami progów, otworów okiennych i podłogi. W sąsiedztwie są grobowce typu kokhim, typowe dla żydowskiego pochówku okresu rzymskiego, oraz cysterna. Wyniki przedstawił najpierw w 2012 roku, a szerzej w artykule „Has Jesus’ Nazareth House Been Found?” (Biblical Archaeology Review, III/IV 2015).

Datowanie oparto na ceramice z wczesnego okresu rzymskiego, fragmentach kamiennych naczyń wapiennych (tzw. kredowych, używanych przez Żydów dbających o rytualną czystość) oraz na typologii grobowców porównanej z przykładami z Jerozolimy, Jerycha i Galilei. Sam Dark opisał budynek bez egzaltacji: „to typowy dom rodzinny swoich czasów i miejsca […] nic w nim nadzwyczajnego. Nie jest żałośnie ubogi, ale nie ma też śladów wielkiego bogactwa”.

Nad domem odkryto pozostałości dużego, bogato zdobionego kościoła bizantyjskiego z V–VII wieku, przebudowanego przez krzyżowców i zniszczonego prawdopodobnie pożarem w XIII wieku. Dark zidentyfikował go jako „Kościół Odżywienia” (Church of the Nutrition), znany z relacji pielgrzyma z VII wieku, biskupa Arkulfa (spisanej przez Adamnana w De locis sanctis) — świątynię, która zdaniem tamtejszej tradycji stanęła nad domem, gdzie Maryja i Józef mieli wychowywać Jezusa. Chrześcijanie bizantyjscy kilkaset lat po wydarzeniach ewangelicznych czcili więc to miejsce jako dom dzieciństwa Jezusa — niezależnie od tego, czy słusznie.

Dom pod klasztorem nie jest jedynym śladem osadnictwa z I wieku w mieście. Bellarmino Bagatti w latach 1955–1965 odsłonił pod bazyliką Zwiastowania cysterny, silosy i instalacje do produkcji wina i oliwy z okresu żydowskiego, a w 2009 roku Yardenna Alexandre odkryła przy Międzynarodowym Centrum Maryjnym odrębny budynek mieszkalny z tej samej epoki. Te trzy stanowiska razem składają się na obraz niewielkiej, żydowskiej osady rolniczej.

Powiązanie z Pismem

Ewangelie umiejscawiają dzieciństwo i młodość Jezusa w Nazarecie, choć urodził się w Betlejem. Łukasz pisze, że po wypełnieniu przepisów Prawa rodzina wróciła do swojego miasta: „A gdy wykonali wszystko według prawa Pana, wrócili do Galilei, do swego miasta, Nazaretu” (Łk 2,39 UBG), po czym dodaje: „Dziecko zaś rosło i umacniało się w duchu, będąc pełne mądrości, a łaska Boga była nad nim” (Łk 2,40 UBG). Wątek powraca po scenie w świątyni, gdy dwunastoletni Jezus rozmawiał z nauczycielami: „Wtedy poszedł z nimi i wrócił do Nazaretu, i był im posłuszny […]. A Jezusowi przybywało mądrości i wzrostu oraz łaski u Boga i u ludzi” (Łk 2,51-52 UBG). Mateusz łączy osiedlenie się rodziny w Nazarecie z wypełnieniem zapowiedzi proroków: „A przyszedłszy, mieszkał w mieście zwanym Nazaret, aby się wypełniło to, co zostało powiedziane przez proroków: Będzie nazwany Nazarejczykiem” (Mt 2,23 UBG).

Nazaret był miejscem na tyle mało znaczącym, że budził lekceważenie — gdy Filip powiedział Natanaelowi, że znalazł zapowiadanego Mesjasza z Nazaretu, ten odpowiedział: „Czyż z Nazaretu może być coś dobrego?” (J 1,46 UBG). Taka reakcja pasuje do obrazu z wykopalisk: niewielkiej, prowincjonalnej wioski bez politycznego czy religijnego znaczenia. Żaden z tych fragmentów nie opisuje jednak konkretnego budynku na tyle szczegółowo, by dało się go jednoznacznie zidentyfikować archeologicznie.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne — jako kontrargument wobec tez o „pustym” Nazarecie — jest to, że miejscowość była zamieszkana w okresie wczesnorzymskim. Świadczą o tym niezależnie trzy stanowiska: wykopaliska Bagattiego, dom Alexandre przy IMC i budynek pod klasztorem Sióstr Nazaretu. Tezę przeciwną — że Nazaret w I wieku nie istniał i zasiedlono go dopiero po powstaniach żydowskich (70–135 r. n.e.) — propaguje amerykański autor René Salm, niebędący zawodowym archeologiem, z wykształcenia nauczyciel muzyki, autor The Myth of Nazareth (2008) i NazarethGate (2015). Jego analizę ceramiki skrytykowali archeolodzy S. Pfann i Y. Rapuano; teza ta nie została przyjęta przez środowisko naukowe.

Dyskusyjne pozostaje natomiast, w jakim stopniu odkryte relikty uzasadniają rekonstrukcję pełnego „domu z dziedzińcem” zaproponowaną przez Darka. Ten sam Salm zauważa, że część murów włączonych do planu budynku nie odsłonięto w całości, lecz zrekonstruowano z rumowiska, a prace opierały się głównie na dokumentacji archiwalnej z czasów zakonnic, bez odrębnego pozwolenia wykopaliskowego. Podnoszona jest też wątpliwość, jak na małej działce miałyby współistnieć dom i grobowce wykute w tej samej skale — Dark rozważał nawet, czy budynek nie był raczej szopą kamieniarską niż domem rodzinnym.

Sam odkrywca zachowuje ostrożność: przyznaje, że „to bynajmniej nie jest rozstrzygający dowód”, a wykazanie, iż chodzi akurat o dom Józefa i Marii, „wykracza poza to, na co pozwalają dostępne dane”. Utożsamienie budynku z domem dzieciństwa Jezusa opiera się na tym, że w VII wieku chrześcijanie czcili to miejsce i wznieśli nad nim kościół — nie na znalezisku z I wieku wprost łączącym dom z rodziną z Nazaretu. Dlatego status tego znaleziska określono tu jako „prawdopodobne”, a nie „potwierdzone”: dowody na zamieszkanie Nazaretu w czasach Jezusa są solidne, natomiast utożsamienie budynku z domem Świętej Rodziny pozostaje interpretacją opartą na późniejszej tradycji.

Znaczenie

Nawet przy ostrożności wobec utożsamiania konkretnego budynku z „domem Jezusa”, znaczenie stanowiska jest realne. Po pierwsze, potwierdza, że Nazaret nie był fikcją literacką — istniała tam niewielka, żydowska, rolnicza wspólnota, zgodna z obrazem miasteczka tak mało znaczącego, że wywoływało pytania w rodzaju tego, jakie zadał Natanael. Po drugie, skromne, wykute w skale domy pokazują warunki, w jakich mogła dorastać rodzina rzemieślnika — bez przepychu, ale i bez skrajnej nędzy.

Po trzecie, warstwa bizantyjska i krzyżowiecka nad domem pokazuje, że pamięć o miejscu dzieciństwa Jezusa była żywa już w pierwszych wiekach, na tyle, by wznieść nad nim jeden z największych kościołów ówczesnego Nazaretu — niezależnie od tego, czy tradycja trafiła dokładnie w rzeczywiste miejsce. Wreszcie historia odkrycia, prowadzonego przez zakonnice pod kierunkiem Matki Giraud, przypomina, że wiedza o biblijnej geografii bywa owocem długiego, przypadkowego procesu — a rzetelna archeologia biblijna nie polega na dowodzeniu każdego szczegółu Ewangelii, lecz na odtwarzaniu tła wydarzeń, które w Nazarecie okazuje się bardzo skromne.

Źródła

• K. Dark, „Has Jesus’ Nazareth House Been Found?”, BAR, III/IV 2015 — publikacja odkrywcy: biblicalarchaeology.org
• K. Dark, „Early Roman-period Nazareth and the Sisters of Nazareth convent”, Antiquaries Journal — stratygrafia i datowanie: centaur.reading.ac.uk (PDF)
• „The Archaeology of Nazareth in the Early First Century”, Bible Interpretation — przegląd trzech stanowisk: bibleinterp.arizona.edu
• CBS News, „Is this house under a convent in Nazareth the boyhood home of Jesus?” — wywiad z Darkiem: cbsnews.com
• Live Science, „The strange story of how nuns uncovered 'House of Jesus’ in Nazareth” — historia odkrycia przez zakonnice: livescience.com
• „The Byzantine Church of the Nutrition in Nazareth rediscovered”, Palestine Exploration Quarterly: tandfonline.com
• Wikipedia, hasło „Nazareth” — wykopaliska Bagattiego i odkrycie Alexandre: en.wikipedia.org/wiki/Nazareth
• J. Bishop, „Jesus Mythicists Trying to Refute Nazareth: The Case of René Salm” — krytyka tez Salma: jamesbishopblog.com
• Mythicist Papers, seria „A Critique of Ken Dark’s Nazareth Archaeology” — stanowisko René Salma: mythicistpapers.com
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Łk 2,39-40.51-52; Mt 2,23; J 1,46.

Robotnicy wznoszący w 1884 roku nowy kościół prawosławny w jordańskiej Madabie natrafili na fragmenty kolorowej posadzki, lecz nikt jeszcze nie zdawał sobie sprawy, co właściwie odsłaniają. Dopiero dwanaście lat później, gdy budowlańcy przygotowywali podłogę pod cementową wylewkę, okazało się, że pod stopami wiernych leży coś wyjątkowego – ogromna mozaikowa mapa, jedyna tak wczesna, jaka przetrwała do naszych czasów. Co dokładnie przedstawia, na ile wiernie oddaje bizantyjską Jerozolimę i dlaczego archeolodzy wciąż do niej wracają, szukając biblijnych miejsc?

Czym jest to „odkrycie”

Mozaika z Madaby to fragment posadzki kościoła św. Jerzego – świątyni, która stoi do dziś i wciąż pełni funkcję czynnego kościoła greckoprawosławnego. Odsłonięto ją częściowo w latach 1884–1886, w trakcie prac przygotowawczych pod budowę nowej świątyni, ale jej pełny zasięg i znaczenie rozpoznano dopiero w październiku 1896 roku, gdy oczyszczano podłogę pod nową warstwę cementu. Rok później miejscowy duchowny Kleopas Koikylides, bibliotekarz Patriarchatu Jerozolimskiego, opublikował pierwszy naukowy opis i szkic mozaiki po grecku, co zwróciło na nią uwagę badaczy z Europy.

Na podstawie elementów architektonicznych mozaikę datuje się dość wąsko: pokazuje ona już kościół Nowej Bogurodzicy (Nea), poświęcony w Jerozolimie 20 listopada 542 roku, a nie ma na niej żadnej budowli wzniesionej po roku 570 – powstała więc najpewniej w trzeciej ćwierci VI wieku, za panowania cesarza Justyniana. Pierwotnie liczyła około 21 na 7 metrów i – według różnych szacunków – od nieco ponad miliona do ponad dwóch milionów drobnych kamyków (tesser) w co najmniej ośmiu kolorach; zachowało się z niej około 16 na 5 metrów, resztę zniszczyły pożary, wilgoć i codzienne użytkowanie budynku.

Mapa obejmowała obszar od Libanu na północy po deltę Nilu na południu oraz od Morza Śródziemnego po pustynię na wschodzie – w praktyce całą biblijną Ziemię Świętą wraz z Egiptem. Około 150 miast i wsi opisano greckimi podpisami, a głównym źródłem był czwartowieczny Onomastikon Euzebiusza z Cezarei – słownik geograficzny miejsc biblijnych – uzupełniony o grecki przekład Biblii i zapewne pisma Józefa Flawiusza. Mapa jest przy tym zorientowana nie na północ, jak dzisiejsze mapy, lecz na wschód, w stronę ołtarza kościoła.

Najbardziej szczegółowo przedstawiono Jerozolimę: widać owalny zarys murów miejskich z 19 basztami i sześcioma bramami, trzy główne ulice oraz jedenaście kościołów. Główna arteria, kolumnowe cardo maximus, biegnie przez środek miasta i urywa się przy schodach prowadzących do kościoła Grobu Pańskiego, pokazanego z czerwonym dachem – to jedyne znane starożytne przedstawienie plastyczne pierwotnego, konstantyńskiego zespołu bazyliki, obok niego widnieje też Nea. W innych miejscach mapy rozpoznano m.in. Jerycho otoczone gajami palmowymi, Morze Martwe z łodziami rybackimi, rzekę Jordan z mostem, Betlejem, Gazę, Aszkelon czy egipskie Peluzjum.

Powiązanie z Pismem

Mozaika z Madaby nie ilustruje jednego konkretnego wydarzenia biblijnego, lecz całą geografię, w której rozgrywają się dzieje Starego i Nowego Testamentu – i wśród podpisanych na niej miejscowości znajduje się jedna, ściśle związana z Ewangelią Łukasza. Wśród licznych miasteczek widnieje otoczone murami miasto opatrzone greckim napisem „NIKOPOLIS” – to starożytna identyfikacja biblijnego Emaus, wioski ze sceny znanej tylko z tej Ewangelii: „A tego samego dnia dwaj z nich szli do wioski zwanej Emmaus, która była oddalona o sześćdziesiąt stadiów od Jerozolimy” (Łk 24,13 UBG). To właśnie tam zmartwychwstały Jeszua (Jezus) miał przyłączyć się do dwóch uczniów idących z Jerozolimy.

Mapa dokumentuje też, jak wyglądała Jerozolima, o której Jezus mówił w rozdziale 19 tej samej Ewangelii, zapowiadając jej przyszły los: „A gdy się przybliżył i zobaczył miasto, zapłakał nad nim”, po czym dodał: „Przyjdą bowiem na ciebie dni, gdy twoi nieprzyjaciele otoczą cię wałem, oblegną cię i ścisną zewsząd. Zrównają z ziemią ciebie i twoje dzieci, które są w tobie, i nie zostawią w tobie kamienia na kamieniu” (Łk 19,41.43-44 UBG). Zapowiedź spełniła się w 70 roku, gdy Rzymianie zburzyli miasto. Jerozolima widoczna na mozaice to już zupełnie inne, odbudowane po tamtej katastrofie miasto epoki bizantyjskiej – z murami, bramami i kościołami, jakich za życia Jezusa jeszcze nie było, w tym z bazyliką wzniesioną nad miejscem uznawanym przez ówczesnych chrześcijan za Golgotę i grób. Mozaika pokazuje też Jerycho z gajami palmowymi – miasto, o którym ta sama Ewangelia notuje krótko: „A Jezus wszedł do Jerycha i przechodził przez nie” (Łk 19,1 UBG).

Co pewne, a co dyskutowane

Poza sporem pozostaje autentyczność i datowanie samej mozaiki: jej lokalizacja w kościele św. Jerzego w Madabie, technika wykonania oraz ramy chronologiczne (między 542 a 570 rokiem, na podstawie przedstawionych i nieprzedstawionych budowli) są przyjmowane zgodnie przez badaczy od czasu pierwszych naukowych opracowań. Bezsporne jest też, że mozaika okazała się użytecznym narzędziem dla współczesnej archeologii: gdy w latach 70. i 80. XX wieku izraelski archeolog Nahman Avigad prowadził wykopaliska w Dzielnicy Żydowskiej Jerozolimy, odsłonięte przez niego kolumnowe cardo maximus oraz pozostałości kościoła Nea znalazły się dokładnie tam, gdzie wskazywała mozaika z Madaby – co potwierdziło ogólną wiarygodność tego przedstawienia miasta.

• Liczba kamyków i dokładny pierwotny rozmiar są podawane niejednolicie w literaturze – od „ponad miliona” do „ponad dwóch milionów” tesser, w zależności od przyjętej metody szacowania; różnice te wynikają z trudności w rekonstrukcji zniszczonych fragmentów, a nie z podważania samego charakteru zabytku.
• Przeznaczenie mapy pozostaje przedmiotem dyskusji. Michael Avi-Yonah, autor pierwszego całościowego opracowania z 1954 roku, i Herbert Donner, który wraz z Heinzem Cüppersem opublikował w 1977 roku dokumentację po konserwacji mozaiki, różnili się w odczytaniu szczegółów – np. prostokąta z trzema pasami przy południowym krańcu jednej z jerozolimskich ulic: Donner widział w nim schody na esplanadę Wzgórza Świątynnego, a Avi-Yonah – najstarsze znane przedstawienie Ściany Zachodniej. Badacze spierają się też ogólniej, czy mozaika miała służyć pielgrzymom jako przewodnik, wyrażać teologiczną wizję historii zbawienia, czy pełnić funkcję reprezentacyjną.
• Identyfikacja Emaus dotyka wprost tekstu Łukasza. Większość rękopisów Ewangelii, w tym Papirus 75 i Kodeks watykański, a za nimi wydania krytyczne (i UBG), podaje w Łk 24,13 odległość „sześćdziesięciu stadiów”, czyli około 11 km. Kodeks synajski i kilka innych świadectw mówią o „stu sześćdziesięciu stadiach” (ok. 30 km) – co odpowiada odległości do Emaus-Nikopolis (dziś Imwas), już w Onomastikonie Euzebiusza, a za nim na mozaice, utożsamionego z biblijnym Emaus. Twórcy mapy poszli więc za starszą tradycją, a nie za czytaniem przyjmowanym dziś przez większość krytyków tekstu, którzy wskazują raczej bliższe miejscowości, jak el-Kubejba czy okolice Abu Ghosz, choć i tu nie ma pełnej zgody.

Znaczenie

Mozaika z Madaby jest najstarszym zachowanym obrazem kartograficznym Ziemi Świętej, sporządzonym przez ludzi, dla których miejsca znane z Biblii były wciąż żywą, odwiedzaną i czczoną geografią, a nie odległą przeszłością. Dzięki niej można prześledzić, jak w połowie VI wieku chrześcijanie rozumieli topografię wydarzeń z Ewangelii: gdzie lokalizowali Golgotę i grób, którędy prowadziła główna ulica miasta, które miasteczka wiązali z konkretnymi scenami biblijnymi, jak droga do Emaus.

Jej praktyczna wartość okazała się duża również dla współczesnej nauki – to dzięki niej archeolodzy wiedzieli, gdzie szukać zaginionego bizantyjskiego cardo i kościoła Nea pod dzisiejszą zabudową Starego Miasta, co potwierdziły wykopaliska w Dzielnicy Żydowskiej. Zabytek liczący sobie prawie półtora tysiąca lat wciąż pomaga uściślać wiedzę o topografii miejsc znanych z kart Pisma, pokazując przy tym, że pytania o dokładną lokalizację biblijnych wydarzeń – jak w przypadku Emaus – zadawano sobie już w starożytności, a nie dopiero we współczesnej archeologii.

Źródła

• Madaba Map – Wikipedia (en) – odkrycie, datowanie, wymiary i treść mozaiki.
• Madaba: The World’s Oldest Holy Land Map – Biblical Archaeology Society – interpretacje celu mapy i jej znaczenie dla badań nad Jerozolimą.
• Understanding the Madaba Map – BAS Library – przedstawienie Jerozolimy oraz spór badawczy Avi-Yonah/Donner.
• Emmaus-Nicopolis – FAQ – utożsamienie Emaus-Nikopolis z biblijnym Emaus.
• Emmaus Nicopolis – Wikipedia (en) – historia identyfikacji miasta na mozaice z Madaby.
• Luke 24:13: Do You Know the Way to Emmaus? – The Text of the Gospels – wariant tekstowy „60 vs 160 stadiów” w rękopisach Łukasza.
• The Cardo (Jerusalem) – Wikipedia (en) – wykopaliska Nahmana Avigada potwierdzające dane z mozaiki.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Łukasza 19,1.41.43-44; 24,13.