Kategoria: Odkrycia archeologiczne

Rzymska droga wciąż biegnie przez środek starożytnego rynku, a kamienne płyty forum leżą tam, gdzie je ułożono niemal dwa tysiące lat temu. Nieopodal murów płynie rzeka, nad którą – jak chce tradycja – ochrzczono pierwszą znaną chrześcijankę Europy. Czy to jednak na pewno ta sama rzeka i czy w pokazywanej turystom celi rzeczywiście siedzieli Paweł i Sylas? Filippi to jedno z niewielu miejsc biblijnych, gdzie archeologia, epigrafika i tekst Dziejów splatają się wyjątkowo ściśle – i gdzie mimo to trzeba ostrożnie oddzielać to, co potwierdzone, od pobożnej pamięci miejsca.

Czym jest to „odkrycie”

Filippi (gr. Philippoi) leży w północno-wschodniej Grecji, przy współczesnej wsi Krinides, kilkanaście kilometrów od portu Kawala (starożytny Neapolis). Osadę Krenides założyli ok. 360 r. p.n.e. koloniści z Thasos, a w 356 r. p.n.e. przejął ją i nazwał swoim imieniem król Macedonii Filip II. Powodem był strategiczny szlak między Amfipolis a Neapolis oraz złoża złota u podnóża góry Pangaion, dające – według Diodora Sycylijskiego – roczny zysk rzędu tysiąca talentów.

Po podboju rzymskim (168 r. p.n.e.) znaczenia dodała miastu przebudowana w II w. p.n.e. Via Egnatia – wielka droga łącząca Adriatyk (Dyrrachium) z Bosforem, wzniesiona z inicjatywy prokonsula Gnejusza Egnacjusza. Pod Filippi w 42 r. p.n.e. rozegrała się decydująca bitwa wojny domowej, w której Marek Antoniusz i Oktawian pokonali zabójców Cezara, Brutusa i Kasjusza. Miasto stało się kolonią weteranów, a po bitwie pod Akcjum (31 r. p.n.e.) August nadał mu status Colonia Iulia Augusta Philippensis z przywilejem ius Italicum – zwolnieniem z podatków gruntowych i pełnym prawem rzymskim, jakby leżało we Włoszech. Miasto liczyło wtedy ok. 10 tys. mieszkańców, w tym liczną grupę weteranów-Rzymian i niewolników.

Wykopaliska prowadziła głównie Francuska Szkoła Archeologiczna w Atenach (1914–1937), a po wojnie grecka służba archeologiczna odsłoniła m.in. dzielnicę biskupią. Widoczne są: mury z bramami, teatr Filipa II, rzymskie forum przecięte przez biegnącą wprost przez nie Via Egnatia, termy, dwie wczesnochrześcijańskie bazyliki oraz oktagonalny kościół biskupi z ok. 400 r. n.e., wzniesiony – jak wskazuje mozaikowa inskrypcja – ku czci Pawła. Przy bazylice A zachowała się też niewielka komora, od wieków pokazywana pielgrzymom jako „więzienie Pawła”. W 2016 r. stanowisko wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Powiązanie z Pismem

Filippi pojawia się w Dziejach Apostolskich 16 jako pierwsze miasto w Europie, w którym Paweł głosił ewangelię podczas drugiej podróży misyjnej, prawdopodobnie w 49 lub 50 r. n.e. Łukasz opisuje je z zaskakującą precyzją administracyjną: „Stamtąd zaś do Filippi, rzymskiej kolonii i głównego miasta tej części Macedonii, i zostaliśmy w tym mieście przez kilka dni” (Dz 16,12 UBG). To określenie – kolonia i zarazem czołowe miasto regionu – dokładnie odpowiada temu, co wiadomo z inskrypcji i historii Filippi jako Colonia Iulia Augusta Philippensis.

W szabat Paweł udał się poza miasto, nad rzekę, gdzie zwyczajowo gromadzono się na modlitwę – prawdopodobnie dlatego, że w silnie rzymskim, pogańskim Filippi brakowało wymaganej liczby żydowskich mężczyzn, by założyć synagogę, więc niewielka grupa wiernych – głównie kobiet – spotykała się w miejscu modlitwy (gr. proseuche) blisko wody potrzebnej do rytualnych obmyć: „A w dzień szabatu wyszliśmy za miasto nad rzekę, gdzie zwykle odbywały się modlitwy. Usiedliśmy i rozmawialiśmy z kobietami, które się tam zeszły” (Dz 16,13 UBG). Tam słuchała Pawła „pewna bogobojna kobieta, imieniem Lidia, z miasta Tiatyry, sprzedająca purpurę, której to serce otworzył Pan” (Dz 16,14 UBG) – i wraz z domownikami przyjęła chrzest, jako pierwsza znana nawrócona chrześcijanka na kontynencie europejskim.

Dalej rozdział opisuje uwolnienie przez Pawła opętanej wróżącej niewolnicy, uwięzienie apostoła i Sylasa po skardze jej właścicieli, trzęsienie ziemi otwierające drzwi więzienia i nawrócenie strażnika. Gdy pretorzy chcieli po cichu wypuścić więźniów, Paweł przypomniał o swoim rzymskim obywatelstwie: „Publicznie, bez sądu biczowali i wtrącili do więzienia nas, obywateli rzymskich, a teraz potajemnie nas wyrzucają? Nic z tego! Niech sami przyjdą i wyprowadzą nas” (Dz 16,37 UBG) – po czym urzędnicy się przestraszyli i osobiście przeprosili. Taka reakcja ma sens w mieście-kolonii o statusie ius Italicum, gdzie łamanie praw obywatela rzymskiego groziło urzędnikom poważnymi konsekwencjami.

Co pewne, a co dyskutowane

Niepodważalne jest samo położenie i tożsamość starożytnego Filippi – mury, forum i teatr są jednoznacznie zidentyfikowane, a napisy potwierdzają nazwę i status kolonii. Potwierdzają to też inskrypcje wymieniające miejscowych urzędników z honorowym tytułem „pretorów” (łac. praetores, gr. stratēgoi) – dokładnie tak, jak nazywa ich Łukasz w Dz 16,20.22.35-38, choć w typowych koloniach rzymskich najwyższymi urzędnikami byli duumwirowie. Zbieżność tę od dawna przywołują komentatorzy Nowego Testamentu jako przykład dobrej znajomości lokalnych realiów przez autora Dziejów.

• „Więzienie Pawła” – pokazywana komora przy bazylice A to dawna rzymska cysterna, dopiero później (zapewne w epoce bizantyjskiej) zamieniona na kaplicę, o czym świadczą freski. Utożsamienie jej z celą z Dz 16 to tradycja pobożna, a nie ustalenie archeologiczne.
• Która to rzeka – już starożytni autorzy (Appian) mylili nazwy Gangites, Angites i Zygaktes jako dopływy tego samego cieku pod Filippi, a filolodzy klasyczni do dziś spierają się, czy to warianty jednej nazwy. Dzisiejsza „Chrzcielnica św. Lidii” to zbudowana w 1974 r. budowla dewocyjna – jej dokładne umiejscowienie względem miejsca z Dziejów jest tradycją, nie wynikiem wykopalisk, tym bardziej że koryto rzeki i okoliczne bagna od starożytności wielokrotnie zmieniały bieg.
• Budynek czy plener – niektórzy badacze zauważają, że greckie proseuche w źródłach z epoki Drugiej Świątyni często oznaczało budynek modlitwy, a nie tylko miejsce spotkań pod gołym niebem; w Filippi jednak żadnych pozostałości takiego budynku (ani synagogi) dotąd nie odnaleziono.
• Imię czy przydomek – część komentatorów uważa, że „Lidia” mogła być nie imieniem własnym, lecz przydomkiem „Lidyjka” (kobieta z krainy Lidii, skąd pochodziła Tiatyra) – podobnie jak bezimienna „Samarytanka” z Ewangelii Jana.
• Jaka purpura – inskrypcje z Tiatyry poświadczają tamtejszy cech farbiarzy (łac. purpurarii), co dobrze tłumaczy zawód Lidii, lecz badacze tekstyliów dyskutują, czy chodziło o drogi barwnik z muszli (jak fenicka purpura Tyru), czy tańszy barwnik roślinny – co wpływa na ocenę jej zamożności.

Status tematu pozostaje „potwierdzone” w odniesieniu do samego miasta, jego statusu rzymskiego i zgodności z relacją Łukasza – konkretne punkty pielgrzymkowe (cela, brzeg rzeki) to jednak tradycja miejsca, nie identyfikacja archeologiczna.

Znaczenie

Filippi pokazuje, jak precyzyjny bywa Łukasz w drobnych, łatwych do sfałszowania szczegółach: nazwa i ranga kolonii, tytuł miejscowych urzędników, waga rzymskiego obywatelstwa czy brak zorganizowanej gminy żydowskiej w mieście weteranów legionowych – to wszystko zgadza się z tym, co niezależnie od Biblii wiadomo z inskrypcji i historii rzymskiej. Samo miejsce – skrzyżowanie wielkiej drogi cesarstwa z prowincjonalnym epizodem modlitwy nad rzeką – dobrze ilustruje też, jak infrastruktura Rzymu (drogi jak Via Egnatia, prawo, sieć kolonii) nieświadomie utorowała drogę rozprzestrzenianiu się chrześcijaństwa. Wspólnota założona tego dnia stała się adresatem Listu do Filipian, spisanego kilkanaście lat później. Dla czytelnika Biblii Filippi to rzadka okazja, by dotknąć kamieni tej samej ulicy i forum, po których – jak zgodnie poświadczają tekst i archeologia – przechadzał się Paweł z Sylasem.

Źródła

• Philippi – Wikipedia (en) – chronologia od Krenides po epokę bizantyjską, status kolonii.
• Philippi – World History Encyclopedia – założenie, bitwa 42 r. p.n.e., infrastruktura, wczesne chrześcijaństwo.
• Via Egnatia – Wikipedia (en) – budowa drogi (146–120 r. p.n.e.), trasa.
• Archaeological Site of Philippi – UNESCO World Heritage Centre – wpis na Listę Światowego Dziedzictwa (2016).
• How Roman Was First Century Philippi? – Reading Acts (P. Long) – ius Italicum, demografia, tło Dz 16.
• Baptistery of Saint Lydia – Visit Kavala – tradycyjne miejsce chrztu Lidii i współczesna chrzcielnica (1974).
• What is the Madder with Lydia’s Purple? – D. Graves (ResearchGate) – rodzaj barwnika i cech farbiarzy w Tiatyrze.
• Lydia and the „Place of Prayer” at Philippi – M. Mowczko – pojęcie proseuche i gmina żydowska w Filippi.
• Philippi – International Standard Bible Encyclopedia – tytuł „pretorów” (stratēgoi) i dowody epigraficzne.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 16,12-14.37.

Łukasz pisze, że Paweł i Barnaba, wygnani z Ikonium, „uciekli do miast Likaonii” – jakby Ikonium do Likaonii nie należało. Tyle że rzymscy autorzy tej samej epoki, od Cycerona po Pliniusza Starszego, zaliczali to miasto właśnie do Likaonii. Czy ewangelista pomylił lokalną geografię, czy raczej uchwycił rozróżnienie, którego rzymscy urzędnicy po prostu nie widzieli? Kamienne inskrypcje z muzeum w Konya i relacja greckiego historyka sprzed czterech wieków dają nieoczywistą odpowiedź.

Czym jest to „odkrycie”

Starożytne Ikonium to bez wątpienia dzisiejsza Konya w środkowej Turcji – jedna z niewielu lokalizacji biblijnych, co do których nie ma sporu geograficznego. Nazwa przetrwała nieprzerwanie: grecki Ikónion, łaciński Iconium, bizantyjskie i seldżuckie „Konya” (miasto było przez pewien czas drugą stolicą Sułtanatu Rumu, po upadku Nicei, aż do 1243 roku). Osadnictwo w tym miejscu sięga epoki brązu – niektórzy badacze łączą Konya z hetyckim toponimem Ikkuwaniya, choć to identyfikacja przypuszczalna, oparta głównie na podobieństwie brzmienia.

Miasto zmieniało nazwę wraz z kolejnymi władcami: za cesarza Klaudiusza przyjęło tytuł Claudiconium, a Hadrian podniósł je do rangi kolonii rzymskiej jako Colonia Aelia Hadriana Iconiensium. Ten tytuł zachował się na monetach i inskrypcjach – w Muzeum Archeologicznym w Konya stoi dziś wapienny blok z II wieku n.e., wysoki na około 1,2 metra, z grecką inskrypcją honoryfikacyjną. Jak opisuje badacz Azji Mniejszej Mark Wilson, tekst wymienia urzędnika miejskiego, który wystawił pomnik ku czci rzymskiego prokuratora „przewyższającego wszystkich poprzedników uczciwością i wypełnianiem prawa” – a w czwartej linijce napisu pojawia się wprost nazwa „wspaniałej kolonii Ikonium”. Obok stoją analogiczne inskrypcje z Listry i Derbe, kolejnych miast z tej samej trasy misyjnej Pawła.

Cały zbiór epigraficzny muzeum jest znacznie większy: katalog opracowany przez B. Hudsona McLeana (Greek and Latin Inscriptions in the Konya Archaeological Museum) opisuje 231 inskrypcji greckich i 10 łacińskich, z czego 92 pochodzą z samego Konya. Wśród nich, oraz w monetach z I wieku p.n.e. noszących grecki napis „EIKONEΩN” („[monety] Ikończyków”), archeolodzy szukali odpowiedzi na pytanie, do jakiego regionu Ikonium naprawdę należało w czasach Pawła: do Frygii czy do Likaonii.

Powiązanie z Pismem

Ikonium pojawia się w Dziejach Apostolskich kilkukrotnie jako ważny punkt pierwszej podróży misyjnej Pawła i Barnaby. Po wygnaniu z Antiochii Pizydyjskiej: „A oni, strząsnąwszy na nich pył ze swoich nóg, przyszli do Ikonium” (Dz 13,51 UBG). Tam głosili w synagodze z powodzeniem, ale spotkali się z podburzonym tłumem i groźbą ukamienowania. Kluczowy dla całej debaty jest werset opisujący ich ucieczkę: „Dowiedzieli się o tym i uciekli do miast Likaonii: do Listry i Derbe oraz w ich okolice” (Dz 14,6 UBG). Zdanie to zakłada wyraźną granicę – Ikonium leży po jednej stronie, Listra i Derbe po drugiej, w Likaonii.

Miasto wraca w narracji jeszcze dwukrotnie: prześladowcy Pawła w Listrze przyszli „z Antiochii i Ikonium” (Dz 14,19), a w drodze powrotnej apostołowie odwiedzili Listrę, Ikonium i Antiochię (Dz 14,21), umacniając tamtejsze zbory. Później, przy powtórnej wizycie, to właśnie „bracia z Listry i Ikonium” dawali dobre świadectwo o Tymoteuszu (Dz 16,2). Sam Paweł wspomina to miasto po latach w liście do Tymoteusza, wymieniając je wśród miejsc swoich cierpień: „Prześladowania, cierpienia, które mnie spotkały w Antiochii, w Ikonium i Listrze – prześladowania, które zniosłem, a ze wszystkich wyrwał mnie Pan” (2 Tm 3,11 UBG). Ikonium było więc nie epizodem, lecz stałym punktem na mapie wczesnego kościoła, do którego Paweł wracał pamięcią.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest, że Ikonium to Konya – ciągłość nazwy, lokalizacji i tradycji nie budzi dziś sporu wśród historyków ani archeologów. Pewne jest też, że region miał podwójną tożsamość kulturową: greccy autorzy sprzed epoki rzymskiej łączyli miasto z Frygią, podczas gdy rzymska administracja włączała je w orbitę Likaonii. Xenofont, opisując w Anabazie (napisanej ok. 370 r. p.n.e., o wydarzeniach z 401 r. p.n.e.) marsz Cyrusa Młodszego przez Azję Mniejszą, nazwał Ikonium „ostatnim miastem Frygii” (Anabaza 1.2.19) – to najstarsze zachowane świadectwo o mieście w ogóle.

Tu zaczyna się jednak spór, który trwa od ponad stu lat. Szkocki badacz sir William M. Ramsay w pracach The Cities of St. Paul i St. Paul the Traveller and the Roman Citizen (przełom XIX/XX w.) argumentował, że Łukasz miał rację, odróżniając Ikonium od „miast Likaonii”, a późniejsi rzymscy pisarze administracyjni stosowali po prostu inny, urzędowy podział niż ten znany mieszkańcom regionu. Wskazywał na ciągłość języka frygijskiego w Ikonium daleko w głąb epoki rzymskiej – potwierdzają to neofrygijskie inskrypcje z regionu, datowane nawet na II–III wiek n.e. Powoływał się też na źródła literackie: rzymski protokół procesu Justyna Męczennika (ok. 165 r.) przytacza zeznanie towarzysza straceńca, niewolnika, który mówi, że został „wyrwany z Ikonium we Frygii” – jeszcze w połowie II wieku zwykli ludzie traktowali więc miasto jako frygijskie, niezależnie od podziałów administracyjnych.

Z drugiej strony poważni historycy starożytności – Stephen Mitchell (Anatolia: Land, Men, and Gods in Asia Minor) czy Sviatoslav Dmitriev w recenzowanym artykule o geografii historycznej rzymskiej Likaonii (GRBS 41, 2000) – pokazują, że sami Rzymianie konsekwentnie liczyli Ikonium do Likaonii. Cyceron jako namiestnik Cylicji (51 r. p.n.e.) traktował Ikonium jako centrum okręgu sądowego Likaonii; podobnie Strabon; a Pliniusz Starszy w Historii naturalnej (5.95) pisze wprost o „tetrarchii z Likaonii, której najsłynniejszym miastem jest Ikonium” – co przeczy popularnej tezie, jakoby także Pliniusz nazywał miasto frygijskim. Mitchell i Dmitriev podkreślają, że w rzymskiej Anatolii granice etniczno-językowe i administracyjne często się nie pokrywały – Ikonium jest tego klasycznym przykładem: kulturowo frygijskie, administracyjnie likaońskie.

Warto z ostrożnością potraktować popularną wersję historii, jakoby Ramsay odnalazł w 1910 roku konkretną inskrypcję administracyjnie dowodzącą przynależności Ikonium do Frygii w latach 37–72 n.e. Krytyczna analiza wskazuje, że dwie inskrypcje odkryte wtedy w Ikonium są pisane w języku frygijskim i świadczą jedynie o trwałości miejscowej kultury – nie wspominają wprost ani o Frygii, ani o Likaonii jako jednostkach administracyjnych. Argumentacja Ramsaya opierała się głównie na źródłach literackich, nie na jednym rozstrzygającym napisie. Rzetelniej jest więc mówić, że Dz 14,6 odzwierciedla żywą, lokalnie odczuwaną granicę kulturowo-językową (Listra mówiła „po likaońsku”, Dz 14,11), a niekoniecznie oficjalną granicę rzymskiej prowincji – w tym sensie Łukasz pozostaje wiarygodny, choć spór o szczegóły trwa.

Znaczenie

Ta historia pokazuje coś ważniejszego niż samą kwestię jednej granicy administracyjnej. Łukasz, pisząc Dzieje Apostolskie, nie tworzył abstrakcyjnej opowieści oderwanej od realiów geograficznych – znał regiony, przez które przechodzili Paweł i Barnaba, na tyle dobrze, by odróżniać niuanse, których nie dostrzegali nawet rzymscy urzędnicy piszący z perspektywy stolicy prowincji. To rodzaj precyzji, którą trudno uzyskać, komponując tekst dekady później z pamięci, bez znajomości lokalnych realiów. Nie jest to dowód „na objawienie” – to argument z kategorii wiarygodności historycznej: autor, którego znamy jako towarzysza Pawła, opisuje świat starożytnej Azji Mniejszej ze szczegółowością weryfikowalną dziś dopiero dzięki epigrafice i numizmatyce. Dla czytelnika Biblii to zaproszenie, by nie traktować Dziejów jako czystej alegorii duchowej, lecz jako relację osadzoną w konkretnym, możliwym do zbadania świecie – ze swoimi granicami, językami i lokalną administracją.

Źródła

• Wikipedia: Iconium – historia miasta i nazw (Claudiconium, Colonia Aelia Hadriana Iconiensium), okresy hetycki, hellenistyczny, rzymski, seldżucki.
• Wikipedia: Lycaonia – granice regionu, relacja do Frygii i Ikonium, świadectwo Ksenofonta, odniesienie do Dz 14,6.
• International Standard Bible Encyclopedia: Iconium – spór Frygia/Likaonia, cytaty ze starożytnych autorów, inskrypcje frygijskie z 1910 r.
• S. Dmitriev, „Observations on the Historical Geography of Roman Lycaonia”, GRBS 41 (2000) – recenzowany artykuł o przynależności Ikonium do Likaonii u Cycerona, Strabona i Pliniusza (Hist. nat. 5.95).
• Thinking to Believe: „Iconium was not in Lycaonia” – krytyczne omówienie argumentacji Ramsaya i mitu o inskrypcji z 1910 roku.
• Holy Land Photos: Iconium Inscription – opis inskrypcji honoryfikacyjnej z II w. n.e. z Muzeum Archeologicznego w Konya, komentarz badacza Marka Wilsona.
• B. H. McLean, „Greek and Latin Inscriptions in the Konya Archaeological Museum” – katalog naukowy inskrypcji z muzeum w Konya i okolic.
• Wikipedia: Acts 14 – kontekst biblijny podróży misyjnej, trasa Via Sebaste, datowanie ok. 47–48 n.e.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 13,51; 14,1-7.19-21; 16,2; 2 Tm 3,10-12.

Niepozorne wzgórze na anatolijskiej równinie, jakieś 30 kilometrów od Konyi, kryło przez wieki odpowiedź na pytanie, gdzie właściwie leżała biblijna Listra. Miasto, w którym Paweł uzdrowił chromego, a rozentuzjazmowany tłum nazwał go i Barnabę imionami greckich bogów, zniknęło z map na tyle skutecznie, że jeszcze w XIX wieku uczeni spierali się, gdzie go szukać. Dopiero łaciński napis wykuty w kamieniu rozstrzygnął spór — i pokazał przy okazji, że kult Zeusa i Hermesa, o którym mówią Dzieje Apostolskie, nie był literacką ozdobą, lecz realnym elementem krajobrazu religijnego Likaonii.

Czym jest to „odkrycie”

Przez stulecia dokładne położenie starożytnej Listry pozostawało niepewne. Już w 1820 roku William Martin Leake wskazywał na wzgórze koło wsi Hatunsaray, na południowy zachód od Konyi (starożytnego Ikonium) — ale była to hipoteza oparta na ogólnej topografii, nie na twardym dowodzie. Rozstrzygnęła dopiero ekspedycja amerykańskiego epigrafisty Johna Roberta Sitlingtona Sterretta, który w latach 1884–1885, w ramach Wolfe Expedition to Asia Minor, dotarł na kopiec zwany Zoldera (dziś też Zoldura Höyük), ok. kilometra na północ od Hatunsaray. Sterrett znalazł tam in situ kamienny cokół z łacińską inskrypcją zawierającą pełną nazwę miasta jako rzymskiej kolonii: Colonia Iulia Felix Gemina Lystra (w zapisie „Lustra”).

Inskrypcja, z I w. n.e., jest dedykacją na cześć zmarłego i deifikowanego Augusta. W tłumaczeniu badacza Marka Wilsona brzmi: „Kolonia Julia Felix Gemina Lystra poświęciła [ten posąg] Boskiemu Augustowi, na mocy dekretu decurionów”. Kamień, dziś w Muzeum Archeologicznym w Konyi i skatalogowany naukowo przez B. H. McLeana, jednoznacznie powiązał wzgórze Zoldera z miastem z Dziejów Apostolskich. Listra była jedną z pięciu rzymskich kolonii wojskowych (obok Kremny, Komamy, Olbasy i Parlais) założonych przez Augusta ok. 6 r. p.n.e. po wojnie homonadeńskiej, połączonych drogą Via Sebaste z Antiochią Pizydyjską (kolonia od 25 r. p.n.e.).

Drugi filar tego „odkrycia” to inskrypcje potwierdzające żywy w regionie kult Zeusa i Hermesa. W 1909 r. w okolicach Listry znaleziono dwie greckie inskrypcje wotywne: jedna wymienia „Kakkana, Maramoasa i Imana Licyniusza — kapłanów Zeusa”, druga to dedykacja posągu Hermesa wraz z zegarem słonecznym, poświęcona Zeusowi. Zebrane przez Williama M. Ramsaya i omówione w ISBE, wskazują, że Zeus i Hermes czczeni w Likaonii byli zhellenizowaną wersją rodzimego panteonu boga-ojca i boga-syna (Zeus jako brodaty starzec, Hermes jako jego młodszy towarzysz).

Samo miasto — mimo apeli badaczy, w tym Ramsaya (już w 1907 r.) — doczekało się systematycznych badań dopiero w latach 2024–2025 (Uniwersytet Necmettina Erbakana, kierownik İlker Mete Mimiroğlu). W październiku 2025 r. ogłoszono odkrycie ponad trzydziestometrowej bazyliki z VI–VIII w. n.e., ze złoconymi mozaikami, śladami pożaru, rzymską stelą nagrobną wtórnie użytą jako ołtarz i paciorkami z grobów dziecięcych. Warto odróżnić Zoldera/Zoldura Höyük od pobliskiego, turystycznego stanowiska Kilistra (Gökyurt) — to skalne, bizantyjskie osiedle monastyczne, nierzadko mylone z Listrą, choć to nie ono jest miastem z Dziejów Apostolskich.

Powiązanie z Pismem

Historia z czternastego rozdziału Dziejów Apostolskich rozgrywa się właśnie w tym mieście, podczas pierwszej podróży misyjnej Pawła i Barnaby. Paweł dostrzega w tłumie „człowieka o bezwładnych nogach, chromego już w łonie swojej matki”, i każe mu wstać: „Powiedział donośnym głosem: Stań prosto na nogach! A on zerwał się i zaczął chodzić” (Dz 14,10 UBG). Reakcja mieszkańców jest natychmiastowa i, w świetle omówionych inskrypcji, zrozumiała kulturowo: „A ludzie, widząc, co uczynił Paweł, zaczęli wołać po likaońsku: Bogowie przybrali postać ludzi i zstąpili do nas! I nazwali Barnabę Jowiszem, a Pawła Merkurym, ponieważ on był głównym mówcą” (Dz 14,11–12 UBG).

Uwaga translatorska: UBG, podobnie jak dawna Biblia Gdańska, tłumaczy greckie imiona bogów — Zeusa i Hermesa — na ich rzymskie odpowiedniki: Jowisza i Merkurego. W greckim tekście Łukasza padają jednak imiona Zeus i Hermes, dokładnie te same bóstwa, które poświadczają inskrypcje z okolic Listry. Dalej czytamy: „Wtedy kapłan ze świątyni Jowisza, która była przed miastem, przyprowadził do wrót woły i wieńce i razem z ludem chciał złożyć ofiarę” (Dz 14,13 UBG) — wzmianka o świątyni Zeusa poza murami zgadza się ze znanym wzorcem lokowania sanktuariów w miastach Azji Mniejszej.

Paweł i Barnaba w przerażeniu kierują uwagę tłumu na „Boga żywego”: „My też jesteśmy ludźmi, podlegamy tym samym doznaniom co wy. Głosimy wam, abyście się odwrócili od tych marności do Boga żywego, który stworzył niebo, ziemię, morze i wszystko, co się w nich znajduje” (Dz 14,15 UBG) — czyli do Jahwe (PANA) jako Stwórcy, w przeciwieństwie do lokalnych bóstw. Epizod kończy się gwałtownie: wkrótce przybywają Żydzi z Antiochii i Ikonium, a Paweł zostaje ukamienowany i wywleczony za miasto jako martwy (Dz 14,19), po czym cudem wstaje i kontynuuje podróż. Listra wraca w NT jeszcze dwukrotnie: jako rodzinne miasto Tymoteusza (Dz 16,1) i we wspomnieniu Pawła o prześladowaniach „w Antiochii, w Ikonium i Listrze” (2 Tm 3,11 UBG).

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: identyfikacja kopca Zoldera/Zoldura Höyük koło Hatunsaray jako Listry opiera się na twardym dowodzie epigraficznym — inskrypcji znalezionej in situ przez Sterretta w latach 1884–1885, wymieniającej nazwę „Colonia Iulia Felix Gemina Lystra”. Kamień jest dziś eksponowany w Muzeum Archeologicznym w Konyi i skatalogowany naukowo.
• Pewne: kult Zeusa i Hermesa jako powiązanej pary bóstw był w Likaonii realnie praktykowany — potwierdzają to niezależnie co najmniej dwie inskrypcje wotywne z okolic Listry (1909 r.), wspominające kapłanów Zeusa i dedykację posągu Hermesa.
• Dyskutowane: rok założenia kolonii bywa podawany różnie (25 do 6 r. p.n.e.) — część źródeł myli aneksję Galatii/Pizydii i założenie kolonii w Antiochii Pizydyjskiej (25 r. p.n.e.) z utworzeniem pięciu mniejszych kolonii, w tym Listry, wiązanym za Ramsayem z końcem wojny homonadeńskiej, ok. 6 r. p.n.e.
• Dyskutowane: nie odnaleziono ruin konkretnej „świątyni Zeusa przed miastem” z Dz 14,13 — jej istnienie znamy wyłącznie z tekstu biblijnego; inskrypcje z 1909 r. czynią wzmiankę wiarygodną, ale nie są jej bezpośrednim potwierdzeniem.
• Dyskutowane: w części podsumowań wykopalisk 2024–2025 pojawia się wzmianka o „inskrypcjach nawiązujących do Zeusa i Hermesa”, lecz szczegółowe relacje mówią głównie o bazylice, monetach i grobach, bez treści nowej inskrypcji — do publikacji naukowej traktujemy to jako niepotwierdzone u źródła.
• Dyskutowane: materiały turystyczne bywają niedokładne co do Kilistra–Listra; badacze traktują je jako odrębne stanowiska, oddalone o kilkanaście km.

Znaczenie

Listra to podręcznikowy przykład tego, jak inskrypcja potrafi „przywrócić” miastu jego historię. Bez kamienia znalezionego przez Sterretta wzgórze koło Hatunsaray pozostałoby jedną z bezimiennych ruin Anatolii. Dziś wiemy nie tylko, gdzie leżała Listra, ale też — dzięki niezależnym od Biblii inskrypcjom wotywnym z 1909 r. — że odruch tłumu, by nazwać uzdrawiającego cudzoziemca Hermesem, a jego milczącego towarzysza Zeusem, odzwierciedlał realnie funkcjonujący w regionie kult tej pary bóstw, z własnym kolegium kapłańskim.

Archeologia nie „dowodzi” cudu uzdrowienia z Dz 14 — takie wydarzenie nie zostawia śladów materialnych. Potwierdza natomiast wiarygodność tła opowieści: istnienie miasta o dokładnie tej randze administracyjnej, w tym miejscu, z takim kultem lokalnym, jaki opisuje Łukasz. Trwające od 2024 r. wykopaliska pokazują też, że Listra wciąż ma się czym ujawnić: odsłonięta bizantyjska bazylika świadczy, że miasto, w którym niemal ukamienowano Pawła, stało się później ośrodkiem chrześcijaństwa na kilka kolejnych stuleci.

Źródła

• Wikipedia (en), „Lystra” — lokalizacja, status kolonii, historia badań.
• BiblePlaces.com, „Derbe and Lystra” — kontekst geograficzny i biblijny.
• Ferrell’s Travel Blog, „Identifying Lystra” i „Beautiful mound covers the site of ancient Lystra” — identyfikacja miasta, inskrypcja w Muzeum w Konyi (za Markiem Wilsonem), opis kopca.
• International Standard Bible Encyclopedia, „Lystra” — inskrypcje z 1909 r. i interpretacja kultu wg Ramsaya.
• Journal of Roman Studies 6 (1916), „Colonia Caesarea (Pisidian Antioch)” — daty założenia kolonii, w tym Listry.
• B. H. McLean, „Greek and Latin Inscriptions in the Konya Archaeological Museum” — katalog inskrypcji regionu.
• Arkeonews (8.10.2025) i Ancient Pages (25.11.2025) — bazylika, monety, groby z wykopalisk 2024–2025.
• ResearchGate, „A Plan for Archaeological Excavation of Lystra” — lokalizacja stanowiska.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 14,10–13.15.19; 2 Tm 3,11; Dz 16,1.

Rzymski urzędnik z Cypru, którego imię pojawia się w Dziejach Apostolskich tylko raz, a mimo to jego rodzina zostawiła ślady w kamieniu na dwóch krańcach cesarstwa — nad Tybrem w Rzymie i w górach centralnej Anatolii. Czy fragmenty napisów z Yalvaç i graniczny słup znad rzeki w Rzymie dotyczą tego samego człowieka, którego nawrócenie opisuje Łukasz? A jeśli tak, dlaczego Paweł z Barnabą, opuściwszy Cypr, ruszyli akurat do miasta, które nie leżało na najbardziej oczywistej trasie?

Czym jest to „odkrycie”

W Muzeum Archeologicznym w Yalvaç (Turcja), na miejscu antycznej Antiochii Pizydyjskiej, przechowywany jest fragment kamiennej inskrypcji, na której czytelne jest pełne imię rodowe Paulli oraz część imienia Sergii. Epigraficy zrekonstruowali z niego zapis „L. Sergius Paulus”. Sama płyta nie podaje żadnego urzędu ani tytułu — to zaledwie fragment większej całości.

To niejedyny ślad rodu Sergiuszów Paullusów w okolicach Antiochii Pizydyjskiej. W 1912 roku sir William Ramsay wraz z J.G.C. Andersonem skopiowali w tej samej okolicy inną, pełniejszą inskrypcję, poświęconą „L(uciuszowi) Sergiuszowi Paullusowi młodszemu, synowi Luciusza” — komisarzowi rzymskich dróg (quattuorvir viarum curandarum), trybunowi wojskowemu legionu VI Ferrata i kwestorowi. Rok później Ramsay odnotował w tym samym rejonie imię kobiece „Sergia Paulla”. Zbieg tych znalezisk wskazuje, że rodzina Sergiuszów Paullusów posiadała majątki ziemskie w pobliżu Antiochii Pizydyjskiej — praktyka typowa dla rzymskich rodów senatorskich lokujących dobra w prowincjonalnych koloniach.

Do tego dochodzi trzeci, niezależny ślad: graniczny słup (cippus) znaleziony w Rzymie, datowany na rok 47 n.e., z czasów Klaudiusza. Kamień, skatalogowany jako CIL VI 31545, wymienia pięciu „kuratorów brzegów i koryta Tybru” (curatores riparum et alvei Tiberis) wyznaczonych do wytyczenia granic rzeki między Trigarium a Pons Agrippae — a wśród nich L. Sergiusza Paullusa. To dowód, że w połowie lat 40. n.e. żył realny, wysoko postawiony Rzymianin o dokładnie tym imieniu. Osobno na Cyprze, w Soloi, odnaleziono grecką inskrypcję (IGR III 930) wspominającą „prokonsula Paulusa” przy okazji reformy miejskiej rady za Klaudiusza — badacz D.G. Hogarth już w 1888 roku zwrócił uwagę na możliwy związek z Sergiuszem Pawłem z Dziejów Apostolskich.

Sama Antiochia Pizydyjska, czyli dzisiejszy Yalvaç, jest od ponad stu lat przedmiotem wykopalisk: prace zaczął Ramsay (1911–1914), kontynuował Uniwersytet Michigan pod kierunkiem D.M. Robinsona (1924), a od lat 80. i 90. XX wieku badania prowadzili m.in. Mitchell, Waelkens i turecki archeolog Mehmet Taşlıalan. Odsłonięto świątynię Augusta (Augusteum), teatr porównywalny z tym w Aspendos oraz propylon z kopią Res Gestae Divi Augusti — testamentu politycznego pierwszego cesarza. Pod ruinami bizantyjskiego kościoła, tradycyjnie łączonego z miejscem kazania Pawła, odsłonięto też pozostałości budowli z I wieku n.e., którą część badaczy ostrożnie identyfikuje jako możliwą synagogę.

Powiązanie z Pismem

Historia zaczyna się nie w Antiochii, lecz na Cyprze, w Pafos. Dzieje Apostolskie opisują, jak Paweł i Barnaba spotkali tam zarządcę rzymskiej prowincji: „Który należał do otoczenia prokonsula Sergiusza Pawła, człowieka roztropnego. On to, wezwawszy Barnabę i Saula, pragnął słuchać słowa Bożego” (Dz 13,7 UBG). Towarzyszący prokonsulowi czarownik Elimas (Bar-Jezus) próbował odwieść go od wiary, lecz został czasowo oślepiony po słowach Pawła — a wynik starcia jest jednoznaczny: „Wtedy prokonsul, widząc, co się stało, uwierzył, zdumiewając się nauką Pana” (Dz 13,12 UBG).

Zaraz potem misjonarze zmieniają kierunek podróży. Zamiast trzymać się wybrzeża, ruszają w głąb lądu, w góry Azji Mniejszej: „A oni opuścili Perge, dotarli do Antiochii Pizydyjskiej, a w dzień szabatu weszli do synagogi i usiedli” (Dz 13,14 UBG). To właśnie tam Paweł wygłasza swoje pierwsze w pełni zapisane w Dziejach kazanie — przegląd historii Izraela prowadzący do ogłoszenia Jeszui (Jezusa) jako obiecanego potomka Dawida i Zbawiciela: „Niech więc będzie wam wiadomo, mężowie bracia, że przez niego zwiastuje się wam przebaczenie grzechów; I przez niego każdy, kto uwierzy, jest usprawiedliwiony we wszystkim, w czym nie mogliście być usprawiedliwieni przez Prawo Mojżesza” (Dz 13,38–39 UBG). Kazanie kończy się podziałem: część słuchaczy w synagodze odrzuca przesłanie, ale poganie w mieście reagują entuzjastycznie, a Łukasz zapisuje wprost, że słowo rozniosło się „po całej krainie” (Dz 13,49).

Badacze od dawna zwracają uwagę na możliwy związek między tymi dwiema scenami: nawróconym prokonsulem Cypru a decyzją Pawła i Barnaby, by z Perge udać się właśnie do Antiochii Pizydyjskiej — miasta oddalonego od wybrzeża i niekoniecznie oczywistego przystanku. Jeśli rodzina Sergiuszów Paullusów rzeczywiście miała tam majątki, wizyta mogła wynikać z listu polecającego samego prokonsula do krewnych mieszkających w mieście.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest istnienie realnej rzymskiej rodziny senatorskiej o nazwisku Sergiusze Paullusowie, silnie związanej z okolicami Antiochii Pizydyjskiej — potwierdzają to niezależnie co najmniej trzy inskrypcje (fragment z Yalvaç, napis Ramsaya i Andersona o „młodszym” Sergiuszu Paullusie oraz wzmianka o Sergii Paulli). Pewne jest też, że w latach 40. n.e. żył wysokiej rangi Rzymianin L. Sergiusz Paullus, poświadczony na kamieniu granicznym znad Tybru z 47 r. n.e. jako jeden z kuratorów brzegów rzeki — funkcja, którą w rzymskim cursus honorum pełniły osoby o statusie senatorskim, często blisko namiestnictwa prowincji. Niekwestionowana jest wreszcie sama Antiochia Pizydyjska jako historyczne miasto — rzymska kolonia Caesarea Antiochia ze świątynią Augusta, teatrem i kopią Res Gestae — dokładnie taka, jaką opisuje Łukasz.

Dyskusyjne pozostaje natomiast, czy ten sam człowiek stoi za wszystkimi trzema śladami: kuratorem znad Tybru, „prokonsulem Paulusem” z inskrypcji cypryjskiej z Soloi i prokonsulem z Dziejów Apostolskich. Żaden z zachowanych napisów nie łączy jednoznacznie tytułu „prokonsul Cypru” z pełnym imieniem pasującym do wszystkich trzech kontekstów naraz — to rekonstrukcja oparta na zbieżności imienia, chronologii kariery i geografii, zapoczątkowana przez Ramsaya na początku XX wieku i rozwijana później m.in. przez Stephena Mitchella. Dodatkowo epigrafik Terence Mitford zmieniał odczytanie chronologii napisu z Soloi między publikacjami z 1947 i późniejszych lat, co pokazuje, jak niepewne są tu podstawy datowania. Także identyfikacja budowli pod bizantyjskim kościołem w Yalvaç jako „synagogi Pawła” to hipoteza oparta na mozaice z cytatem psalmu i lokalnej tradycji, nie pewnik archeologiczny. Dlatego status tematu określamy jako częściowo potwierdzony: rodzina i miejsce są udokumentowane solidnie, natomiast utożsamienie konkretnej osoby z biblijnym prokonsulem to wiarygodna, lecz wciąż otwarta hipoteza.

Znaczenie

Wartość tych znalezisk nie sprowadza się do jednego efektownego dowodu na istnienie jednej postaci. Ważniejsze jest to, co pokazują łącznie: Łukasz konsekwentnie używa poprawnej terminologii administracyjnej rzymskiego świata. Cypr od 22 roku p.n.e. był prowincją senacką, zarządzaną przez prokonsula (a nie legata cesarskiego, jak prowincje imperialne) — i dokładnie taki tytuł nadaje Sergiuszowi Pawłowi tekst biblijny. Ta precyzja, powtarzająca się w Dziejach przy okazji różnych miast i prowincji, była wielokrotnie wskazywana przez badaczy historii Rzymu jako argument, że autor dobrze orientował się w realiach administracyjnych swojej epoki, a nie tworzył literacką fikcję z odległej przeszłości.

Inskrypcje z Yalvaç dodają ludzki wymiar: pokazują świat patronatu i rodzinnych powiązań, w którym poruszali się pierwsi misjonarze chrześcijańscy. Jeśli podróż w głąb Azji Mniejszej rzeczywiście miała związek z rodziną nawróconego urzędnika z Cypru, opowieść z Dziejów przestaje być zbiorem oderwanych epizodów, a staje się historią osadzoną w konkretnej sieci społecznej Cesarstwa Rzymskiego I wieku. Wykopaliska w Antiochii Pizydyjskiej — świątynia Augusta, teatr, kopia Res Gestae — potwierdzają z kolei, że miasto opisane przez Łukasza jako scena pierwszego wielkiego kazania Pawła było tym, czym Dzieje je przedstawiają: ważną rzymską kolonią, a nie prowincjonalną mieściną bez znaczenia.

Źródła

• Bible Archaeology Report, Sergius Paulus: An Archaeological Biography — przegląd inskrypcji rodu Sergiuszów Paullusów (Yalvaç, Soloi, kamień znad Tybru), z odniesieniami do prac Ramsaya i Mitforda: biblearchaeologyreport.com
• Wikipedia (en), hasło Sergius Paulus — synteza źródeł historycznych i epigraficznych, z uwagami o niepewności identyfikacji: en.wikipedia.org/wiki/Sergius_Paulus
• Wikipedia (en), hasło Antioch of Pisidia — historia miasta, kampanie wykopaliskowe, opis świątyni Augusta, teatru i propylonu: en.wikipedia.org/wiki/Antioch_of_Pisidia
• Center for Epigraphical and Palaeographical Studies, Ohio State University — opis katalogowy inskrypcji CIL VI 31545 (kamień graniczny kuratorów Tybru, 47 r. n.e.): kb.osu.edu
• Associates for Biblical Research, The Roman Tiber River Inscription and the Cypriot Proconsul Sergius Paulus — analiza powiązania kamienia znad Tybru z prokonsulem Cypru: biblearchaeology.org
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 13,7.12.14.38–39.49.

Ewangelia Marka opisuje ucztę urodzinową, taniec dziewczyny i przysięgę, która kosztowała Jana Chrzciciela głowę — ale nie podaje nazwy miejsca. Podaje ją za to Józef Flawiusz: forteca Macheront (Machaerus) na pustynnych wzgórzach na wschód od Morza Martwego. Czy da się dziś stanąć w sali, w której zapadł ten wyrok? Węgierski archeolog Győző Vörös twierdzi, że odsłonił dokładnie ten pałac — a nawet nyżę tronową, przy której zasiadał Herod Antypas.

Czym jest to „odkrycie”

Macheront to ruiny warownego pałacu na szczycie stożkowatego wzgórza (ok. 700 m n.p.m.) w dzisiejszej Jordanii, tuż nad wsią Mukawir (El-Mekawer), w gubernatorstwie Madaba, mniej więcej 25 km na wschód/południowy wschód od północnego krańca Morza Martwego. W czasach nowotestamentowych była to Perea — kraina rządzona przez tetrarchę Heroda Antypasa.

Historia fortecy jest dobrze udokumentowana u Józefa Flawiusza i potwierdzona wykopaliskami:

• Twierdzę wzniósł hasmonejski władca Aleksander Janneusz ok. 90 r. p.n.e. jako placówkę graniczną naprzeciw Nabatejczyków.
• W 57 r. p.n.e. zburzył ją rzymski wódz Gabiniusz.
• Około 30 r. p.n.e. odbudował ją i rozbudował Herod Wielki, dodając na szczycie ufortyfikowany pałac królewski, a poniżej — „dolne miasto”.
• Po jego śmierci (4 r. p.n.e.) Macheront odziedziczył syn, Herod Antypas.
• Podczas I powstania żydowskiego twierdzę zajęli rebelianci; w 71/72 r. n.e. Rzymianie pod wodzą Lucyliusza Bassusa (Legio X Fretensis) zmusili obrońców do kapitulacji, po czym warownię opuszczono.

Miejsce badano etapami przez blisko sto lat. Amerykanin Jerry Vardaman prowadził tam sondaże pod koniec lat 60. XX w.; w 1973 r. niemiecki badacz August Strobel zidentyfikował rzymski wał oblężniczy (cyrkumwalację); w latach 1978–1981 franciszkanie ze Studium Biblicum Franciscanum w Jerozolimie — Virgilio Corbo, Stanislao Loffreda i Michele Piccirillo — odsłonili zarys pałacu. Od 2009 r. wykopaliska i prace konserwatorskie prowadzi na zlecenie jordańskiego Departamentu Starożytności Győző Vörös (Węgierska Akademia Sztuk), autor wielotomowej monografii Machaerus.

Ekipa Vörösa odtworzyła plan herodiańskiej rezydencji: perystyl (dziedziniec otoczony kolumnadą), triclinium (salę biesiadną), łaźnię w stylu rzymskim, a w osiowym centrum dziedzińca — półkolistą apsydę z nyżą tronową, zrekonstruowaną w 2019 r. W 2016 r. odkryto monumentalną mykwę (basen do rytualnych obmyć): 12 zachowanych stopni schodzących na głębokość ok. 3,5 m, przykrytą kamiennym sklepieniem, z przylegającym zbiornikiem na wodę. Znaleziono też skromniejsze mykwy, w tym jedną w dolnym mieście, dla zwykłych mieszkańców. W ramach anastylozy (2014–2023) postawiono ponownie oryginalne kolumny herodiańskie: dorycką (ok. 3,8 m) z dziedzińca perystylowego oraz jońską (ok. 4,7 m) z pałacowej łaźni.

Powiązanie z Pismem

Najobszerniejszy opis śmierci Jana zachował Marek. Powód uwięzienia był publiczny i osobisty zarazem — Jan potępiał małżeństwo Antypasa z Herodiadą, wcześniejszą żoną jego brata:

„Sam Herod bowiem kazał schwytać Jana i wtrącić go do więzienia z powodu Herodiady, żony swego brata Filipa, gdyż pojął ją za żonę. Bo Jan mówił Herodowi: Nie wolno ci mieć żony swego brata” (Mk 6,17-18 UBG).

Punktem zwrotnym była uczta urodzinowa Antypasa: „Kiedy córka tej Herodiady weszła i tańczyła, spodobała się Herodowi i współbiesiadnikom” (Mk 6,22 UBG). Skłoniony przysięgą i wstydem przed gośćmi, tetrarcha wydał rozkaz: „Król natychmiast posłał kata i rozkazał przynieść jego głowę. A ten, poszedłszy, ściął go w więzieniu” (Mk 6,27 UBG). Ten sam epizod — z tańcem i przysięgą (u Marka „aż do połowy mego królestwa”, Mk 6,23) — relacjonuje też Mateusz (14,3-12), a krótką wzmiankę ma Łukasz (3,19-20).

Kluczowe jest to, że Ewangelie nie nazywają miejsca uwięzienia. Nazwę podaje niezależne, pozabiblijne źródło — żydowski historyk Józef Flawiusz (I w. n.e.). W Dawnych dziejach Izraela (Antiquitates 18,116-119, dawniej cyt. jako 18,5,2) pisze, że Antypas kazał uwięzić Jana, obawiając się jego wpływu na tłumy i możliwego buntu, i że: „Jan został wysłany jako więzień, wskutek podejrzliwości Heroda, do Macheronu, wspomnianej już twierdzy, i tam zabity” (przekł. z ang.). To rzadki przypadek, gdy postać ewangeliczna, miejsce jej śmierci i motyw władcy zostają potwierdzone przez świeckiego autora tej samej epoki — a archeologia dokłada do tego realny, wykopany pałac Antypasa w tym właśnie miejscu.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne: identyfikacja Mukawir z Macheronem Flawiusza jest przyjęta powszechnie; herodiański pałac na szczycie został fizycznie odsłonięty; Antypas był jego właścicielem; Flawiusz niezależnie od Ewangelii wskazuje tę fortecę jako miejsce uwięzienia i śmierci Jana. To solidny grunt.

Dyskutowane — konkretna „sala uczty”. Győző Vörös identyfikuje dziedziniec perystylowy z apsydą tronową jako scenerię urodzin Antypasa i tańca Salome („Możemy wskazać dokładne miejsce przyjęcia, na którym tańczyła Salome” — Biblical Archaeology Review 2012). Trzeba jednak rozróżnić: odsłonięcie pałacu Antypasa jest faktem archeologicznym, natomiast przypisanie danej biesiady konkretnemu pomieszczeniu to uzasadniona interpretacja, nie rzecz udowodniona łopatą. Żaden napis ani znalezisko nie „podpisuje” wydarzenia.

Dyskutowane — motyw śmierci. Ewangelie akcentują wątek moralno-rodzinny (potępienie małżeństwa, zemsta Herodiady), Flawiusz — polityczny (strach przed rewoltą). Wersje te nie muszą się wykluczać; opisują to samo wydarzenie z różnych perspektyw.

Dyskutowane — imiona. Marek nazywa pierwszego męża Herodiady „Filipem”, podczas gdy Flawiusz podaje, że był nim Herod (II), a Filip Tetrarcha poślubił dopiero córkę Herodiady. Część uczonych widzi tu pomyłkę lub skrót Marka, inni bronią imienia „Herod Filip”. Samą tancerkę Ewangelie zostawiają bezimienną; imię Salome znamy właśnie od Flawiusza (Ant. 18,5,4).

Dyskutowana — data. Ewangelie nie datują egzekucji; badacze umieszczają ją zwykle około 28–32 r. n.e. Flawiusz łączy ją z późniejszą wojną Antypasa z Aretasem IV (36 r. n.e.), co komplikuje precyzyjną chronologię. Dlatego rok śmierci Jana pozostaje przybliżeniem, nie datą pewną.

Znaczenie

Macheront nie „udowadnia” cudów ani teologii — pokazuje coś skromniejszego, ale ważnego: ewangeliczna opowieść osadzona jest w twardej geografii i polityce I wieku. Istniał realny pałac realnego tetrarchy, w realnym miejscu, które niezależny historyk wiąże ze śmiercią Jana. Rytualne mykwy potwierdzają żydowski charakter dworu Antypasa; sala biesiadna z tronem odpowiada scenerii uczty z dostojnikami z Galilei (Mk 6,21).

Dla czytelnika Pisma płynie stąd trzeźwa lekcja metodologiczna. Tam, gdzie Ewangelia milczy o szczegółach (nazwa fortecy, imię dziewczyny), niekiedy dopowiada je źródło zewnętrzne — i te źródła układają się w spójny obraz, zamiast sobie przeczyć. A jednocześnie warto oddzielać to, co wykopano (pałac, apsyda, mykwa), od tego, co zrekonstruowano myślą (że właśnie w tej apsydzie padł wyrok). Zdrowa ostrożność w tym rozróżnieniu jest mocniejszym świadectwem niż sensacyjne nagłówki.

Źródła

• Machaerus — hasło encyklopedyczne o lokalizacji, historii, budowniczych, oblężeniu i wykopaliskach: en.wikipedia.org/wiki/Machaerus
• „Machaerus: Beyond the Beheading of John the Baptist”, Biblical Archaeology Society — przegląd wykopalisk Vörösa i architektury pałacu: biblicalarchaeology.org
• „King Herod’s Ritual Bath at Machaerus”, Biblical Archaeology Society — odkrycie królewskiej mykwy (2016), wymiary i kontekst: biblicalarchaeology.org
• Józef Flawiusz o Janie Chrzcicielu (Antiquitates 18,116-119), tekst i komentarz: livius.org
• „Where Saint John the Baptist Was Beheaded — Hungarian Archaeological Excavations…”, Győző Vörös, Hungarian Review — relacja kierownika badań: hungarianreview.com
• „Dance floor where John the Baptist was condemned…”, Live Science — apsyda/nyża tronowa i interpretacja sceny uczty: livescience.com
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Mk 6,17-18.22.27; Mk 6,21; Mt 14,3-12; Łk 3,19-20.

Na wzgórzu nad żyzną doliną w sercu Samarii Herod Wielki wzniósł jedną z najbardziej okazałych budowli swego panowania — świątynię ku czci cesarza Augusta, wspiętą po monumentalnych schodach i otoczoną kolumnadą. Miasto zburzone niegdyś przez hasmonejskiego władcę Jana Hyrkana odrodziło się jako Sebaste, hellenistyczno-rzymska metropolia bez świątyni dla Boga Izraela, za to z okazałym sanktuarium boskiego cesarza. Czy to właśnie tam, kilkadziesiąt lat później, ewangelista Filip głosił Chrystusa i ścierał się z magiem Szymonem? Wykopaliska prowadzone od początku XX wieku pozwalają dziś dość dokładnie odtworzyć to miasto z czasów, gdy rodził się Nowy Testament.

Czym jest to „odkrycie”

W 30 r. p.n.e., po klęsce Antoniusza i Kleopatry pod Akcjum, August potwierdził władzę Heroda i przyłączył do jego królestwa kolejne miasta, w tym Samarię — obok Gadary, Hippos, Gazy, Joppy i Wieży Stratona. Informację tę przekazuje Józef Flawiusz w „Dawnych dziejach Izraela” (15.217) oraz w „Wojnie żydowskiej” (1.396). Herod szybko odwdzięczył się nowemu cesarzowi w typowy dla siebie sposób — wielkim programem budowlanym.

Miasto Samaria, zniszczone przez Jana Hyrkana I jeszcze w II w. p.n.e., Herod przebudował całkowicie i przemianował na Sebaste — grecki odpowiednik łacińskiego przydomka „Augustus” (czcigodny). Józef Flawiusz opisuje to wprost: król otoczył miasto potężnym murem o obwodzie dwudziestu stadiów (ok. 3,7 km), sprowadził tam 6 tysięcy nowych mieszkańców — weteranów swoich wojen oraz ludność okoliczną — i pośrodku wzniósł „miejsce święte” o obwodzie półtora stadionu, „ozdobione wszelkiego rodzaju dekoracjami”, w którym stanęła świątynia „znakomita zarówno wielkością, jak i pięknem” (Dawne dzieje Izraela 15.296–298).

Archeolodzy potwierdzili ten opis z zaskakującą precyzją. Pierwszych systematycznych wykopalisk na wzgórzu Sebastii dokonała ekspedycja Uniwersytetu Harvarda (1908–1910), początkowo pod kierunkiem Gottlieba Schumachera, później George’a Andrew Reisnera z architektem C.S. Fisherem i D.G. Lyonem. Odsłonili fundamenty ogromnej platformy na szczycie akropolu — usypany, obudowany murami taras ok. 83–85 na 72–74 metry, wzniesiony 4–5 m ponad otoczenie. Prowadziły do niego schody szerokie na 24 metry, otwierające się na dziedziniec z podwójną kolumnadą. Cella świątyni, na własnym podium ok. 24 na 33 m, górowała nad miastem. Obwód całego kompleksu, liczony razem z dziedzińcem, w przybliżeniu odpowiada „półtora stadionu” Józefa Flawiusza.

Kolejna ekspedycja (1931–1935, John Winter Crowfoot z udziałem młodej wówczas Kathleen Kenyon i Eliezera Sukenika), a później rewizja materiałów przez Ehuda Netzera, pozwoliły doprecyzować chronologię. W dziedzińcu odsłonięto fragment marmurowego torsu, uznany przez pierwszych badaczy za pozostałość posągu kultowego Augusta. Zastrzeżenie: to, co dziś łatwo zobaczyć na miejscu — okazałe schody i część kolumn — pochodzi w znacznej mierze z przebudowy za Septymiusza Sewera (ok. 200 n.e.), gdy Sebaste stała się rzymską kolonią. Fundamenty platformy są jednak niewątpliwie herodiańskie.

Poza świątynią Herod wyposażył Sebaste w typowo rzymskie budowle: forum, bazylikę i stadion na zboczu (ok. 205 na 67 m, z freskowym wystrojem). Miasto stało się demonstracyjnie pogańskie — zamieszkane głównie przez nie-Żydów, z gimnazjonem, teatrem i kultem cesarskim w centrum, w kompletnym przeciwieństwie do żydowskiej Jerozolimy.

Powiązanie z Pismem

Nowy Testament nie wspomina wprost o świątyni Augusta, ale to w Samarii — krainie, której stolicą przez cały I wiek była Sebaste — rozgrywa się jeden z przełomowych epizodów wczesnego kościoła. Gdy po śmierci Szczepana wybuchło prześladowanie w Jerozolimie, uczniowie „rozproszyli się po okolicach Judei i Samarii” (Dz 8,1), a diakon Filip „przybył do miasta Samarii i głosił im Chrystusa” (Dz 8,5 UBG). To bezpośrednie wypełnienie zapowiedzi Jezusa z Dz 1,8, by świadectwo o Nim dotarło „aż po krańce ziemi” — poprzez Judeę i Samarię, krainę, z którą pobożni Żydzi zwykle unikali kontaktu.

W mieście tym Filip zetknął się z miejscową atrakcją — magiem imieniem Szymon, który „wcześniej w tym mieście zajmował się czarami, mamił lud Samarii, twierdząc, że jest kimś wielkim” (Dz 8,9 UBG), tak że mieszkańcy mówili o nim: „Ten człowiek jest tą wielką mocą Boga” (Dz 8,10). Głoszenie Filipa o królestwie Bożym i imieniu Jezusa Chrystusa przyniosło jednak masowe nawrócenia i chrzty, a nawet sam Szymon „uwierzył” i dał się ochrzcić, choć — jak pokazuje dalszy ciąg opowieści z próbą kupienia daru Ducha Świętego za pieniądze — jego wiara okazała się płytka. Po interwencji przybyłych z Jerozolimy Piotra i Jana uczniowie „udali się w drogę powrotną do Jerozolimy i głosili ewangelię w wielu wioskach samarytańskich” (Dz 8,25 UBG).

Które to było miasto? Tekst grecki mówi po prostu o „mieście Samarii”, a komentatorzy spierają się, czy chodzi o samą Sebaste — jedyne wielkie, zhellenizowane miasto regionu, noszące wówczas oficjalnie inną nazwę niż „Samaria” — czy raczej o pobliskie Sychem, albo po prostu o „pewne miasto w krainie Samarii” bez precyzyjnej lokalizacji. Nawet jeśli Łukasz nie miał na myśli dosłownie Sebaste, to właśnie ten ośrodek — ze świątynią cesarską, teatrem i pogańską ludnością — wyznaczał religijny i kulturowy krajobraz regionu, w którym rozgrywa się ta scena.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: Herod otrzymał Samarię od Augusta w 30 r. p.n.e. i przebudował ją jako Sebaste, wznosząc na akropolu monumentalną świątynię ku czci cesarza — potwierdzają to zgodnie Józef Flawiusz oraz wykopaliska z lat 1908–1910 i 1931–1935.
• Pewne: wymiary odsłoniętej platformy i schodów zasadniczo odpowiadają opisowi z „Dawnych dziejów Izraela” 15.296–298 — rzadki przypadek tak dokładnej zgodności relacji pisemnej ze znaleziskiem.
• Dyskutowane: ile z widocznych dziś elementów (zwłaszcza schodów i kolumnady) pochodzi z budowy Heroda, a ile z przebudowy za Septymiusza Sewera ok. 200 n.e. — badacze zgadzają się co do herodiańskiego rdzenia platformy, różnią się w ocenie zakresu późniejszej ingerencji.
• Dyskutowane: tożsamość marmurowego torsu z dziedzińca — część badaczy widzi w nim pozostałość pierwotnego posągu Augusta, inni datują go później, na okres rzymskiej odnowy miasta.
• Dyskutowane: czy „miasto Samarii” z Dz 8,5 to rzeczywiście Sebaste. Komentatorzy (np. Carl Holladay) proponują też Sychem lub ogólnikowe „pewne miasto” w regionie — Łukasz nie podaje nazwy własnej.
• Status „potwierdzone” dotyczy samego faktu istnienia herodiańskiej świątyni Augusta w Sebaste; związek z konkretnym miastem z Dz 8 ma charakter kontekstowy, nie identyfikacji wprost.

Znaczenie

Ruiny Sebaste pokazują coś, czego sam tekst biblijny nie musi tłumaczyć czytelnikowi pierwszego wieku, ale co dziś trzeba zrekonstruować: Samaria czasów Nowego Testamentu nie była już tylko krainą sporu religijnego o to, czy czcić Boga na Garizim, czy w Jerozolimie. Jej stolica stała się demonstracyjnie rzymskim miastem — z gimnazjonem, stadionem, forum i świątynią, w której czczono żyjącego cesarza jako istotę na poły boską. W takim otoczeniu, nasyconym kultem imperialnym i lokalnym synkretyzmem, Filip głosił Jezusa Chrystusa jako Króla, a nie Augusta, i tam też ścierał się z magiem, który sam siebie ogłaszał „wielką mocą Boga”.

Kontrast jest wymowny: w przeciwieństwie do świątyni jedynego Boga Izraela, Jahwe (PAN), którego w Sebaste w ogóle nie czczono, miasto wystawiło monumentalny pomnik kultu władcy — a mimo to stało się miejscem, gdzie głoszenie o zmartwychwstałym Chrystusie odniosło jeden z pierwszych wielkich sukcesów poza Jerozolimą. Odkrycia w Sebastii nie „dowodzą” konkretnego wydarzenia z Dziejów Apostolskich — nie ma tam inskrypcji wspominającej Filipa czy Szymona — ale rzetelnie odtwarzają tło, w którym rozgrywała się ta scena, i tłumaczą, dlaczego rozszerzenie misji poza Judeę było dla pierwszych chrześcijan krokiem tak brzemiennym w skutki.

Źródła

• Flavius Josephus, Antiquitates Judaicae 15.217, 15.296–298 (przekład W. Whistona) — nadanie Samarii Herodowi przez Augusta i odbudowa miasta jako Sebaste: lexundria.com/j_aj/15.267-15.298
• Wikipedia, Sebastia, Nablus — historia Sebaste i chronologia wykopalisk harvardzkich oraz brytyjsko-amerykańskich: en.wikipedia.org/wiki/Sebastia,_Nablus
• Wikipedia, Samaria (ancient city) — wymiary platformy świątynnej, schodów i dziedzińca: en.wikipedia.org/wiki/Samaria_(ancient_city)
• World History Encyclopedia, Herod the Great’s Building Program — Augusteum i program budowlany Heroda w Sebaste: worldhistory.org/article/2487
• Biblical Archaeology Society, Sebaste: Tribute to an Emperor — przebudowa świątyni za Septymiusza Sewera: library.biblicalarchaeology.org/sidebar/sebaste-tribute-to-an-emperor
• BiblePlaces.com, Herod’s Temple at Sebaste, Then and Now — stan wykopalisk na tle fotografii sprzed stu lat: bibleplaces.com/blog/2009/09
• Jewish Virtual Library, hasło Augustus — nadanie Samarii Herodowi w 30 r. p.n.e.: jewishvirtuallibrary.org/augustus
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 1,8; 8,1.5.9-10.12-14.18-20.25.

Ewangelie kilka razy prowadzą Jeszuę (Jezusa) przez Jerycho — spotyka tam celnika Zacheusza i uzdrawia ślepego Bartymeusza. Ale które Jerycho? Nie leżące w gruzach miasto z czasów Jozuego, lecz kwitnącą, luksusową oazę króla Heroda Wielkiego. Czy da się dziś zobaczyć to nowotestamentowe Jerycho — i czy naprawdę odnaleziono miejsce, w którym umierał najsłynniejszy budowniczy Judei?

Czym jest to „odkrycie”

Chodzi o kompleks pałacowy odsłonięty w Tulul Abu el-Alajik, na zachodnim skraju równiny Jerycha, w miejscu, gdzie z pustynnego wąwozu Wadi Kelt (hebr. Nachal Prat) wychodzi starożytna droga z Jerozolimy. Dwa niewielkie wzgórza flankują tu wąwóz, a pozostałości z okresu Drugiej Świątyni ciągną się na obszarze rzędu stu kilkudziesięciu hektarów. To około 20 km na północny wschód od Jerozolimy, w ciepłej, nawodnionej oazie — idealnym miejscu na zimową rezydencję.

Historia badań jest długa. Już w XIX w. Charles Warren rozpoznał, że ruiny są rzymskie, a nie należą do biblijnego Jerycha. Niemcy Ernst Sellin i Carl Watzinger kopali tu w latach 1910–1911, amerykańska ekspedycja (m.in. James Pritchard) w latach 1950–1951 odsłoniła tzw. ogród zatopiony. Przełom przyniósł jednak izraelski architekt i archeolog Ehud Netzer, największy znawca budownictwa herodiańskiego, który prowadził tu zakrojone szeroko wykopaliska od 1973 r. przez około piętnaście lat (dziesięć sezonów), a potem wrócił z ekspedycją Uniwersytetu Hebrajskiego w latach 1998–2000.

Odsłonięto kilka warstw. Najpierw pałac hasmonejski, założony przez arcykapłana-władcę Jana Hirkana I (134–104 p.n.e.) i rozbudowany przez Aleksandra Jannaja (103–76 p.n.e.): budynek z freskami i stiukami, baseny, liczne mykwy (baseny do rytualnych obmyć). Kompleks ucierpiał w silnym trzęsieniu ziemi w 31 r. p.n.e.

Na tych zgliszczach Herod Wielki wzniósł trzy kolejne pałace:

• Pierwszy pałac — na południe od Wadi Kelt, prostokątny (ok. 86 × 46 m), z dziedzińcem, basenem, łaźnią i mykwami; wzniesiony na ziemi, którą Herod dzierżawił od Kleopatry.
• Drugi pałac — postawiony po trzęsieniu ziemi na ruinach hasmonejskich, na sztucznie usypanym wzniesieniu, z połączonymi w jeden dużym basenem.
• Trzeci pałac — najwspanialszy, rozłożony na obu brzegach wąwozu i spięty mostem, o powierzchni ponad 3 ha. To tutaj widać najwyraźniej rzymski przepych: sunken garden (zatopiony ogród ujęty w prostokątną ramę rzędu 145 × 40 m z niszami na donice), wielki basen (ok. 32 × 18 m) oraz rozbudowana łaźnia rzymska z ogrzewanym podłogowo (hypokaustum) caldarium, zimnym frigidarium i okrągłą salą potów (sudatorium).

Najbardziej uderza technika budowy. Herod zastosował rzymskie opus reticulatum (drobne kamienie układane w ukośną „siatkę”) i opus quadratum (ciosy prostokątne), pokrywane białym lub barwnym tynkiem. W Lewancie ta technika jest wyjątkowo rzadka — badacze wnioskują, że Herod sprowadził rzemieślników wprost z Italii. Do tego dochodziły akwedukty ze źródeł Wadi Kelt oraz przypałacowa posiadłość rolna słynąca z palm daktylowych i drogocennego balsamowca (opobalsamum, „balsam judejski”), z którego pozyskiwano żywicę do perfum i lekarstw.

Powiązanie z Pismem

Herod Wielki to ten sam „król Herod”, u którego mędrcy pytają o narodzonego króla żydowskiego (Mt 2). Według Józefa Flawiusza (Wojna żydowska, Dawne dzieje Izraela) to właśnie w Jerychu, chory i cierpiący, Herod dokonał żywota w 4 r. p.n.e., po czym jego ciało w złotej lektyce przeniesiono do Herodium, gdzie miał grób. Pałace z Tulul Abu el-Alajik są więc materialnym tłem końca panowania tego władcy.

Dla czytelnika Ewangelii najważniejsze jest jednak co innego: nowotestamentowe Jerycho to właśnie to herodiańskie miasto-oaza, odrębne od starotestamentowego kopca Tell es-Sultan (Jerycha Jozuego). Kiedy Jeszua (Jezus) „wszedł do Jerycha i przechodził przez nie”, wchodził do miasta ukształtowanego przez Heroda i jego następców:

„A Jezus wszedł do Jerycha i przechodził przez nie. Był tam pewien człowiek, imieniem Zacheusz, przełożony celników, a był on bogaty” (Łk 19,1–2 UBG).

To, że w Jerychu urzędował „przełożony celników”, nie jest przypadkiem — miasto było zamożnym węzłem handlu balsamem i daktylami oraz punktem poboru ceł przy drodze z Zajordania. Bogactwo Zacheusza dobrze pasuje do obrazu wyłaniającego się z wykopalisk. Gdy Jezus go dostrzegł, padły słowa:

„Zacheuszu, zejdź szybko, bo dziś muszę zatrzymać się w twoim domu” (Łk 19,5 UBG).

Przy tej samej drodze rozegrała się scena z Ewangelii Marka:

„I przyszli do Jerycha. A gdy on wychodził z Jerycha ze swoimi uczniami oraz mnóstwem ludzi, ślepy Bartymeusz, syn Tymeusza, siedział przy drodze, żebrząc” (Mk 10,46 UBG).

Ta „droga” to trakt Jerozolima–Jerycho, biegnący przez Wadi Kelt tuż obok pałaców — ta sama trasa, którą w przypowieści Jezusa schodził człowiek napadnięty przez zbójców (Łk 10,30). Archeologia nie „potwierdza” tu cudu ani rozmowy z celnikiem, lecz pozwala zobaczyć realne, tętniące życiem miasto, w którym się to działo.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne: istnienie i charakter pałaców jest bezsporne — to najlepiej rozpoznany zespół rezydencjonalny z okresu Drugiej Świątyni w Palestynie, przebadany przez kilka ekspedycji i szczegółowo opublikowany (m.in. wielotomowe raporty Netzera wydane przez Israel Exploration Society). Rzymskie techniki budowlane, łaźnie, baseny i akwedukty są udokumentowane materialnie. Pewne jest też, że Flawiusz umiejscawia śmierć Heroda w Jerychu.

Dyskutowane:

• Rok śmierci Heroda. Konsensus (za Emilem Schürerem) to 4 r. p.n.e., wiązany z częściowym zaćmieniem Księżyca 13 marca 4 r. p.n.e., o którym wspomina Flawiusz. Mniejszość badaczy (m.in. Andrew Steinmann, Rodger Young, John Cramer) opowiada się za 1 r. p.n.e. i całkowitym zaćmieniem ze stycznia 1 r. p.n.e. Spór ma znaczenie dla datowania narodzin Jezusa, dlatego bywa podnoszony w dyskusji o chronologii.
• Konkretne miejsce śmierci. Flawiusz mówi „w Jerychu”, ale archeologia nie wskazuje jednej sali czy skrzydła, w którym Herod umarł — to niedopowiedzenie źródeł, nie sprzeczność.
• Basen, w którym utopiono Arystobula III. Flawiusz opisuje utopienie młodego hasmonejskiego arcykapłana (ok. 36/35 p.n.e.) w basenie w Jerychu. Wskazywanie konkretnego basenu na stanowisku jako „tego” jest atrakcyjną, ale niepewną identyfikacją.
• Najstarsza synagoga. Netzer zinterpretował jeden z hasmonejskich budynków (ok. 70–50 p.n.e.) jako synagogę — jedną z najstarszych znanych. Ta atrybucja jest mocno kwestionowana; część badaczy sądzi, że mógł to być np. dom zgromadzeń personelu pałacowego, a nie synagoga gminna.

Rozbieżności te nie podważają samego odkrycia — dotyczą interpretacji szczegółów, nie istnienia pałaców. Dlatego status pozostaje potwierdzony.

Znaczenie

Zimowe pałace w Jerychu nadają konkret tłu Ewangelii. „Jerycho”, przez które przechodzi Jezus, przestaje być abstrakcją — to zamożne herodiańskie miasto z pałacami, łaźniami, plantacjami balsamu i celnikami pobierającymi opłaty przy głównym trakcie. Postać bogatego „przełożonego celników” i sceneria drogi, przy której siedzi żebrzący niewidomy, wpisują się w realia gospodarcze tego miejsca.

Odkrycie oświetla też sylwetkę samego Heroda — niepohamowanego budowniczego, który sprowadzał włoskich rzemieślników i naśladował rzymski przepych. To ten sam ambitny, nieufny władca, którego z narracji o narodzeniu zna Ewangelia Mateusza. Wreszcie stanowisko przypomina o metodzie: archeologia nie „udowadnia Biblii”, ale pomaga odtworzyć świat, w którym rozgrywają się jej wydarzenia — tu wyjątkowo namacalnie, bo mury, baseny i akwedukty Heroda przetrwały dwa tysiąclecia. Symbolicznym domknięciem jest los odkrywcy: Ehud Netzer (1934–2010), który poświęcił życie architekturze Heroda i w 2007 r. odnalazł jego grób w Herodium, zginął w 2010 r. wskutek upadku na tym właśnie stanowisku.

Źródła

• Wikipedia, Hasmonean and Herodian royal winter palaces — przegląd stanowiska, historia badań, opis pałaców i technik budowlanych.
• World History Edu, The Hasmonean and Herodian Palaces at Jericho — synteza archeologii i historii, wykopaliska Netzera, opus reticulatum.
• Jewish Virtual Library, Jericho – The Winter Palace of King Herod — trzeci pałac, ogród zatopiony, łaźnia rzymska, wymiary.
• Biblical Archaeology Society, Herod’s Death, Jesus’ Birth and a Lunar Eclipse — spór o rok śmierci Heroda (4 vs 1 p.n.e.).
• Bible and Interpretation, A Synagogue from the Hasmonean Period Exposed at Jericho oraz Was there a synagogue in Hasmonean Jericho? — spór o identyfikację synagogi.
• Wikipedia, Ehud Netzer — biografia archeologa, prace w Jerychu i Herodium, odnalezienie grobu Heroda.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Łk 19,1–10; Mk 10,46–52.

Na otwartym, pozbawionym naturalnej zatoki wybrzeżu Herod Wielki kazał zbudować port większy od wszystkiego, co dotąd widziano na wschodnim Śródziemiu. Jak można było postawić falochrony tam, gdzie morze rozbija każdą budowlę — i co z tego przetrwało do dziś pod wodą? A przede wszystkim: dlaczego akurat to miasto tak często pojawia się w Dziejach Apostolskich?

Czym jest to „odkrycie”

Cezarea Nadmorska (łac. Caesarea Maritima) to nie pojedynczy zabytek, lecz całe wykopane miasto portowe na wybrzeżu dzisiejszego Izraela, około 40 km na południe od Hajfy. Herod Wielki wzniósł je mniej więcej w latach 22–10/9 p.n.e. na miejscu wcześniejszej osady zwanej Wieżą Stratona i zadedykował cesarzowi Augustowi — stąd nazwa „Cezarea”.

Sercem inwestycji był sztuczny port morski nazwany Sebastos (grecki odpowiednik łacińskiego Augustus, „czcigodny”). Powstał on w miejscu bez naturalnej osłony, dlatego rzymscy inżynierowie Heroda sięgnęli po nowatorską technologię: beton hydrauliczny, czyli zaprawę wiążącą pod wodą. Kluczowym składnikiem był pozzolana — wulkaniczny popiół sprowadzany statkami z Puteoli w Zatoce Neapolitańskiej, ponad tysiąc kilometrów od budowy. Z niego, wapna i kruszywa formowano w drewnianych szalunkach ogromne bloki, niektóre ważące dziesiątki ton, opuszczane na dno. Tak powstały dwa falochrony: południowy o długości około 500 m i północny około 275 m, zamykające akwen rzędu 100 000 m². W chwili ukończenia był to największy port zbudowany na otwartym morzu w ówczesnym świecie.

Wokół portu Herod rozplanował miasto z całym repertuarem rzymskiej architektury publicznej, którego pozostałości odsłonili archeolodzy:

• Teatr zwrócony ku morzu — jeden z najwcześniejszych teatrów typu rzymskiego na tym obszarze; to właśnie w jego murach znaleziono słynną inskrypcję Piłata (o czym niżej).
• Akwedukt — tak zwany akwedukt górny prowadził wodę ze źródeł u podnóża góry Karmel; na odcinkach nadmorskich zachowały się dziś dziesiątki arkad. Z czasem rozbudowano go do systemu dwuprzewodowego.
• Hipodrom/amfiteatr nad brzegiem morza, służący wyścigom i igrzyskom.
• Pałac na cyplu (tzw. promontory palace) — rezydencja Heroda na skalistym języku wcinającym się w morze, z basenem otoczonym portykami. Po włączeniu Judei pod bezpośredni zarząd Rzymu (6 n.e.) stała się ona pretorium, czyli siedzibą rzymskiego namiestnika.

Prace nad portem prowadzono w ramach międzynarodowych projektów podwodnych (m.in. CAHEP oraz ROMACONS pod kierunkiem badaczy takich jak Avner Raban, Robert Hohlfelder, John Oleson i Robert Vann). Rdzenie wywiercone w betonie potwierdziły obecność pozzolany z rejonu Zatoki Neapolitańskiej — materialny ślad zaopatrzenia opisanego przez starożytnych. Miasto badali też m.in. Lee Levine i Ehud Netzer, a od 1989 r. Połączone Ekspedycje Cezarei (Combined Caesarea Expeditions) kierowane przez Avnera Rabana i Kennetha Holuma.

Powiązanie z Pismem

Cezarea była rzymską stolicą prowincji Judei i oficjalną rezydencją namiestników — prefektów, a później prokuratorów. To ona, nie Jerozolima, była administracyjnym i militarnym centrum władzy. Dlatego Dzieje Apostolskie wracają do niej wielokrotnie.

W Cezarei mieszkał setnik Korneliusz — pierwszy poganin przyjęty do wspólnoty uczniów Jeszui (Jezusa) bez wcześniejszego wejścia w judaizm:

„A w Cezarei był pewien człowiek imieniem Korneliusz, setnik z oddziału zwanego Italskim” (Dz 10,1 UBG).

Gdy apostoł Piotr głosił mu ewangelię, wydarzyło się coś przełomowego dla całego Kościoła: „A gdy jeszcze Piotr mówił te słowa, Duch Święty zstąpił na wszystkich słuchających tej mowy” (Dz 10,44 UBG). To w tym nadmorskim mieście padła granica między Żydami a poganami w pierwotnym chrześcijaństwie.

Cezarea to również miejsce dwuletniego uwięzienia Pawła. Namiestnik Feliks kazał go strzec właśnie w dawnym pałacu Heroda: „I rozkazał strzec go w ratuszu Heroda” (Dz 23,35 UBG) — chodzi o pretorium, czyli odsłonięty przez archeologów pałac na cyplu. Przed Feliksem, Festusem, a wreszcie przed królem Agryppą II Paweł bronił się tu i skorzystał z prawa rzymskiego obywatela: „Odwołuję się do cesarza” (Dz 25,11 UBG). Ta apelacja skierowała go ostatecznie do Rzymu.

Z Cezareą wiążą się też inne sceny: to tu ewangelista Filip miał dom (Dz 8,40; 21,8), a w Dz 12,19–23 opisano śmierć Heroda Agryppy I podczas publicznego wystąpienia w tym mieście — epizod, który niezależnie relacjonuje także żydowski historyk Józef Flawiusz.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest istnienie i kształt miasta. Sam port, betonowe falochrony (dziś zatopione), teatr, akwedukt i pałac na cyplu są fizycznie wykopane i datowane; opisuje je również Józef Flawiusz w Dawnych dziejach Izraela i Wojnie żydowskiej. Zbieżność źródła literackiego z materialnym jest tu wyjątkowo mocna.

Inskrypcja Piłata. W czerwcu 1961 r. włoska ekspedycja pod kierunkiem Antonia Frovy odsłoniła w teatrze wtórnie użyty blok wapienny z łacińskim napisem wymieniającym […]S TIBERIEVM, [PON]TIVS PILATVS oraz [PRAEF]ECTVS IVDA[EA]E. To jedyny znany współczesny Piłatowi napis wymieniający jego imię i jedyny materialny dowód jego urzędu. Co istotne, tytułuje go prefektem (praefectus), a nie prokuratorem — zgodnie z ówczesną praktyką, choć ewangelie i późniejsza tradycja mówią „namiestnik/prokurator”. Oryginał przechowuje Muzeum Izraela w Jerozolimie, a w Cezarei i w Mediolanie stoją repliki. Dyskusyjna pozostaje pełna rekonstrukcja uszkodzonego tekstu (zwłaszcza pierwszego wiersza i tego, komu dokładnie dedykowano „Tiberieum”), ale odczytanie imienia i tytułu Piłata nie budzi wątpliwości.

Przyczyna zniszczenia portu. Sebastos zatonął — jego falochrony leżą dziś ponad pięć metrów pod powierzchnią. Badacze spierają się o mechanizm: część wskazuje na powolne osiadanie dna wzdłuż podmorskich uskoków tektonicznych (neotektonika) oraz na to, że pozzolana słabiej wiązała z miejscowym kruszywem (kurkar) niż w portach włoskich; inni akcentują gwałtowne zdarzenie — trzęsienie ziemi i tsunami z 13 grudnia 115 r. n.e. Prawdopodobnie zadziałało kilka czynników naraz.

Detale techniczne. Szacunki tonażu bloków i ilości sprowadzonej pozzolany (rzędu tysięcy metrów sześciennych) różnią się między publikacjami i mają charakter rekonstrukcji, nie pomiaru bezpośredniego. Podobnie określenie teatru jako „najstarszego” bywa formułowane ostrożniej — jako „jednego z najwcześniejszych” teatrów rzymskich w regionie.

Znaczenie

Cezarea to modelowy przykład tego, jak archeologia oświetla tło Nowego Testamentu, nie „udowadniając” treści wiary, lecz osadzając ją w realiach. Dzieje Apostolskie wielokrotnie wspominają o Cezarei jako o siedzibie władzy, porcie i mieście pogańsko-rzymskim — i dokładnie takie miasto wychodzi spod ziemi: rzymska stolica prowincji z pałacem namiestnika, teatrem i inskrypcją urzędnika, który skazał Jeszuę (Jezusa).

Dla czytelnika Pisma szczególnie wymowne jest to, że w tym właśnie mieście — bramie ku pogańskiemu światu Imperium — dokonał się przełom Dz 10: przyjęcie pierwszego poganina. Geografia i teologia spotykają się tu bardzo namacalnie. Betonowy port, który Jahwe (PAN) pozwolił zbudować rękami Heroda dla chwały cesarza, historia uczyniła jednym z okien, przez które ewangelia wyszła do narodów.

Źródła

• Caesarea Maritima — Wikipedia: przegląd historii miasta, portu Sebastos, akweduktów, pałacu i statusu stolicy prowincji.
• Pilate stone — Wikipedia: okoliczności odkrycia inskrypcji Piłata (1961, ekspedycja A. Frovy), odczyt tekstu, tytuł „praefectus”, lokalizacja oryginału.
• ROMACONS — Constructing the Harbour of Caesarea (J. Oleson i in.): analiza rdzeni betonu hydraulicznego i potwierdzenie pozzolany z Włoch.
• A. Raban i in., „Sebastos: the royal harbour at Caesarea Maritima — a short-lived giant”: konstrukcja falochronów i przyczyny ich osiadania.
• B. Burrell, K. Gleason, E. Netzer, „The Promontory Palace at Caesarea Maritima: Preliminary Evidence for Herod’s Praetorium”: identyfikacja pałacu na cyplu jako pretorium namiestnika.
• „The tsunami of 13 December A.D. 115 and the destruction of Herod’s harbor at Caesarea”: hipoteza gwałtownego zniszczenia portu.
• World History Encyclopedia — Roman Theater, Caesarea Maritima: teatr Cezarei i jego kontekst.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 8,40; 10,1.44; 12,19–23; 21,8; 23,35; 25,11.

Na odciętym od świata skalnym płaskowyżu nad Morzem Martwym stoi twierdza, której nazwa w języku hebrajskim znaczy po prostu „forteca”. Herod Wielki wykuł tu tarasowe pałace i sieć cystern zdolnych utrzymać dwór pośrodku pustyni — a niecały wiek później to samo miejsce stało się ostatnim punktem oporu żydowskich powstańców przeciw Rzymowi. Co z tej opowieści potwierdza łopata archeologa, a co pozostaje literacką legendą?

Czym jest to „odkrycie”

Masada (hebr. mecada — „twierdza”, „warownia”) to izolowany płaskowyż w Judzie, wznoszący się ponad 400 m nad zachodnim brzegiem Morza Martwego. Jego szczyt ma kształt nieregularnego rombu o wymiarach około 550 na 270 metrów, otoczonego niemal pionowymi urwiskami. To naturalne położenie obronne wykorzystał Herod Wielki, który w latach około 37–31 p.n.e. przekształcił skałę w luksusowy kompleks warowny — schronienie na wypadek buntu poddanych lub zagrożenia ze strony Kleopatry.

Herod ogrodził szczyt murem kazamatowym (dwuścienny mur z komorami wewnątrz) o długości ponad kilometra, wzmocnionym wieżami. Do najbardziej znanych budowli należą:

• Pałac Północny — rezydencja na trzech skalnych tarasach opadających kaskadowo z krawędzi urwiska, z częścią mieszkalną na górze, tarasem reprezentacyjnym pośrodku i dolnym poziomem z łaźnią w stylu rzymskim. To jeden z najlepszych przykładów architektury herodiańskiej.
• Pałac Zachodni — największy budynek na szczycie, o funkcjach ceremonialnych i administracyjnych, z mozaikami podłogowymi.
• Magazyny na żywność, broń i zapasy oraz system wodny — rzędy cystern o łącznej pojemności rzędu kilkudziesięciu tysięcy metrów sześciennych, napełnianych zimowymi wodami spływającymi kanałami z okolicznych wadi.

Systematyczne badania przeprowadził izraelski archeolog (i były szef sztabu armii) Yigael Yadin w dwóch sezonach: od października 1963 do maja 1964 oraz od listopada 1964 do kwietnia 1965 roku, przy udziale tysięcy wolontariuszy z kilkudziesięciu krajów. Ekspedycja odsłoniła kilometry murów, odzyskała około 4000 monet i ponad 700 inskrybowanych ostraków (skorup z napisami). Wśród znalezisk z okresu powstania są synagoga — jedna z najstarszych rozpoznanych w Izraelu — oraz kilka mykw (basenów do rytualnej kąpieli), zbudowanych przez powstańców zgodnie z prawem czystości. Dzięki suchemu klimatowi i odosobnieniu miejsce zachowało się wyjątkowo dobrze; w 2001 roku wpisano je na listę światowego dziedzictwa UNESCO — głównie ze względu na kompletny zespół rzymskich dzieł oblężniczych wokół góry.

Powiązanie z Pismem

Masada nie jest wymieniona w Biblii z nazwy, ale jej budowniczy to jedna z najbardziej rozpoznawalnych postaci tła ewangelicznego. Herod Wielki — który wzniósł te pałace, rozbudował Drugą Świątynię w Jerozolimie i obwarował kraj łańcuchem twierdz — to Herod z opowieści o narodzeniu Jeszui (Jezusa):

„A gdy Jezus urodził się w Betlejem w Judei za dni króla Heroda, oto mędrcy ze Wschodu przybyli do Jerozolimy i pytali” (Mt 2,1 UBG).

Ewangelia Mateusza rysuje portret podejrzliwego, gwałtownego monarchy, który reaguje przemocą na najmniejsze zagrożenie dla tronu: „Wówczas Herod, widząc, że został oszukany przez mędrców, bardzo się rozgniewał i kazał zabić wszystkie dzieci, które były w Betlejem i całej okolicy, w wieku do dwóch lat” (Mt 2,16 UBG). Taki obraz — władcy wznoszącego niedostępne schronienia z obawy przed spiskiem — dobrze pasuje do charakteru Masady jako warowni „na wszelki wypadek”.

Drugie powiązanie dotyczy całego świata Drugiej Świątyni. Synagoga, mykwy i rytualne naczynia z Masady oświetlają realia życia religijnego, w jakich działał Jeszua i pierwsi uczniowie. Powstanie żydowskie (66–73 n.e.), którego Masada była ostatnim epizodem, rozgorzało przed zburzeniem Jerozolimy i Świątyni przez Rzym w 70 roku — wydarzeniem zapowiedzianym w Ewangeliach: „nie zostanie tu kamień na kamieniu, który by nie został zwalony” (Mt 24,2 UBG). Wreszcie w synagodze i innych pomieszczeniach Yadin odnalazł fragmenty zwojów biblijnych — części Księgi Powtórzonego Prawa, Ezechiela, a także Psalmów, Rodzaju i Kapłańskiej — ukryte w jamach pod podłogą. To jedne z niewielu rękopisów biblijnych datowanych z pewnością sprzed 73 roku n.e. i niezależnych od zbioru z Qumran; świadczą o stabilności tekstu hebrajskiego.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne: Herodiańskie pochodzenie pałaców, murów, magazynów i systemu wodnego jest bezsporne. Równie pewne jest rzymskie oblężenie: wokół góry zachował się kompletny mur okrężny (circumvallatio), obozy legionowe oraz potężna rampa oblężnicza na zachodnim stoku. Dowódcą był namiestnik Judei Lucjusz Flawiusz Silwa na czele Legionu X Fretensis. Relację o oblężeniu pozostawił żydowski historyk Józef Flawiusz w dziele Wojna żydowska (księga 7).

Dyskutowane — data upadku. Tradycyjnie podaje się przełamanie muru taranem 16 kwietnia 73 roku n.e., ale część badaczy (m.in. Duncan B. Campbell) argumentuje, na podstawie chronologii kariery Silwy, że oblężenie mogło zakończyć się rok później, w 74 roku. Źródła zwykle podają dziś ostrożnie „73 lub 74 n.e.”.

Dyskutowane — masowe samobójstwo. Józef Flawiusz opisuje, że 960 obrońców pod wodzą Eleazara ben Jaira wybrało śmierć zamiast niewoli. Archeologia nie potwierdza jednak tej sceny: Yadin znalazł szczątki najwyżej dwudziestu kilku osób — trzy szkielety w Pałacu Północnym i około 25 w jaskini u podnóża urwiska. Antropolog Joe Zias zwrócił uwagę, że wśród kości w jaskini były też kości zwierzęce (w tym świni), co podważa ich żydowską proweniencję. Socjolog Nachman Ben-Yehuda i archeolog Jodi Magness podkreślają zaś, że sam przekaz Flawiusza nosi cechy literackiej konstrukcji i nie da się go zweryfikować materialnie.

Dyskutowane — ostraka z „losami”. Yadin zinterpretował grupę jedenastu (lub dwunastu) skorup zapisanych tą samą ręką, z których jedna nosi imię „ben Jair”, jako losy, którymi obrońcy mieli wyznaczyć kolejność zadawania śmierci. Publikujący te ostraka epigrafik Joseph Naveh nie potrafił jednak potwierdzić tej identyfikacji — napisy przypominają zwykłe imienne żetony, jakie znaleziono w wielu miejscach na Masadzie. Związek z relacją Flawiusza pozostaje więc możliwy, ale nieudowodniony. Podobnie geolog Dan Gill wykazał, że rampa oblężnicza opiera się w dużej części na naturalnym języku skalnym, więc jej usypanie wymagało mniejszego nakładu pracy, niż sugeruje dramatyczny opis historyka.

Znaczenie

Masada to jedno z najlepiej zachowanych świadectw świata herodiańskiego — epoki, w której narodził się i działał Jeszua. Pałace i łaźnie pokazują skalę ambicji budowlanych władcy znanego z kart Ewangelii; synagoga i mykwy dokumentują praktykę religijną Żydów pierwszego wieku. Twierdza ilustruje też finał dramatu, którego początek zapowiadały słowa Jeszui o zburzeniu Świątyni: pierwsze powstanie żydowskie zakończyło się tu, na skale nad Morzem Martwym.

Zarazem Masada jest lekcją ostrożności w łączeniu tekstu z ziemią. Kamienie potwierdzają twierdzę, oblężenie i rzymską machinę wojenną — ale nie „udowadniają” sceny masowego samobójstwa ani nie przypieczętowują jej jako mitu. Najuczciwsza postawa to rozróżnienie tego, co odsłania łopata (architektura, rampa, zwoje, ostraka), od tego, co pozostaje kwestią interpretacji jednego literackiego przekazu. Odnalezione tu fragmenty ksiąg biblijnych mają przy tym wartość niezależną od tych sporów: to datowalne świadectwo, że tekst Pisma czytany w Judei przed rokiem 73 pokrywał się z tym, który znamy dziś.

Źródła

• Wikipedia, Masada — przegląd historii, architektury i badań (położenie, pałace, cysterny, wykopaliska Yadina, UNESCO). https://en.wikipedia.org/wiki/Masada
• Wikipedia, Siege of Masada — rzymskie oblężenie, Flawiusz Silwa, Legion X Fretensis, dyskusja o dacie 73/74 n.e. https://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Masada
• World History Encyclopedia, Masada — budowa Heroda, pałace, przekaz Flawiusza. https://www.worldhistory.org/masada/
• Current World Archaeology, Yadin at Masada — przebieg wykopalisk 1963–1965, skala znalezisk. https://www.world-archaeology.com/great-discoveries/yadin-at-masada/
• Biblical Archaeology Society, Masada: The Dead Sea’s Desert Fortress — kontekst biblijny, zwoje, szkielety, spory. https://www.biblicalarchaeology.org/
• Ancient Jew Review, The Masada Myth(s) oraz materiały Jodi Magness i Nachmana Ben-Yehudy — krytyczna analiza relacji o samobójstwie i ostraków. https://www.ancientjewreview.com/
• Britannica, Siege of Masada — zwięzłe hasło o oblężeniu i datowaniu. https://www.britannica.com/event/Siege-of-Masada
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Mt 2,1.16; Mt 24,2.

Na skraju Pustyni Judzkiej, jakieś 12 km od Jerozolimy, wznosi się sztucznie usypane, stożkowate wzgórze – Herodium. Herod Wielki, budowniczy tego miejsca, kazał się w nim pochować, ale przez dwa tysiąclecia nikt nie wskazał, gdzie dokładnie. W 2007 roku izraelski archeolog ogłosił, że znalazł rozbity na kawałki sarkofag władcy. Czy rzeczywiście trzymał w rękach szczątki grobu tego samego Heroda, o którym czytamy w Ewangelii Mateusza – i dlaczego jego koledzy po fachu wciąż się z nim spierają?

Czym jest to „odkrycie”

Herodium (hebr. Herodion) to pałac-forteca zbudowany przez Heroda Wielkiego ok. 23–15 p.n.e. na miejscu, gdzie w 40 r. p.n.e. pokonał wojska ostatniego króla hasmonejskiego, Antygona II. Naturalne wzgórze podniesiono sztucznie – dosypano doń setki tysięcy metrów sześciennych ziemi i gruzu, tworząc charakterystyczny, widoczny z Jerozolimy stożek (ok. 758 m n.p.m.). Na szczycie mieścił się okrągły pałac z basztami, u podnóża – dolne miasto z pałacem, basenami i teatrem.

Historyk Józef Flawiusz w Dawnych dziejach Izraela (Antiquitates 17) opisuje pogrzeb Heroda: ciało na złotych noszach, przykryte purpurą, z diademem, złotą koroną i berłem w dłoni, w otoczeniu synów, krewnych i wojska w pełnym uzbrojeniu, a pięciuset służących niosło wonności. Flawiusz stwierdza, że władcę pochowano w Herodium zgodnie z jego poleceniem – nie podaje jednak, w którym miejscu kompleksu.

Przez dziesięciolecia archeolog Ehud Netzer z Uniwersytetu Hebrajskiego – architekt z wykształcenia i czołowy znawca budowli Heroda – szukał na wzgórzu grobowca. Wiosną 2007 roku jego zespół (m.in. Jaakow Kalman, Roi Porat i Rachel Chachy-Laureys) natrafił w połowie zbocza, przy monumentalnych schodach do górnego pałacu, na fundamenty budowli grobowej i setki fragmentów kamiennych. Odkrycie ogłoszono publicznie 8 maja 2007 roku.

Z fragmentów udało się częściowo zrekonstruować mauzoleum wysokości ok. 25 metrów, z jasnego wapienia (tzw. meleke), w trzech kondygnacjach: kwadratowej podstawy, cylindrycznej części środkowej (tholos) z kolumnami i stożkowego dachu zwieńczonego urną. Znaleziono szczątki trzech sarkofagów: dwóch z białego wapienia oraz jednego z czerwonawego wapienia, zdobionego rozetami i palmetami – ten ostatni, o wyższej jakości wykonania, Netzer przypisał samemu Herodowi. Był roztrzaskany na setki kawałków, co zespół uznał za celowe zniszczenie dokonane przez żydowskich powstańców w czasie pierwszego powstania przeciw Rzymowi (66–73 n.e.) – Herodium, obok Masady i Macherontu, było jedną z ostatnich broniących się wówczas twierdz. Na żadnym fragmencie nie ma inskrypcji identyfikującej zmarłego. Rekonstrukcję sarkofagu można dziś oglądać w Muzeum Izraela w Jerozolimie. Netzer nie doczekał zamknięcia sporu – zmarł w październiku 2010 roku wskutek upadku na terenie wykopalisk.

Powiązanie z Pismem

Herod, o którego grobowiec toczy się spór, to ten sam władca, który pojawia się na kartach Ewangelii Mateusza przy narodzinach Jezusa – nie mylić z jego synem, Herodem Antypasem, władcą Galilei znanym z dalszych opisów życia Jezusa. To on przyjął w Jerozolimie mędrców ze Wschodu: „Gdy król Herod to usłyszał, przeraził się, a z nim cała Jerozolima” (Mt 2,3 UBG). Ewangelista opisuje potem jego reakcję na wieść o narodzinach nowego „króla”: „Wówczas Herod, widząc, że został oszukany przez mędrców, bardzo się rozgniewał i kazał zabić wszystkie dzieci, które były w Betlejem i całej okolicy, w wieku do dwóch lat, stosownie do czasu, o którym się dokładnie dowiedział od mędrców” (Mt 2,16 UBG).

Śmierć tego samego władcy otwiera kolejną scenę: „A gdy Herod umarł, oto anioł Pana ukazał się we śnie Józefowi w Egipcie” (Mt 2,19 UBG), z poleceniem powrotu do ziemi Izraela, „Umarli bowiem ci, którzy czyhali na życie dziecka” (Mt 2,20 UBG). Ten sam zgon i pogrzeb w Herodium opisuje niezależnie Józef Flawiusz – Ewangelia i historia świecka mówią więc o tej samej postaci i tym samym momencie dziejowym.

Rzeź niemowląt w Betlejem nie ma potwierdzenia w źródłach pozabiblijnych – Flawiusz, drobiazgowo wyliczający zbrodnie Heroda (w tym egzekucje własnej żony Mariamme i kilku synów), nie wspomina o niej, podobnie milczą rzymscy historycy tego okresu. Wielu badaczy uznaje ten epizod za element teologicznej narracji Mateusza, nawiązującej do historii Mojżesza i faraona z Księgi Wyjścia, a nie relację kronikarską. Jednocześnie pozostaje on spójny z dobrze udokumentowanym charakterem Heroda – władcy chorobliwie podejrzliwego, gotowego mordować najbliższych, gdy tylko wyczuł zagrożenie dla tronu.

Co pewne, a co dyskutowane

Nie ma sporu co do kilku faktów. Herod Wielki to postać historyczna, król Judei z nadania Rzymu (37–4 p.n.e.), potwierdzona źródłami niezależnymi od Biblii – pismami Flawiusza, monetami, inskrypcjami i budowlami (Masada, rozbudowa świątyni jerozolimskiej, port w Cezarei). Herodium jako jego pałac-forteca jest jednoznacznie poświadczone przez Flawiusza i potwierdzone wykopaliskami. Nie budzi wątpliwości, że według Flawiusza Herod został pochowany właśnie w Herodium, oraz że zespół Netzera w 2007 r. faktycznie odsłonił na zboczu monumentalne mauzoleum wraz z fragmentami wysokiej klasy, celowo roztrzaskanego sarkofagu.

Sporne jest, czy ten konkretny grobowiec należał do samego Heroda. W 2013 r. dwaj archeolodzy z Uniwersytetu Hebrajskiego, Joseph Patrich i Benjamin (Benny) Arubas – uczniowie Netzera – opublikowali krytykę identyfikacji (m.in. w „Biblical Archaeology Review”, artykuł „Was Herod’s Tomb Really Found?”). Ich zastrzeżenia:

• skala mauzoleum wydaje się zbyt skromna jak na władcę uważającego się za jednego z największych budowniczych epoki;
• plac przed grobowcem jest zbyt mały, by pomieścić tłumy opisane przez Flawiusza;
• schody do górnego pałacu poprowadzono niedbale nad basenem irygacyjnym grobowca i mijają go – co kłóci się z precyzją planowania Heroda;
• orientacja mauzoleum (odchylona o 26–27° od reszty założenia) sugeruje odrębny projekt.

Patrich i Arubas uznali, że „grobowca jak dotąd nie odnaleziono”, wskazując jako możliwe miejsce pochówku wielką basztę na szczycie wzgórza lub wnętrze samego stożka. Podobnie historyk Duane Roller wskazywał na basztę szczytową, a David Jacobson podkreślał, że sarkofag tak ważnej osoby powinien nosić inskrypcję – a żadnego napisu nie znaleziono. Roi Porat, następca Netzera, bronił pierwotnej identyfikacji, powołując się na jakość czerwonego sarkofagu, dominującą pozycję budowli i ślady celowego zniszczenia, trudne do wytłumaczenia inaczej niż jako zemsta na znienawidzonym władcy.

Spór pozostaje otwarty – nie dlatego, że ktoś podważa istnienie Heroda czy Herodium, lecz dlatego, że bez inskrypcji nie da się potwierdzić, czyj rozbity sarkofag tam znaleziono. Stąd status „mieszany”: pewny kontekst historyczny i realny grobowiec we właściwym miejscu i z właściwej epoki, ale brak dowodu, że to akurat sarkofag Heroda, a nie np. członka jego rodziny.

Znaczenie

Herodium przypomina, że Herod z opowieści o narodzinach Jezusa to nie literacki rekwizyt, lecz realny, dobrze udokumentowany władca – człowiek, który zamieniał pustynne wzgórza w monumentalne pałace i który, wedle niezależnego świadectwa Flawiusza, żył w permanentnym lęku o władzę, do tego stopnia, że kazał zabić własną żonę i synów. Taki portret tłumaczy, dlaczego ewangeliczna reakcja Heroda na wieść o „nowo narodzonym królu żydowskim” – strach, gniew, gotowość do przemocy – nie jest z tą postacią sprzeczna, nawet jeśli sam epizod rzezi niemowląt nie ma niezależnego potwierdzenia.

Odkrycie uczy też czegoś o samej archeologii biblijnej: rzadko dostarcza gotowych, jednoznacznych dowodów. Netzer znalazł prawdziwy, imponujący grobowiec z I w. p.n.e., dokładnie tam, gdzie każe go szukać starożytne źródło – a mimo to specjaliści wciąż spierają się o szczegóły identyfikacji. Taki obraz – solidny fundament faktów plus otwarta debata o interpretacji – uczciwiej oddaje naturę historycznych dowodów niż uproszczone twierdzenia, że „archeologia potwierdziła Biblię”.

Źródła

• Wikipedia, „Tomb of Herod” – przebieg odkrycia z 2007 r., skład zespołu Netzera, zarys sporu.
• Smithsonian Magazine, „Finding King Herod’s Tomb” – reportaż o poszukiwaniach i znalezionych fragmentach.
• BiblePlaces.com, „Archaeologists Dispute Claim of Herod’s Tomb” – krytyka Patricha i Arubasa (2013).
• Bible Interpretation (bibleinterp.arizona.edu), „Was Herod’s Tomb Indeed Uncovered at Herodium?” – argumenty za i przeciw, w tym stanowiska Rollera i Jacobsona.
• Biblical Archaeology Society, „Herodium: The Tomb of King Herod Revisited” – stan debaty naukowej.
• Herodium Expedition (herodium.org), opis grobowca Heroda – dane techniczne z oficjalnej strony wykopalisk.
• Wikipedia, „Herodium” – historia budowy kompleksu i topografia wzgórza.
• Flawiusz, Dawne dzieje Izraela, księga 17, przekład ang. W. Whistona, Penelope, University of Chicago – opis pogrzebu Heroda.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Mt 2,1.3.16.19-20.

W małej arabskiej wiosce na zboczu Wzgórza More w Dolnej Galilei ludzie mieszkają nieprzerwanie od tysiącleci, a jej nazwa – Nein – niemal nie zmieniła się od czasów, gdy ewangelista Łukasz opisał tu wskrzeszenie jedynego syna wdowy. Czy współczesna wioska to rzeczywiście to samo miejsce, w którego bramie Jezus zatrzymał orszak pogrzebowy słowami „Młodzieńcze, mówię ci, wstań”? I co archeolodzy zdołali odkryć pod fundamentami osady, która – inaczej niż wiele miejscowości biblijnych – nigdy nie została opuszczona ani zapomniana?

Czym jest to „odkrycie”

Nain z Ewangelii Łukasza to dziś Nein (arab. نين, hebr. ניין) – niewielka arabska wieś muzułmańska w Dolnej Galilei, ok. 14 km na południe od Nazaretu i 7 km na południowy zachód od góry Tabor. Leży na północnym stoku wzniesienia zwanego dawniej „Małym Hermonem”, a dziś częściej Górą More (hebr. Giwat ha-More) – niespełna 5 km od Szunem (dzisiejsze Sulam) i blisko Endor.

To, co czyni Nein wyjątkowym na tle wielu miejsc biblijnych, to ciągłość nazwy i osadnictwa. Nazwa przetrwała bez przerwy od czasów rzymskich aż po dziś – już w IV wieku Euzebiusz z Cezarei w swoim Onomastikonie, a wkrótce po nim Hieronim ze Strydonu, lokalizowali biblijne Nain w pobliżu Endor, dokładnie tam, gdzie leży dzisiejsze Nein. W epoce krucjat wioskę nadano (1101 r.) opactwu na górze Tabor, a od poł. XII w. zarządzali nią joannici; krzyżowcy wznieśli tu kościół upamiętniający cud, później przekształcony w meczet. Rejestry osmańskie z 1596 r. wymieniają 119 muzułmańskich gospodarstw domowych, XIX-wieczni podróżnicy (m.in. Robinson, Smith, Guérin) opisywali niewielką osadę z kamienia i gliny, a spisy mandatowe notują wzrost liczby mieszkańców (157 w 1922 r., 270 w 1945 r.). Dziś Nein liczy ok. dwóch tysięcy mieszkańców i należy do Rady Regionalnej Bustan al-Marj (której jest zarazem siedzibą).

Ponieważ pod zabudową wciąż żyje ludność, systematyczne wykopaliska są niemożliwe – archeolodzy Izraelskiego Urzędu Starożytności (IAA) prowadzą tu wyłącznie wykopaliska ratownicze, ilekroć budowa czy remont odsłoni starsze warstwy. Kolejne sezony (prace A. Mokary’ego w 2003 r. i O. Zidana w 2015 r.) potwierdziły ciągłe osadnictwo od epoki brązu po okres osmański: warstwy i piece typu tabun z późnej epoki brązu, zabudowę hellenistyczną i wczesnorzymską, spalony dom rzymski oraz kryjówkę-schron z tego okresu, prasy do wina i szklane naczynia bizantyjskie (ślad lokalnej produkcji szkła), piec do wypalania wapna, a także budowle wczesnoislamskie, krzyżowieckie, mameluckie (glazurowana ceramika, monety) i osmańskie; do znalezisk numizmatycznych należy też bizantyjski follis Justyna II bity w Konstantynopolu w 570/571 r.. Na zboczu wzgórza zachowały się też grobowce skalne z ceramiką od środkowej epoki brązu po okres mamelucki.

Od 1880 r. działa tu franciszkański kościółek Wskrzeszenia Syna Wdowy – niewielka budowla na fundamentach starszej świątyni, wzniesiona po tym, jak zakonnicy odkupili ruiny wcześniej pełniące funkcję meczetu; pomógł im w tym miejscowy notabl, udostępniając wodę i kamień. Wewnątrz są dwa obrazy przedstawiające cud oraz kamienny sarkofag. Kościół utrzymuje miejscowa rodzina, otwierając go głównie dla grup pielgrzymkowych.

Powiązanie z Pismem

Historia jest opisana wyłącznie u Łukasza, bez odpowiednika u pozostałych ewangelistów: „A nazajutrz udał się do miasta zwanego Nain. I szło z nim wielu jego uczniów i mnóstwo ludzi. A gdy zbliżył się do bramy miasta, właśnie wynoszono zmarłego, jedynego syna matki, która była wdową” (Łk 7,11-12 UBG). Dalej tekst opisuje reakcję Jezusa i sam cud: „Kiedy Pan ją zobaczył, ulitował się nad nią i powiedział do niej: Nie płacz. Potem podszedł i dotknął mar, a ci, którzy je nieśli, stanęli. I powiedział: Młodzieńcze, mówię ci, wstań!” (Łk 7,13-14 UBG). Skutek jest natychmiastowy: „A ten, który był martwy, usiadł i zaczął mówić. I oddał go jego matce” (Łk 7,15 UBG), a świadkowie reagują słowami: „Wielki prorok powstał wśród nas, oraz: Bóg nawiedził swój lud” (Łk 7,16 UBG).

Łukasz nazywa tu Jeszuę (Jezusa) „Panem” (gr. Kyrios) po raz pierwszy w swojej narracji – zanim jeszcze otoczenie rozpozna w Nim więcej niż proroka. Cud jest też odpowiedzią na pytanie uczniów Jana Chrzciciela, czy Jezus jest Tym, który miał przyjść (Łk 7,18-23); wskrzeszenie umarłych wymienione jest tam wprost jako jeden z dowodów.

Bliskość Szunem nie jest przypadkowa dla czytelnika Starego Testamentu. To właśnie w Szunem prorok Elizeusz wskrzesił syna pewnej kobiety (2 Krl 4,8-37), a wcześniej Eliasz w Sarepcie przywrócił życie synowi wdowy (1 Krl 17,17-24) – w obu przypadkach pojawia się ten sam gest oddania wskrzeszonego dziecka matce. Łukasz, opisując wydarzenie niemal w cieniu Szunem, buduje wyraźną analogię: Jezus działa jak wielki prorok dawnego Izraela, lecz bez modlitwy czy rytuału. Komentatorzy (m.in. Fred B. Craddock) wskazują na wyraźne echa językowe między tymi trzema relacjami.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest przede wszystkim samo utożsamienie biblijnego Nain ze współczesnym Nein. Przemawia za tym nieprzerwana ciągłość nazwy, wczesne świadectwa Euzebiusza i Hieronima lokalizujące miejscowość w tym regionie oraz zgodność topograficzna (bliskość Szunem, Endor i góry Tabor). W biblistyce identyfikacja ta należy do rzadko kwestionowanych. Pewne jest też, że wykopaliska ratownicze potwierdziły ciągłe osadnictwo od epoki brązu po czasy nowożytne, w tym warstwy hellenistyczne, rzymskie i bizantyjskie – obejmujące czas życia Jezusa i pierwsze wieki chrześcijaństwa.

Dyskusyjne pozostaje jednak wiele szczegółów. Po pierwsze, żadne odkryte dotąd struktury – brama miejska, konkretny dom czy grobowiec – nie dają się bezpośrednio powiązać z wydarzeniem opisanym w Łk 7. Wynika to z ograniczeń metodologicznych: skoro na starożytnym rdzeniu osady stoi żywa wioska, archeolodzy badają jedynie fragmenty odsłaniane przy pracach budowlanych, nie całe stanowisko. Autorzy popularnonaukowi (np. Danny the Digger) zwracają uwagę, że brama miejska nie została dotąd zlokalizowana – co nie przesądza, że jej nie było, a jedynie że nie natrafiono na jej ślady.

Po drugie, dokładne położenie starożytnej nekropolii bywa różnie opisywane w źródłach popularnych – jedne umieszczają grobowce na wschód od wsi, inne na zachód, inne po stronie południowej; rozbieżność ta najpewniej wynika z kilku skupisk grobów wokół wzgórza.

Po trzecie, historyczność opisanego cudu jest z natury przedmiotem wiary i egzegezy, nie ustaleń archeologicznych – archeologia potwierdza realność miejsca i epoki, ale nie zweryfikuje wydarzenia nadprzyrodzonego. Fakt, że relacja pojawia się wyłącznie u Łukasza i przypomina opowieści o Eliaszu i Elizeuszu, bywa różnie interpretowany: jedni widzą w tym świadome nawiązanie teologiczne (co nie wyklucza historyczności), inni – argument za literacką konstrukcją epizodu. Status tematu określamy jako mieszany: lokalizacja jest praktycznie pewna, materialne ślady wydarzenia pozostają nieuchwytne.

Znaczenie

Nain/Nein to jeden z rzadkich przypadków, w których geografia biblijna nie wymaga skomplikowanej rekonstrukcji – wioska nigdy nie zniknęła z mapy i wciąż nosi swoją starożytną nazwę. Pokazuje to, jak wiele miejscowości z Ewangelii funkcjonowało jako zwykłe, niewielkie osady rolnicze, dalekie od monumentalnej architektury wielkich miast. Warstwy odsłonięte przez archeologów – od pieców i domów sprzed tysięcy lat, przez rzymskie i bizantyjskie ślady produkcji szkła, po budowle mameluckie – rysują obraz miejsca żyjącego nieprzerwanie, dokładnie takiego, jakiego można by się spodziewać po miasteczku odwiedzanym przez wędrownego nauczyciela z Nazaretu.

Dla czytelnika Ewangelii istotniejsze jest jednak to, co Łukasz chciał przekazać, umieszczając akcję tuż obok Szunem. Wskrzeszenie syna wdowy nie jest odosobnionym cudem, lecz częścią narracji o Jezusie jako kimś, kto przewyższa największych proroków Izraela – działa mocą własnego słowa, bez rytuału. Współczucie dla matki, która tracąc jedynego syna traciła jedyne zabezpieczenie w ówczesnym świecie, nadaje wydarzeniu wymiar nie tylko teologiczny, ale i społeczny. Współczesne Nein, wciąż zamieszkane, z czynnym kościółkiem franciszkańskim, pozostaje żywym świadectwem tej historii – nawet jeśli brama miasta wciąż czeka na odkrycie pod ziemią.

Źródła

• Wikipedia (en), hasło „Nain, Israel” – geografia, historia osadnictwa, demografia: en.wikipedia.org/wiki/Nain,_Israel
• Wikipedia (en), hasło „Raising of the son of the widow of Nain” – paralele z Eliaszem/Elizeuszem, komentarz F. Craddocka: en.wikipedia.org/wiki/Raising_of_the_son_of_the_widow_of_Nain
• Israel Antiquities Authority, Hadashot Arkheologiyot, raport nr 1190 (vol. 121, 2009) – wykopaliska A. Mokary’ego (2003): hadashot.iaa.org.il (vol. 121)
• Israel Antiquities Authority, Hadashot Arkheologiyot, raport nr 24950 (vol. 128, 2016) – wykopaliska O. Zidana (2015): hadashot.iaa.org.il (vol. 128)
• Danny the Digger, „Nain – Where Jesus Resurrected the Widow’s Son”: dannythedigger.com/nain
• BibleWalks, „Naim (Nein, Nin)” – groby skalne, ceramika, kościół franciszkański: biblewalks.com/naim
• See the Holy Land, „Nain” – historia kościoła franciszkańskiego: seetheholyland.net/nain
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Łk 7,11-16; kontekst poboczny: 1 Krl 17,17-24; 2 Krl 4,8-37.

Trzej uczniowie widzą, jak twarz ich Nauczyciela zajaśniała jak słońce, a obok Niego stają Mojżesz i Eliasz. Ewangeliści zgodnie mówią o „wysokiej górze”, ale żaden z nich nie podaje jej nazwy. Od stuleci chrześcijańska tradycja wskazuje na Górę Tabor w Galilei, lecz od XVII wieku coraz więcej badaczy stawia na znacznie wyższą Górę Hermon, blisko Cezarei Filipowej. Czy da się dziś rozstrzygnąć, gdzie właściwie doszło do Przemienienia?

Czym jest to „odkrycie”

To nie jest odkrycie w sensie znaleziska wykopaliskowego, lecz spór o identyfikację miejsca — prowadzony na styku geografii historycznej, tekstów starożytnych i archeologii. Chodzi o to, którą z dwóch (a właściwie trzech) realnych gór w Ziemi Świętej najlepiej pasuje do lakonicznego opisu z Ewangelii synoptycznych.

Góra Tabor to izolowane, kopulaste wzniesienie o wysokości 575 m n.p.m., wyrastające niemal samotnie z Doliny Jizreel w Dolnej Galilei, około 18 km od Jeziora Galilejskiego. Wzgórze ma udokumentowaną historię militarną: w 55 r. p.n.e. rzymski namiestnik Aulus Gabiniusz rozgromił na nim armię Aleksandra, syna Arystobula II. Znacznie później, w trakcie powstania żydowskiego przeciw Rzymowi, historyk Józef Flawiusz, jako dowódca sił galilejskich, otoczył szczyt Taboru murem obronnym (66/67 r. n.e.) — fortyfikacja padła po krótkim oblężeniu prowadzonym przez rzymskiego dowódcę Placydusa. To istotne dla samej debaty: mur powstał kilkadziesiąt lat po działalności Jezusa, więc argument, jakoby szczyt Taboru „na pewno” był w Jego czasach zabudowanym, publicznym miejscem, nie jest wcale oczywisty.

Utożsamienie Taboru z górą Przemienienia pojawia się po raz pierwszy u Orygenesa (III w.), a w połowie IV wieku powtarza je Cyryl Jerozolimski w swoich katechezach. Od tego czasu tradycja utrwala się w Kościele bizantyjskim i syryjskim: pielgrzym z Piacenzy widział na szczycie Taboru kościół już około 570 r., a w VI wieku stały tam aż trzy świątynie poświęcone m.in. Mojżeszowi i Eliaszowi. Kolejne warstwy budowli — bizantyjska (IV–VI w.), krzyżowiecka (XII w.) i franciszkański kościół Przemienienia Pańskiego z 1924 r. (proj. Antonio Barluzzi) — stoją jedna na drugiej, dokumentując nieprzerwaną pamięć miejsca.

Góra Hermon to zupełnie inna skala: szczyt wznosi się na 2814 m n.p.m., a jego wierzchołek rozciąga się na granicy Syrii i Libanu, tuż nad Cezareą Filipową (Banias). W Starym Testamencie Hermon (nazywany też Sirion czy Senir) wyznacza północną granicę ziemi zdobytej przez Izraelitów i był ośrodkiem kultu Baal-Hermona. W okresie hellenistyczno-rzymskim, od III w. p.n.e. do V w. n.e., u podnóża góry, w grocie w Banias, funkcjonowało sanktuarium greckiego boga Pana — miejsce składania ofiar i pielgrzymek pogańskich. Na samym szczycie Hermonu XIX-wieczny badacz Charles Warren udokumentował nawet ruiny niewielkiej świątyni (Qasr Antar) z inskrypcją o przysiędze składanej „na rozkaz największego i świętego boga” — dowód, że i sam wierzchołek miał charakter sakralny.

Powiązanie z Pismem

Sześć dni wcześniej Jezus przebywał w okolicach Cezarei Filipowej (Mt 16,13), gdzie Piotr wyznał Go jako Mesjasza. Ewangelia Mateusza łączy to wydarzenie z Przemienieniem konkretną ramą czasową: „A po sześciu dniach wziął Jezus Piotra, Jakuba i Jana, jego brata, i wprowadził ich na wysoką górę, żeby byli na osobności. I został przemieniony przed nimi: jego oblicze zajaśniało jak słońce, a jego szaty stały się białe jak światło” (Mt 17,1-2 UBG). Marek podaje tę samą liczbę dni i niemal identyczny opis: „A po sześciu dniach Jezus wziął ze sobą Piotra, Jakuba i Jana i wprowadził ich samych na wysoką górę, żeby byli na osobności. I przemienił się przed nimi” (Mk 9,2 UBG). Łukasz natomiast liczy inaczej i dodaje cel wejścia na górę: „W jakieś osiem dni po tych mowach wziął ze sobą Piotra, Jana i Jakuba i wszedł na górę, aby się modlić” (Łk 9,28 UBG).

Żaden z ewangelistów nie nazywa góry po imieniu — mamy tylko „wysoką górę” i informację o bliskości w czasie do rozmowy pod Cezareą Filipową. Po zejściu z góry, zanim wydarzenie zostało upublicznione, Jezus nakazał uczniom milczenie „aż Syn Człowieczy powstanie z martwych” (Mk 9,9 UBG), a chwilę później ewangelista dodaje: „A wyszedłszy stamtąd, przechodzili przez Galileę” (Mk 9,30 UBG) — zdanie, które bywa przywoływane w sporze o lokalizację, choć — jak zobaczymy — nie rozstrzyga go jednoznacznie.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest to, że Ewangelie nie podają nazwy góry — w przeciwieństwie do Cezarei Filipowej, którą wymieniają wprost kilka wersetów wcześniej. Pewne jest też, że utożsamienie z Taborem jest bardzo stare (Orygenes, III w.; Cyryl Jerozolimski, ok. połowy IV w.) i to ono ukształtowało liturgię i pielgrzymkowy krajobraz Ziemi Świętej — stąd kościoły na szczycie Taboru nieprzerwanie od schyłku okresu bizantyjskiego po dziś dzień, a w kalendarzu liturgicznym funkcjonuje osobne święto Przemienienia Pańskiego (6 sierpnia).

• Argument geograficzny za Hermonem — zwolennicy tej lokalizacji (m.in. XVII-wieczny hebraista John Lightfoot, a w XX wieku biblista Reginald H. Fuller) podkreślają, że sześć–osiem dni i „wysoka góra” lepiej pasują do wyższego i bliższego Cezarei Filipowej Hermonu niż do odległego o kilka dni marszu Taboru, do którego — jak zauważał już autor hasła w International Standard Bible Encyclopedia — trudno wskazać sensowny powód podróży z okolic Banias.
• Argument przeciw Hermonowi — ci sami krytycy zauważają, że okolice Hermonu i Cezarei Filipowej leżały poza etnicznie żydowską Galileą, w otoczeniu wyraźnie pogańskim (kult Baal-Hermona, sanktuarium Pana w Banias, świątynia na samym szczycie). Trudno — ich zdaniem — wyjaśnić, po co Jezus miałby prowadzić uczniów na modlitwę w sercu pogańskiego kultu, a poranne spotkanie z tłumem i uczonymi w piśmie zaraz po zejściu z góry (Mk 9,14) sugeruje raczej okolicę żydowską.
• Argument o zabudowaniu Taboru — zarzut, że szczyt Taboru „na pewno” był w czasach Jezusa zajęty przez miasteczko lub garnizon (co przeczyłoby frazie „żeby byli na osobności”), opiera się głównie na relacji Józefa Flawiusza o murze z 66/67 r. n.e. — a to już czas po działalności Jezusa. Jaki był status szczytu wcześniej, w praktyce nie wiadomo z pewnością.
• Mk 9,30 — spór o „przechodzili przez Galileę” — jedni czytają to zdanie jako wskazówkę, że góra leżała poza Galileą (co pasowałoby do Hermonu), inni — że ewangelista po prostu kontynuuje opis wędrówki już w obrębie Galilei (co pasuje do Taboru). Sformułowanie jest dwuznaczne i bywa przywoływane po obu stronach sporu.
• Trzecia, mniej znana propozycja — część starszych opracowań encyklopedycznych proponowała kompromis w postaci Dżabal Dżarmak (Har Meron) w Górnej Galilei, łączącego znaczną wysokość z żydowskim, nie pogańskim otoczeniem. Propozycja nie zdobyła jednak szerszego poparcia.

W efekcie żadna ze stron sporu nie dysponuje rozstrzygającym dowodem — ani archeologicznym, ani tekstowym. Współczesne komentarze biblijne (np. w duchu podsumowania encyklopedii ISBE) otwarcie przyznają, że ostatecznie nie wiadomo, która góra kryje się za ewangelicznym opisem.

Znaczenie

Spór o Tabor i Hermon dobrze pokazuje, jak kształtowała się chrześcijańska „geografia pamięci”: miejsca kultu i pielgrzymek nie zawsze są prostą kontynuacją wiedzy z czasów apostolskich, lecz krystalizują się później — tu dopiero w III–IV wieku, wraz z rozwojem pielgrzymek do Ziemi Świętej po nawróceniu Konstantyna. Nie umniejsza to wagi samego wydarzenia: sens Przemienienia — potwierdzenie mesjańskiej tożsamości Jezusa wobec Prawa i Proroków (uosobionych przez Mojżesza i Eliasza) oraz głos z obłoku ogłaszający Go Synem — nie zależy od tego, na którym dokładnie wzniesieniu to się wydarzyło.

Dla czytelnika zainteresowanego archeologią i geografią biblijną spór ten uczy ostrożności: dane literackie (liczba dni, scena pod Cezareą Filipową), historyczno-geograficzne (odległości, wysokości, charakter religijny okolicy) i materialne (fortyfikacje Taboru u Józefa Flawiusza, sanktuarium na szczycie Hermonu) potrafią zawęzić pole możliwości, ale nie zawsze dają jednoznaczną odpowiedź. Górę Tabor od wieków otacza żywa tradycja liturgiczna i architektura — to wystarczający powód, by pozostała głównym miejscem pamięci o Przemienieniu, nawet jeśli argumenty geograficzne za Hermonem wciąż są przez badaczy poważnie rozważane.

Źródła

• Mount Tabor — Wikipedia: wysokość, historia fortyfikacji (Gabiniusz, Józef Flawiusz), historia kościołów bizantyjskich i współczesnych.
• Mount of Transfiguration — Wikipedia: przegląd sporu Tabor/Hermon, lista proponowanych lokalizacji, cytowani badacze (Lightfoot, Fuller, Loisy).
• Mount Hermon — Wikipedia: wysokość, sanktuarium na szczycie (Qasr Antar), związki ze Starym Testamentem (Baal-Hermon, Psalm 133).
• International Standard Bible Encyclopedia, hasło „Transfiguration, Mount of”: szczegółowa dyskusja argumentów za i przeciw Taborowi oraz Hermonowi, propozycja Dżabal Dżarmak.
• Wyszukiwania uzupełniające dot. sanktuarium Pana w Banias/Cezarei Filipowej oraz oblężenia Jotapaty przez Wespazjana (kontekst działalności Józefa Flawiusza w Galilei, 66–67 r. n.e.) — potwierdzone niezależnie w źródłach dot. Banias oraz oblężenia Jotapaty (m.in. relacja Józefa Flawiusza, Wojna żydowska).
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Mt 16,13; Mt 17,1-4; Mk 9,2-3.9.30; Łk 9,28-29.