Kategoria: Odkrycia archeologiczne

Wapienna płytka wielkości kartki papieru, znaleziona przypadkiem w klasztornym magazynie na Górze Oliwnej — a jednak łącząca się z jednym z najbardziej dramatycznych epizodów w dziejach królów Judy. Czterolinijkowy napis mówi wprost: tu przeniesiono szczątki króla i nie wolno ich ruszać. Problem w tym, że litery na kamieniu pochodzą z czasów, gdy króla, o którym mowa, nie było na świecie już od siedmiu stuleci. Co właściwie znaleziono w 1931 roku i co to mówi o pamięci biblijnej w czasach Jezusa?

Czym jest to „odkrycie”

W lutym 1931 roku Eleazar (E. L.) Sukenik, archeolog Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, przeglądał zbiory muzealne rosyjskiego prawosławnego klasztoru Wniebowstąpienia (Eleona) na Górze Oliwnej. Kolekcję tę zgromadził kilkadziesiąt lat wcześniej archimandryta Antonin Kapustin, szef rosyjskiej misji duchownej w Ziemi Świętej, bez zapisanej dokumentacji pochodzenia poszczególnych eksponatów. Sukenik zauważył wśród nich jasną wapienną płytkę o wymiarach około 35 na 34 cm i grubości 6 cm, z czterema krótkimi liniami napisu w piśmie aramejskim, w tzw. kwadratowym piśmie żydowskim.

Tekst, w tłumaczeniu na polski, brzmi w przybliżeniu: „Tu przeniesiono kości Ozjasza, króla Judy — nie otwierać”. Sukenik opublikował znalezisko w hebrajskim czasopiśmie naukowym „Tarbiz” jeszcze w tym samym roku, argumentując za jego autentycznością. Analiza paleograficzna liter wskazuje na okres późnego Drugiej Świątyni, najczęściej I w. p.n.e. – I w. n.e. (część badaczy zawęża to do ok. 30–70 n.e.) — czyli około 700 lat po śmierci króla, którego dotyczy.

Płytka pozostała w zbiorach rosyjskiej cerkwi przez kolejne dziesięciolecia. Według depeszy Jewish Telegraphic Agency z grudnia 1968 roku burmistrz Jerozolimy Teddy Kollek nabył ją wtedy za 150 tysięcy dolarów od Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego z myślą o dopiero co powstałym Muzeum Izraela, gdzie jest wystawiana do dziś; bywa katalogowana w naukowych korpusach inskrypcji regionu pod numerem CIIP 602. Co ciekawe, gdy w 1947 roku Sukenik jako pierwszy badacz obejrzał fragmenty zwojów znad Morza Martwego, to właśnie do liter z tabliczki Ozjasza porównywał ich pismo, budując jedną z pierwszych podstaw datowania zwojów qumrańskich.

Powiązanie z Pismem

Król, którego imię widnieje na tabliczce, występuje w Biblii pod kilkoma formami tego samego imienia: w 2 Księdze Królewskiej nazywany jest Azariaszem, w 2 Księdze Kronik — Uzjaszem, a w nowotestamentowym rodowodzie Jezusa u Mateusza — Ozjaszem (stąd też tytuł niniejszego artykułu). Wszystkie trzy formy odnoszą się do tej samej postaci: króla Judy, syna Amazjasza, którego długie panowanie przypada, według różnych systemów chronologicznych, gdzieś między ok. 792 a 740 r. p.n.e.

Jego panowanie zakończyło się dramatycznie. W 2 Księdze Królewskiej czytamy zwięźle: „I Pan dotknął króla – i był trędowaty aż do dnia swojej śmierci, i mieszkał w odosobnionym domu. Jotam więc, syn króla, zarządzał domem i sądził lud ziemi” (2 Krl 15,5 UBG). Rozwinięcie znajduje się w 2 Księdze Kronik: dumny ze swej potęgi król wszedł do świątyni, by samowolnie spalić kadzidło — zadanie zastrzeżone dla kapłanów. Gdy mu się sprzeciwili, „pojawił się trąd na jego czole przed kapłanami w domu Pana, przy ołtarzu kadzenia” (2 Krn 26,19 UBG). Odtąd aż do śmierci żył w odosobnieniu, wykluczony z życia świątyni, a rządy sprawował jego syn Jotam.

Najważniejszy dla naszej tabliczki jest werset opisujący pogrzeb: „Zasnął więc Uzjasz ze swoimi ojcami i pogrzebali go z nimi na polu grobów królewskich, gdyż mówili: Trędowaty jest” (2 Krn 26,23 UBG). Innymi słowy — król został pochowany w obrębie królewskiego terenu grzebalnego, ale nie w samych grobowcach królewskich, właśnie ze względu na trąd, uznawany w prawie rytualnym za źródło nieczystości. Napis znaleziony na Górze Oliwnej pasuje dokładnie do tego wątku: mówi o kościach, które „przeniesiono” w nowe miejsce i których nie wolno ponownie ruszać — ślad kolejnego, znacznie późniejszego przeniesienia szczątków uznawanych za szczątki Ozjasza, powstały w czasach, gdy pamięć o jego trądzie i osobnym pochówku była wciąż żywa.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest samo istnienie i wystawa obiektu: wapienna płytka z czterolinijkowym aramejskim napisem, znaleziona w 1931 roku w kolekcji rosyjskiego klasztoru na Górze Oliwnej i opisana przez Sukenika jeszcze tego samego roku, znajduje się dziś w Muzeum Izraela w Jerozolimie. Pewne jest też, że litery — pod względem formy pisma — datuje się zgodnie na okres późnego Drugiego Przybytku, czyli mniej więcej I w. p.n.e. – I w. n.e., a nie na czasy samego Ozjasza (VIII w. p.n.e.).

• Autentyczność kontra falsyfikat nowożytny. Włoski orientalista Giovanni Garbini w 1985 roku ogłosił, że tabliczka jest współczesnym fałszerstwem. Pogląd ten pozostał w mniejszości i nie zyskał szerszego poparcia — większość epigrafistów uznaje literę i styl napisu za spójne z autentycznym pismem żydowskim okresu Drugiej Świątyni.
• Autentyczny zabytek, ale czy autentyczny grób? W 2024 roku Anthony Giambrone opublikował w „Journal for the Study of Judaism” analizę, w której odrzuca tezę Garbiniego o współczesnym fałszerstwie, proponując jednak inne rozwiązanie: tabliczka może być starożytnym, lecz inscenizowanym obiektem, powstałym w kontekście hellenistycznej mody na zwiedzanie „grobów sławnych postaci” i wczesnej „biblijnej turystyki” w Judei okresu Drugiej Świątyni. Innymi słowy — obiekt starożytny i autentyczny jako artefakt, ale niekoniecznie oznaczający faktyczne, zweryfikowane szczątki króla.
• Nieznane miejsce znalezienia. Tabliczka trafiła do badaczy przez zbiór antykwaryczny klasztoru, nie w toku kontrolowanych wykopalisk, więc jej pierwotny grobowiec czy pole grzebalne pozostają nieznane. Kwestię tę na nowo podjęli w 2024 r. Y. Tchekhanovets i K. Vach, co pokazuje, że temat wciąż jest przedmiotem aktywnych badań.
• Powód powtórnego pochówku. Nie wiadomo z pewnością, dlaczego kości uznane za szczątki Ozjasza przeniesiono właśnie w okresie rzymsko-herodiańskim. Część badaczy (np. Gordon Franz) łączy to z rozbudową Jerozolimy za Heroda Wielkiego, inni mówią o naruszeniu starego pola grzebalnego przy pracach budowlanych albo o przepisach czystości rytualnej wymuszających przeniesienie królewskich kości poza obręb miasta.

Z tego względu status tego znaleziska trafnie określa się jako mieszany: sam przedmiot jest niemal na pewno autentycznym zabytkiem sprzed dwóch tysięcy lat, ale to, co dokładnie dokumentuje — prawdziwe kości króla czy raczej pobożną tradycję o nich — pozostaje przedmiotem sporu naukowego.

Znaczenie

Tabliczka Ozjasza nie jest śladem z czasów samego króla — nie potwierdza bezpośrednio ani jego istnienia, ani przebiegu wydarzeń opisanych w 2 Krl 15 i 2 Krn 26. Jej wartość leży gdzie indziej: pokazuje, że blisko siedem wieków po śmierci Ozjasza mieszkańcy rzymskiej Judei wciąż znali historię jego trądu i osobnego pochówku na tyle dobrze, by fizycznie zadbać — lub przynajmniej upozorować dbałość — o miejsce spoczynku jego kości, opatrując je ostrzeżeniem „nie otwierać”. To rzadki, namacalny ślad tego, jak żydowska tradycja czasów Jeszui (Jezusa) traktowała pamięć o dawnych królach Judy: z szacunkiem, ale i z pewną dozą inicjatywy religijnej, trudnej dziś do jednoznacznego rozdzielenia na „autentyczną kontynuację” i „pobożną rekonstrukcję”.

Obiekt ma też miejsce w historii nauki — porównanie do liter z tabliczki Ozjasza pomogło Sukenikowi w 1947 roku rozpoznać wiek pierwszych zwojów qumrańskich. Przypomina to, że nie każde znalezisko „archeologii biblijnej” pochodzi z epoki opisywanych wydarzeń — czasem najcenniejsze jest to, co mówi o późniejszej recepcji biblijnej opowieści.

Źródła

• List of inscriptions in biblical archaeology — encyklopedyczne zestawienie, hasło Uzziah Tablet z krótką notą o kontrowersjach.
• 1931 in archaeology — Wikipedia, data i okoliczności identyfikacji tabliczki przez Sukenika w cerkwi Eleona na Górze Oliwnej.
• Rockefeller Archeological Museum — Wikipedia, wzmianka o wpływie liternictwa tabliczki na projekt napisów muzeum w latach 30. XX w.
• Uzziah — Wikipedia, biografia biblijna króla i konteksty pozabiblijne.
• Jewish Telegraphic Agency, „Tombstone of King Uzziah of Judah is Acquired by Israel Museum” — depesza prasowa z grudnia 1968 r. o zakupie tabliczki przez Teddy’ego Kolleka dla Muzeum Izraela.
• Center for Online Judaic Studies, „King Uzziah Burial Inscription, c. 50 CE” — opis fizyczny, tekst i kontekst biblijny inskrypcji.
• Bible Archaeology Report, „King Uzziah: An Archaeological Biography” — przegląd źródeł archeologicznych dot. Ozjasza, w tym hipoteza Gordona Franza o powodach przeniesienia kości.
• Streszczenie artykułu A. Giambrone’a, „The Aramaic Uzziah Inscription and the Syntax of an Ancient Forgery” (Journal for the Study of Judaism, 2024) — najnowsza propozycja interpretacyjna, „inscenizowana autentyczność” tabliczki.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 2 Krl 15,5; 2 Krn 26,19.23.

Zwój, który nie jest zwojem w zwykłym sensie tego słowa — bo zamiast liter na pergaminie kryje wykute w metalu współrzędne ukrytego bogactwa. W 1952 roku w jednej z jaskiń nad Morzem Martwym archeolodzy natrafili na coś, czego nie spodziewali się znaleźć wśród religijnych rękopisów: chłodny, księgowy spis 64 miejsc, w których miały leżeć tony złota i srebra. Czy to autentyczny inwentarz skarbca świątyni jerozolimskiej, ukryty przed nadciągającymi Rzymianami, czy tylko legenda spisana na trwałym, niemal niezniszczalnym nośniku? I dlaczego — mimo dziesięcioleci poszukiwań — nikt nigdy nie odnalazł ani jednej monety z tej listy?

Czym jest to „odkrycie”

14 marca 1952 roku ekipa archeologiczna kierowana przez Rolanda de Vaux, działająca w ramach École Biblique et Archéologique Française w Jerozolimie, badała jaskinię oznaczoną jako Qumran 3, około kilometra na północ od ruin osady w Qumran. W przeciwieństwie do większości zwojów znad Morza Martwego, które trafiały w ręce badaczy za pośrednictwem beduińskich poszukiwaczy, ten dokument — oznaczony później jako 3Q15 — został odkopany in situ przez samych naukowców, na kamiennej półce w głębi jaskini. Odnalazcą był francuski archeolog Henri de Contenson.

Przedmiot okazał się wyjątkowy już na pierwszy rzut oka: zamiast skóry czy papirusu — blacha z miedzi (stop z domieszką około 1 procenta cyny), zwinięta w dwie rolki, które pierwotnie stanowiły jeden pas długości około 2,4 metra. Metal był tak skorodowany, że rozwinięcie go groziło zniszczeniem tekstu. Rozwiązanie znaleziono w latach 1955–1956: zwój przewieziono do Manchesteru, gdzie profesor H. Wright Baker przeciął go wzdłuż na 23 wąskie paski, co pozwoliło odczytać tekst; nadzorował to John Marco Allegro.

Treść — spisana hebrajszczyzną bliską językowi Miszny, miejscami niestarannym pismem i z nietypową pisownią — nie przypomina żadnego innego zwoju z Qumran. To dwanaście kolumn suchego katalogu: kolejne wpisy wskazują konkretne miejsca (cysterny, groby, baseny, ruiny) i to, co rzekomo w nich ukryto — złoto i srebro w sztabach lub monetach, naczynia dziesięciny, szaty kapłańskie, a przy trzech lokalizacjach nawet dodatkowe zwoje. Łącznie wymieniono 64 pozycje. Skala jest oszałamiająca: jedna z nich mówi o 900 talentach srebra (ponad 30 ton), a szacunki całości — zależnie od interpretacji starożytnych jednostek wagi — wahają się od kilkudziesięciu do ponad stu ton kruszcu.

Pierwszą edycję tekstu opublikował w 1960 roku Allegro, wyprzedzając formalnie wyznaczonego edytora zwoju, Józefa Milika, którego oficjalne opracowanie ukazało się dopiero w 1962 roku — spór ten na lata zaognił relacje w zespole badającym zwoje z Qumran. Sam Allegro zorganizował też w 1962 roku ekspedycję poszukującą wskazanych skarbów; grupa przekopała kilka wytypowanych miejsc, lecz wróciła z pustymi rękami. Do dziś żaden z opisanych depozytów nie został odnaleziony. Zwój — po konserwacji przeprowadzonej w latach 90. przez francuskie przedsiębiorstwo energetyczne Électricité de France (EDF) — jest dziś eksponowany w Muzeum Jordanii w Ammanie, dokąd trafił w 2013 roku z wcześniejszej siedziby na cytadeli miasta.

Powiązanie z Pismem

Miedziany zwój nie cytuje Biblii i nie jest tekstem religijnym — to raczej sucha lista, bliższa urzędowemu wykazowi inwentarzowemu. Jego ewentualny związek z Pismem jest więc tematyczny, nie dosłowny: chodzi o motyw, który w historii Izraela powraca regularnie — los cennych naczyń i skarbów świątyni jerozolimskiej w obliczu nadciągającej klęski. Najpełniejszy taki opis w Biblii znajduje się w Jeremiasza 52, relacjonującym zdobycie Jerozolimy przez wojska babilońskie w 586 roku przed Chrystusem i splądrowanie świątyni zbudowanej przez Salomona.

Tekst wylicza z niemal księgową precyzją, co zabrali Chaldejczycy: „Chaldejczycy rozbili kolumny z brązu, które były w domu Pana, podstawy i morze z brązu, które było w domu Pana, a brąz z nich przenieśli do Babilonu” (Jr 52,17). Dalej pada jeszcze bardziej szczegółowy opis: „Dowódca gwardii zabrał kropielnice, kadzielnice, misy, kotły, świeczniki, czasze i kubki; co było ze złota – jako złoto, co było ze srebra – jako srebro” (Jr 52,19). Ten podział na kategorie kruszcu — osobno złoto, osobno srebro — przypomina metodę, jaką posłużył się autor miedzianego zwoju, wyliczając depozyty niemal sześć wieków później.

Ten sam wątek wraca też w żydowskiej tradycji pozabiblijnej, bliższej czasowo powstaniu zwoju: druga Księga Machabejska (2 Mch 2,4–8), spisana poza kanonem uznawanym przez Kościoły protestanckie, opowiada legendę o proroku Jeremiaszu, który miał ukryć Arkę Przymierza i naczynia świątynne w grocie na górze Nebo tuż przed zburzeniem Jerozolimy, zapowiadając, że miejsce pozostanie nieznane, „aż Bóg zgromadzi swój lud”. Popularne teorie łączą tę opowieść z miedzianym zwojem, sugerując zapis tego samego ukrycia — jednak w samym tekście zwoju nie ma ani słowa o Arce, a większość badaczy traktuje to zestawienie jako spekulację bez oparcia w źródłach.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest samo istnienie zwoju, okoliczności jego odkrycia w Jaskini 3 w Qumran w 1952 roku, sposób jego otwarcia w Manchesterze oraz fakt, że jest to jedyny manuskrypt spośród zwojów znad Morza Martwego wykonany z metalu, a nie ze skóry czy papirusu. Nie ulega też wątpliwości, że opisany w nim skarb — mimo licznych prób — nigdy nie został odnaleziony.

• Pochodzenie skarbu. Badacze od dekad spierają się, czyją własność opisuje zwój. Część uczonych widzi w nim inwentarz skarbca drugiej świątyni jerozolimskiej, ukryty przed wybuchem powstania żydowskiego (66–70 r. n.e.) lub tuż przed zdobyciem miasta przez Rzymian. Inni — w tym sam pierwszy wyznaczony wydawca, Józef Milik — uważali treść za spis fikcyjny lub legendarny, niemający odniesienia do realnego majątku, ewentualnie odzwierciedlający podania krążące wokół Qumran. Jeszcze inna hipoteza łączy skarb z majątkiem samej wspólnoty znad Morza Martwego, choć kłóci się to z ascetycznym trybem życia przypisywanym Esseńczykom.
• Datowanie. Frank Moore Cross umieszczał powstanie tekstu między 25 a 75 r. n.e., William F. Albright — między 70 a 135 r., Milik proponował około 100 r., a Émile Puech przesuwał datę przed 68 r. Badaczka Joan E. Taylor argumentowała z kolei za jeszcze późniejszym okresem — powstania Bar-Kochby (132–135 r. n.e.), kiedy żydowscy uchodźcy chronili się w jaskiniach pustyni judzkiej, co zmieniałoby też odpowiedź na pytanie, czyj to skarb.
• Skala majątku. Podane w zwoju miary wagi (talenty) są na tyle niejednoznaczne, że przeliczenia współczesnych badaczy różnią się nawet kilkukrotnie — od nieco ponad 25 do ponad 100 ton kruszcu łącznie. Krytycy, m.in. Robert Cargill, wskazują, że tak ogromna suma, nieporównywalna z żadnym innym znanym z tamtego okresu depozytem, sama w sobie budzi podejrzenia co do realności spisu.
• Domniemany związek z Arką Przymierza. Choć popularne w internecie teorie wiążą zwój z legendą o ukryciu Arki znaną z 2 Mch 2, tekst zwoju nigdzie o niej nie wspomina — to skojarzenie pozostaje w sferze spekulacji, nieopartej na samym źródle.

W efekcie status tego znaleziska najlepiej określić jako mieszany: sam artefakt i okoliczności jego odkrycia są bezsporne i dobrze udokumentowane, natomiast interpretacja treści — kto, kiedy i po co go sporządził oraz czy opisany skarb kiedykolwiek istniał — pozostaje przedmiotem otwartej debaty naukowej.

Znaczenie

Miedziany zwój nie dostarcza dowodu na istnienie żadnego konkretnego wydarzenia opisanego w Biblii — nie potwierdza ani nie obala żadnego wersetu. Jego wartość leży gdzie indziej: pokazuje, jak żywa i namacalna była w świadomości Żydów przełomu er troska o los świątynnych kosztowności — ten sam motyw, który w Piśmie pojawia się już w relacji o zdobyciu Jerozolimy przez Babilończyków. Niezależnie od tego, czy zwój opisuje realny skarb, czy legendę, świadczy o tym, że pamięć o zagrabionych i chowanych bogactwach świątyni — żywa od czasów opisanych w Jeremiasza 52 — trwała w kulturze żydowskiej przez wieki i nabierała nowych form w kolejnych kryzysach, aż po wojnę z Rzymem.

Dla czytelnika Biblii to również przypomnienie, że nie każde znalezisko archeologiczne da się prosto „dopasować” do konkretnego wersetu. Miedziany zwój jest cennym świadectwem epoki i kultury, w której powstawał Nowy Testament, ale jego związek z Pismem pozostaje pośredni — przez wspólny temat, a nie bezpośrednie odniesienie.

Źródła

• Wikipedia (en), Copper Scroll — ogólne fakty o odkryciu, dacie, treści, sporach naukowych i lokalizacji zwoju. en.wikipedia.org/wiki/Copper_Scroll
• Biblical Archaeology Society, Dating the Copper Scroll — argumentacja Joan E. Taylor za datowaniem na okres powstania Bar-Kochby. biblicalarchaeology.org
• Robert Cargill, On the Insignificance and the Abuse of the Copper Scroll, Bible Interp — krytyczne spojrzenie na wiarygodność opisanego skarbu i nadużycia interpretacyjne wokół zwoju. bibleinterp.arizona.edu/opeds/copper
• World History Encyclopedia, hasło o Miedzianym Zwoju — opis fizyczny artefaktu i jego miejsce wśród zwojów z Qumran. worldhistory.org
• Dispersed Qumran Cave Artefacts and Archival Sources (DQCAAS) — materiały o odkryciu w Jaskini 3 i procesie otwarcia zwoju w Manchesterze. dqcaas.com
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Jeremiasza 52,17.19.

Przedmiot wielkości kciuka, wyrzeźbiony z kła hipopotama w kształcie kwiatu granatu, a na jego szyjce drobny, starannie ryty napis w piśmie staro-hebrajskim: „należący do Do[mu Jahw]eh, święty dla kapłanów”. Gdyby napis był autentyczny, byłby to jedyny znany na świecie zabytek fizycznie związany ze świątynią opisaną w 1 Księdze Królewskiej. Od 2004 roku zespół izraelskich badaczy twierdzi jednak, że litery wyryto na starożytnym przedmiocie w czasach współczesnych. Czy „granat z Domu JHWH” to ocalały okruch jerozolimskiej świątyni, czy jedno z najgłośniejszych fałszerstw w historii biblistyki?

Czym jest to „odkrycie”

Przedmiot ma niespełna 4,4 cm wysokości i około 2,1 cm średnicy — mieści się w dłoni jak duży naparstek. Wyrzeźbiono go z kła hipopotama (bywa potocznie nazywany „kością słoniową”, choć nie pochodzi od słonia — hipopotamia kość szkliwna była w starożytności popularnym surowcem jubilerskim). Kształt przedstawia granat w fazie kwitnienia: okrągły korpus zwężający się w szyjkę zakończoną kielichem płatków, z otworem w podstawie wskazującym, że przedmiot nasadzano na trzon — najpewniej berło lub inny przedmiot ceremonialny.

Około jednej trzeciej barku odłamało się w starożytności, zabierając część napisu. Zachowany tekst, uzupełniony przez badaczy, brzmi w transliteracji lby[t yhw]h qdš khnm — „należący do Do[mu Jahw]eh (PAN), święty dla kapłanów”. Rekonstrukcja opiera się na regularności liter i porównaniu ze stylem pisma znanym m.in. z inskrypcji w tunelu Siloam, co sugeruje datowanie napisu na koniec VIII w. p.n.e.

Historia przedmiotu zaczyna się nie na wykopalisku, lecz w sklepie z antykami. Latem 1979 roku francuski paleograf André Lemaire, wykładowca Sorbony, zobaczył granat w antykwariacie w Jerozolimie i sfotografował napis. Opublikował notę w „Revue Biblique” (1981), ale rozgłos zyskał dopiero po artykule Lemaire’a w „Biblical Archaeology Review” (styczeń/luty 1984). W 1988 roku Muzeum Izraela kupiło go od anonimowego darczyńcy za 550 tysięcy dolarów, po tym jak autentyczność wstępnie potwierdził epigrafik Nahman Avigad z Uniwersytetu Hebrajskiego. Przez kolejne lata granat był eksponowany jako jeden z najcenniejszych zabytków muzeum — jedyna zachowana relikwia świątyni Salomona.

Powiązanie z Pismem

Motyw granatu nie jest w opisie świątyni przypadkowy. 1 Księga Królewska opisuje dwie brązowe kolumny, Jachin i Boaz, stojące przy wejściu do przedsionka świątyni, których głowice zdobiły rzędy owoców granatu: „Głowice na obu kolumnach (…) miały jabłka granatu. Było ich dwieście, umieszczone w dwóch rzędach dokoła, na jednej i na drugiej głowicy” (1 Krl 7,20 UBG). Podsumowanie robót precyzuje liczbę: „Czterysta jabłek granatu do tych dwóch siatek, po dwa rzędy jabłek granatu na każdą siatkę, które okrywały dwie okrągłe głowice na szczycie kolumn” (1 Krl 7,42 UBG).

Granaty pojawiają się też w opisie szat arcykapłana z Księgi Wyjścia, gdzie zdobiły dolny brzeg ornatu na przemian ze złotymi dzwoneczkami: „Uczynisz też u jego dołu jabłka granatu (…) a między nimi dokoła złote dzwonki; Złoty dzwonek i jabłko granatu i znowu złoty dzwonek i jabłko granatu, dokoła dolnego brzegu ornatu” (Wj 28,33-34 UBG). Ten podwójny kontekst — świątynny i kapłański — sprawia, że domniemany napis „święty dla kapłanów, [należący] do Domu Jahwe” brzmi wiarygodnie: łączy oba miejsca, w których granat pojawia się w sferze sakralnej. Gdyby przedmiot rzeczywiście pochodził z VIII w. p.n.e., mógłby być głowicą berła kapłana pełniącego służbę świątynną, choć Biblia nigdzie wprost nie opisuje takiego przedmiotu.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest, że sam przedmiot — rzeźbiony kieł hipopotama w kształcie granatu — jest zabytkiem starożytnym, nie współczesnym wyrobem. Pewne jest też, że nie ma udokumentowanego kontekstu wykopaliskowego: trafił na rynek antykwaryczny, a jego wcześniejsze losy są nieznane. To właśnie brak kontekstu — klasyczna czerwona flaga w archeologii — otworzył drogę do sporu o sam napis.

Latem 2004 roku Muzeum Izraela i Izraelski Urząd Starożytności (IAA) ogłosiły publicznie, że napis jest fałszerstwem — jeszcze przed opublikowaniem raportu. Formalne ustalenia ukazały się w 2005 roku w „Israel Exploration Journal”: ośmioosobowy zespół (Yuval Goren, Szmuel Achituw, Avner Ayalon, Miriam Bar-Matthews, Uzi Dahari, Michal Dayagi-Mendels, Aaron Demsky i Nadav Levin) ocenił, że sam kieł hipopotama pochodzi z epoki znacznie wcześniejszej niż domniemany napis — z XIV-XIII w. p.n.e. — a litery wyryto najpewniej współcześnie. Kluczowym argumentem było to, że rysy liter urywają się dokładnie na granicy odłamania barku, jakby fałszerz omijał uszkodzoną krawędź, a w bruzdach wykryto ślady substancji przypominającej klej.

Lemaire i część epigrafów się z tym nie zgodzili: ich zdaniem dwie niepełne litery na granicy złamania mają kreski przecinające krawędź pęknięcia, co oznaczałoby, że napis powstał, zanim doszło do odłamania — a więc w starożytności. Ślady kleju tłumaczyli późniejszą konserwacją. W 2007 roku doszło do ponownego spotkania — Achituw, Demsky i Goren, mimo zmiany zdania w kilku szczegółach, podtrzymali ocenę o fałszerstwie, a Lemaire pozostał przy autentyczności. Spór utknął w martwym punkcie.

Sprawa nabrała też wymiaru sądowego. W grudniu 2004 roku izraelska policja oskarżyła kolekcjonera Odeda Golana i trzech antykwariuszy o prowadzenie pracowni fałszerskiej, produkującej m.in. inskrypcję Joasza; wśród domniemanych fałszerstw wymieniano też napis na granacie, choć nie był on przedmiotem formalnego zarzutu. 14 marca 2012 roku sędzia Aharon Farkasz uniewinnił Golana od wszystkich zarzutów fałszerstwa — nie orzekł jednak wprost o autentyczności granatu, bo formalnie nie był on częścią zarzutów.

Ciekawy zwrot nastąpił kilka lat później. W 2014 roku ceniona paleograf Ada Jardeni zbadała napis i uznała, że kluczowa litera taw nie sięga starożytnego złamania — co przemawiałoby za fałszerstwem. Latem 2015 roku zgodziła się jednak na ponowne badanie: 15 czerwca spotkała się w Muzeum Izraela z Lemaire’em i epigrafikiem Robertem Deutschem (współoskarżonym w procesie Golana), a zespół prof. Bruce’a Zuckermana z USC wykonał zdjęcia nowszą techniką obrazowania reliefu. Po badaniu Jardeni zmieniła zdanie, pisząc do redaktora „Biblical Archaeology Review”, że dostrzegła właściwy fragment kreski taw przy złamaniu i „nie ma powodu wątpić w autentyczność” napisu. Trzej pierwotni sygnatariusze raportu z 2005 roku nie zmienili jednak stanowiska. Spór pozostaje otwarty, a przedmiot nadal jest eksponowany w Muzeum Izraela z zastrzeżeniem o spornej autentyczności.

Znaczenie

Ten spór jest pouczający niezależnie od jego rozstrzygnięcia. Pokazuje, jak niewiele materialnych śladów zostało po świątyni opisanej w 1 Księdze Królewskiej — i dlaczego. Kolumny Jachin i Boaz z ich setkami brązowych granatów nie zniknęły z powodu upływu czasu, lecz zostały celowo zniszczone: relacja z upadku Jerozolimy w 586 r. p.n.e. odnotowuje, że babilońscy żołnierze rozbili kolumny i zabrali z nich brąz, licząc nawet owoce granatu na siatkach: „Głowica na niej była z brązu (…) naokoło głowicy była siatka i jabłka granatowe, wszystko z brązu (…) A tych jabłek granatu było dziewięćdziesiąt sześć po każdej stronie; wszystkich jabłek granatu było po sto na siatce wokoło” (Jr 52,22-23 UBG). Świątynia Salomona nie zniknęła w niepamięć — została rozebrana na surowiec, a to, co przetrwało, trafiło do Babilonu jako łup. Brak potwierdzonych reliktów tamtej budowli nie jest więc zagadką, lecz konsekwencją udokumentowanego w Biblii zniszczenia.

Sprawa granatu pokazuje też coś szerszego o pracy z zabytkami bez kontekstu wykopaliskowego: nawet czołowi specjaliści, patrząc przez ten sam mikroskop na te same milimetry kości, dochodzą do przeciwnych wniosków i zmieniają zdanie po latach. To przestroga przed pochopnym ogłaszaniem znaleziska „dowodem” biblijnej historii, ale i przypomnienie, że motyw granatu — obecny w szatach kapłańskich i w architekturze świątyni — był w starożytnym Izraelu rozpoznawalnym symbolem sacrum, niezależnie od losów tego konkretnego przedmiotu z jerozolimskiego antykwariatu.

Źródła

• Wikipedia (en), „Ivory pomegranate” — fakty, daty, przebieg sporu: en.wikipedia.org/wiki/Ivory_pomegranate
• Bible Archaeology Report (2024), „Weighing the Evidence: Is the Ivory Pomegranate Authentic?” — argumenty obu stron: biblearchaeologyreport.com
• Ancient Near East, „The Inscribed Ivory Pomegranate from the House of the Lord” — wymiary, chronologia, spotkanie z 2015 r.: ancientneareast.net
• Biblical Archaeology Society, „Ivory Pomegranate Revisited: A Relic from Solomon’s Temple?” — historia odkrycia i publikacji Lemaire’a: biblicalarchaeology.org
• NBC News (2004), „Solomon relic a fake, museum concludes” — ogłoszenie wyniku komisji IAA: nbcnews.com
• Forward, „Antiquities Dealers Indicted” — akt oskarżenia przeciw Odedowi Golanowi i współoskarżonym (2004): forward.com
• LiveScience (2012), „Biblical Relic Dealer Acquitted in Forgery Trial, Sparking Controversy” — wynik procesu Golana: livescience.com
• Cytaty biblijne: Uwspolczesniona Biblia Gdanska (UBG), 1 Krl 7,20.42; Wj 28,33-34; Jr 52,22-23.

Bryła zwęglonego pergaminu, krucha jak popiół z ogniska, przeleżała w izraelskim magazynie 45 lat, bo dotknięcie groziło rozsypaniem jej w pył. Nikt nie odważył się jej rozwinąć. A jednak w 2016 roku naukowcy odczytali z niej tekst biblijny — nie dotykając ani jednego włókna. Co właściwie kryło się w środku i dlaczego ten poczerniały zwitek zmienił spojrzenie na historię tekstu Biblii?

Czym jest to „odkrycie”

W 1970 roku zespół archeologów Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie — Dan Barag i Ehud Netzer — wraz z Josefem Porathem z Izraelskiego Urzędu Starożytności (IAA) badał ruiny starożytnej synagogi w En-Gedi, oazie nad Morzem Martwym. W gruzach Świętej Arki (miejsca przechowywania zwojów Tory) natrafili na spalone, sczerniałe grudki, które okazały się pozostałością zwoju pergaminowego. Synagoga spłonęła w pożarze około 600 roku n.e. — jego przyczyna pozostaje niejasna (wskazywano zarówno na najazd, jak i na napięcia religijno-polityczne epoki bizantyjskiej), ale skutek był jednoznaczny: osada nigdy nie została odbudowana, a jej mieszkańcy tam nie wrócili.

Zwój był tak zniszczony, że każda próba fizycznego dotknięcia powodowała jego dalsze kruszenie. Przez 45 lat leżał więc zamknięty w klimatyzowanym magazynie IAA jako nierozwiązywalna zagadka — cenny, lecz „nieczytelny” artefakt. Przełom przyniosła dopiero współpraca z informatykiem Brentem Sealesem z University of Kentucky, który od lat rozwijał metodę „wirtualnego rozwijania” zniszczonych zwojów. W 2014 roku kuratorka IAA Pnina Shor przekazała jego zespołowi dane ze skanowania.

Naukowcy prześwietlili bryłę mikrotomografem komputerowym (micro-CT), uzyskując trójwymiarowy obraz wnętrza zwoju o rozdzielczości rzędu kilkunastu mikrometrów na woksel. Następnie oprogramowanie przeszło przez trzy etapy: segmentację (wyodrębnienie kolejnych, splątanych warstw pergaminu), teksturowanie (wykrycie różnic gęstości wskazujących na atrament) i spłaszczenie (przekształcenie zakrzywionej powierzchni 3D w czytelny, płaski obraz 2D) — bez fizycznego rozwinięcia zwoju. Wynik opublikowano we wrześniu 2016 roku w czasopiśmie Science Advances; sygnowali go W. Brent Seales i Clifford Seth Parker (Kentucky), Michael Segal i Emanuel Tov (Uniwersytet Hebrajski) oraz Pnina Shor i Josef Porath (IAA). Udało się odzyskać dwie kolumny pisma hebrajskiego — 35 linii tekstu, z czego 18 odczytano bezpośrednio, a 17 kolejnych zrekonstruowano na podstawie widocznych śladów i kontekstu.

Tekst okazał się fragmentem Księgi Kapłańskiej — obejmuje odcinek od Kpł 1,1 do Kpł 2,11. To najstarszy egzemplarz księgi Pięcioksięgu, jaki kiedykolwiek znaleziono w Arce synagogalnej, i najstarszy fragment biblijny odkryty od czasów zwojów z Qumran (znanych jako zwoje znad Morza Martwego).

Powiązanie z Pismem

Odczytany fragment to początek Księgi Kapłańskiej — zbioru przepisów dotyczących ofiar składanych w Namiocie Zgromadzenia, przekazanych Mojżeszowi przez Jahwe (PAN). Tekst otwiera się słowami: „I Pan zawołał do Mojżesza, i powiedział do niego z Namiotu Zgromadzenia: Przemów do synów Izraela i powiedz im: Jeśli ktoś z was zechce złożyć Panu ofiarę, niech złoży ją z bydła, ze stada albo z trzody” (Kpł 1,1-2 UBG). Dalej następują szczegółowe wskazówki dotyczące ofiary całopalnej — jak kapłani mają ją przygotować, poćwiartować i spalić na ołtarzu, co podsumowuje formuła: „To jest całopalenie, ofiara ogniowa, miła woń dla Pana” (Kpł 1,9 UBG).

Zachowany fragment sięga też początku rozdziału drugiego, poświęconego ofierze pokarmowej z mąki, oliwy i kadzidła, wraz z zastrzeżeniem: „Żadna ofiara pokarmowa, jaką będziecie składać Panu, nie będzie przygotowywana z zakwasem, bo żadnego zakwasu ani żadnego miodu nie będziecie spalać na ofiarę ogniową dla Pana” (Kpł 2,11 UBG). To właśnie ten fragment — instrukcje kultyczne z samego progu Księgi Kapłańskiej — trafił niegdyś do arki synagogi w En-Gedi jako część zwoju czytanego podczas nabożeństw, zanim strawił go ogień.

Co pewne, a co dyskutowane

Poza sporem pozostają: miejsce i okoliczności znalezienia zwoju w 1970 roku (potwierdzone przez dokumentację wykopaliskową Uniwersytetu Hebrajskiego i IAA), stan fizyczny artefaktu (zwęglona, nierozwijalna bryła), zastosowana metoda odczytu (mikrotomografia i cyfrowe „wirtualne rozwijanie”, opisane i zrecenzowane w Science Advances, 2016) oraz sama treść — spółgłoskowy tekst hebrajski identyczny z tekstem masoreckim znanym z późniejszego średniowiecznego Kodeksu Leningradzkiego, łącznie z podziałem na akapity.

• Dokładna data powstania zwoju. Datowanie radiowęglowe próbki wykonane w Instytucie Weizmanna dało wiek 1754±40 lat, co po kalibracji wskazuje na przedział 235–340 n.e. (prawdopodobieństwo 68%) lub szerzej 210–390 n.e. (89%) — a więc III–IV wiek. Paleografka Ada Yardeni, analizując kształt liter, zaproponowała w artykule w czasopiśmie „Textus” datowanie wcześniejsze — na drugą połowę I wieku lub najwyżej początek II wieku n.e. W 2018 roku badacz Drew Longacre opublikował w tym samym czasopiśmie polemikę, w której zakwestionował metodę Yardeni (wskazując na zbyt ubogi materiał porównawczy z późniejszych stuleci) i opowiedział się za datowaniem zgodnym z wynikiem radiowęglowym, dopuszczając margines na wiek II lub nawet V. Rozbieżność rzędu dwóch-trzech stuleci pozostaje więc otwarta.
• Przyczyna pożaru synagogi. Że budynek spłonął w VI wieku i osada już nigdy nie została zasiedlona — to fakt archeologiczny. Co dokładnie wywołało pożar (najazd, konflikt lokalny, inne zdarzenie), źródła nie rozstrzygają jednoznacznie.
• Zakres bezpośrednio odczytanego tekstu. Warto pamiętać, że z 35 zrekonstruowanych linii jedynie 18 odczytano wprost ze skanu — pozostałe 17 to rekonstrukcja komputerowa oparta na widocznych fragmentach liter i logice tekstu. To wciąż solidna, recenzowana naukowo metoda, ale nie jest to „fotografia” całego fragmentu w dosłownym sensie.

Znaczenie

Zwój z En-Gedi wypełnia lukę w historii przekazu tekstu biblijnego. Między najpóźniejszymi zwojami znad Morza Martwego (sprzed ok. 70 r. n.e.) a najstarszymi zachowanymi pełnymi kodeksami masoreckimi (Kodeks Aleppo, ok. X w.; Kodeks Leningradzki, XI w.) rozciąga się kilkusetletnia przerwa, z której niemal nie zachowały się rękopisy biblijne. Fragment z En-Gedi, datowany na III–IV wiek (lub — według alternatywnej hipotezy — nawet wcześniej), jest jednym z niewielu bezpośrednich świadectw z tego okresu. To, że jego spółgłoskowy tekst pokrywa się co do joty z wersją znaną z dużo późniejszych kodeksów średniowiecznych, pokazuje niezwykłą stabilność przekazu tekstu Księgi Kapłańskiej na przestrzeni ponad tysiąca lat kopiowania ręcznego.

Odkrycie ma też znaczenie technologiczne: metoda „wirtualnego rozwijania” opracowana przez zespół Brenta Sealesa udowodniła, że da się odczytać tekst z artefaktu, którego fizyczne otwarcie oznaczałoby jego zniszczenie. Podejście to otworzyło drogę do prac nad innymi trudnymi przypadkami zwęglonych zwojów (np. papirusów z Herkulanum), zamienionych dotąd w martwe świadectwa przeszłości w nietkniętą, lecz czytelną cyfrowo formę.

Dla samej archeologii biblijnej zwój z En-Gedi to też pierwszy przypadek odnalezienia fragmentu Pięcioksięgu bezpośrednio w Arce Świętej działającej synagogi (a nie w jaskini czy genizie), co dokumentuje, jaki tekst faktycznie czytano na nabożeństwach w żydowskiej wspólnocie nad Morzem Martwym w pierwszych wiekach naszej ery.

Źródła

• Seales, W.B., Parker, C.S., Segal, M., Tov, E., Shor, P., Porath, Y., „From damage to discovery via virtual unwrapping: Reading the scroll from En-Gedi”, Science Advances, 2(9), 2016 — pełna publikacja naukowa z opisem metody i tekstu: science.org/doi/10.1126/sciadv.1601247 (dostępna też w PMC: pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5031465).
• „En-Gedi Scroll”, Wikipedia (wersja angielska) — zestawienie danych o odkryciu, datowaniu i sporze paleograficznym: en.wikipedia.org/wiki/En-Gedi_Scroll.
• University of Kentucky, Digital Restoration Initiative, „The Scroll from En-Gedi” — opis techniczny procesu wirtualnego rozwijania i chronologia projektu: cs.uky.edu/dri/the-scroll-from-en-gedi.
• Biblical Archaeology Society, „Book of Leviticus Verses Recovered from Burnt Hebrew Bible Scroll” — kontekst wykopaliskowy i cytat Josefa Poratha o losie osady: biblicalarchaeology.org.
• Segal, M., Yardeni, A. i in., „An Early Leviticus Scroll from En-Gedi: Preliminary Publication”, Textus 26, 2016 (zawiera paleograficzną analizę Yardeni datującą zwój na I–II w.), oraz polemika Longacre, D., „Reconsidering the Date of the En-Gedi Leviticus Scroll (EGLev)”, Textus 27(1), 2018 — spór o datowanie paleograficzne kontra radiowęglowe: brill.com/view/journals/text/27/1.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Kpł 1,1-2; 1,9; 2,11.

Skorupa wielkości dłoni, pokryta pięcioma liniami niezdarnie wyrytych znaków — cztery z nich to bazgroły, których nikt do końca nie potrafi odczytać, piąta zaś to kompletny, dwudziestodwuliterowy alfabet. Czy to tylko zeszyt ćwiczeń starożytnego ucznia pisma, czy fragment, który da się powiązać z dramatem utraty Arki Przymierza opisanym w Pierwszej Księdze Samuela? Znalezisko z Izbet Sartah, niewielkiej osady na wzgórzach nad równiną nadmorską, od pół wieku dzieli badaczy najstarszego alfabetu.

Czym jest to „odkrycie”

W 1976 roku zespół Uniwersytetu Tel Awiwskiego pod kierunkiem Mosze Kochaviego, z Israelem Finkelsteinem jako kierownikiem prac terenowych, prowadził wykopaliska na niewielkim wzgórzu Izbet Sartah, około 3 km na wschód od starożytnego Afek, tuż przy dzisiejszym Rosz ha-Ajin. W jednej z 43 podziemnych silosów na zboże (jamie nr 605), należącej do drugiej fazy osadnictwa (stratum II, wczesna epoka żelaza), natrafiono na fragment naczynia glinianego pokryty rytym pismem.

Na skorupie widnieje pięć linii znaków w piśmie protokananejskim, wyrytych — co samo w sobie jest ciekawostką — od lewej do prawej, choć późniejsze pismo semickie ustaliło się w kierunku odwrotnym. Cztery górne linie liczą łącznie 81 znaków i przez większość epigrafów (m.in. F.M. Crossa, J. Naveha, J. Teixidora, É. Puecha, a ostatecznie też samego A. Demsky’ego) są uznawane za nieuporządkowany zestaw liter — ćwiczenie kaligraficzne początkującego skryby, a nie spójny tekst. Piąta, dolna linia to jednak coś wyjątkowego: pełny, dwudziestodwuliterowy alfabet, zapisany niemal w kolejności znanej z późniejszych abecadeł semickich, choć z kilkoma przestawieniami (m.in. zamienione miejscami ajin i pe, a według części badaczy też chet i zajin) oraz śladami pomyłki i poprawki przy literze waw. Łącznie na skorupie naliczono 103 znaki.

Tekst opublikował Kochavi w 1977 roku w czasopiśmie „Tel Aviv”, a w tym samym numerze Aaron Demsky zidentyfikował piątą linię jako abecadło i nazwał znalezisko „protokananejskim abecadłem z okresu Sędziów”. Ostrakon uznaje się za najstarszy znany abecedariusz zapisany pismem niesklinowym (alfabetycznym, protokananejskim) — starsze są jedynie klinowe abecadła ugaryckie z XIV w. p.n.e., które posługiwały się zupełnie innym, trzydziestoznakowym systemem klinowym. Skorupa jest dziś przechowywana i eksponowana w Muzeum Izraela w Jerozolimie.

Powiązanie z Pismem

Kochavi zaproponował, że Izbet Sartah można utożsamić z biblijnym Eben-Ezer — miejscem, gdzie Izraelici rozbili obóz przed feralną bitwą z Filistynami pod Afek. Księga wskazuje na bliskość obu miejscowości: „I słowo Samuela dotarło do całego Izraela. W tym czasie Izrael wyruszył przeciwko Filistynom do walki i rozbili obóz koło Ebenezer. Filistyni zaś rozbili obóz w Afek.” (1 Sm 4,1 UBG). Odległość między Izbet Sartah a Tel Afek — około 3 km — dobrze pasuje do tego opisu, choć identyfikacja pozostaje propozycją, nie pewnikiem.

Najśmielszą próbę powiązania samej treści ostrakonu z tą historią podjął w 1990 roku William H. Shea, proponując odczyt czterech „ćwiczeniowych” linii jako narracji równoległej do 1 Sm 4–6: przybycie Izraelitów „na pole” pod Afek, zabranie nienazwanego wprost przedmiotu przez Kittim (Ludy Morza, do których należeli Filistyni) do Azoru, do „Dagona, pana Aszdodu” i do Gat, jego powrót do Kiriat-Jearim, wreszcie — w linii czwartej — imię „Chofni” i wiadomość o śmierci „brata” wymagającej pochówku. Gdyby ten odczyt był trafny, korespondowałby z: „Posłał więc lud do Szilo, by sprowadzić stamtąd arkę przymierza Pana zastępów, który zasiada między cherubinami. Byli tam też z arką przymierza Boga dwaj synowie Helego, Chofni i Pinchas.” (1 Sm 4,4 UBG), a starcie Arki z bóstwem Aszdodu przywołuje później opisane w 1 Sm 5 zmagania Jahwe (PAN) z Dagonem. To jednak odczyt mniejszościowy i krytykowany (o czym niżej).

Nazwa Eben-Ezer wraca też przy zwycięstwie Samuela nad Filistynami: „Wtedy Samuel wziął kamień, ustawił go między Mispą a Szen i nazwał go Ebenezer, mówiąc: Aż dotąd pomagał nam Pan.” (1 Sm 7,12 UBG). Nawet jeśli ostrakon nie opowiada wprost tej historii, sytuuje realne, poświadczone archeologicznie miejsca — Afek, Aszdod, Gat, Kiriat-Jearim — w tym samym regionie i czasie co wydarzenia otwierające 1 Księgę Samuela.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: odkrycie w 1976 r. przez ekipę Kochaviego i Finkelsteina w silosie nr 605 w Izbet Sartah, w warstwie z wczesnej epoki żelaza; skorupa ma pięć linii pisma protokananejskiego zapisanego od lewej do prawej, z pełnym 22-literowym abecadłem w linii piątej; zabytek jest w Muzeum Izraela w Jerozolimie. Potwierdzają to zarówno publikacje oryginalne (Kochavi, Demsky — „Tel Aviv” 4, 1977), jak i późniejsze, niezależne przeglądy (Cross, Naveh, Puech, Shea).
• Dyskutowane — datowanie: paleograficznie litery wyglądają na starsze niż stratygrafia (stąd tytuł Kochaviego „z okresu Sędziów”), warstwa wskazuje raczej na XI w. p.n.e. Naveh ostrzegał, że pismo jest na tyle niepewne i pełne błędów skryby, iż nie warto z niego wyciągać daleko idących wniosków paleograficznych.
• Dyskutowane — identyfikacja miejsca: utożsamienie Izbet Sartah z biblijnym Eben-Ezer to propozycja Kochaviego, przyjmowana przez część badaczy, ale nie pewnik — inni wskazują na okolice dzisiejszego Kafr Kasim, bliżej Antipatris.
• Dyskutowane — treść czterech górnych linii: większość epigrafów (Cross, Naveh, Teixidor, Puech, po latach też sam Demsky) uznaje je za bezładny zestaw liter, ćwiczenie ucznia. A. Dotan (1981) odczytał fragment jako zapis darowizny odzieży. Najdalej poszedł W.H. Shea (1990), rekonstruując opowieść o utracie Arki z imieniem Chofniego włącznie — odczyt pomysłowy, ale oparty na niepewnych identyfikacjach uszkodzonych liter i odrzucany przez większość specjalistów jako nadinterpretacja.
• Dyskutowane — status języka i pisma: czy tekst można nazwać „hebrajskim”. Na tym etapie pismo protokananejskie nie odróżniało się jeszcze od fenickiego, więc surowsze kryteria (Christopher Rollston: odrębność i pisma, i języka) tego określenia odmawiają. Demsky broni „hebrajskości”, wskazując na tę samą nietypową kolejność liter powracającą wieki później w akrostychach biblijnych (Lamentacje) i w napisach z Kuntillet Adżrud.
• Dyskutowane — tytuł „najstarszego”: to uproszczenie nazywać ostrakon „najstarszym alfabetem świata” — starsze o kilka wieków są klinowe abecadła z Ugarit (XIV w. p.n.e.), a wśród kandydatów na „najstarszy hebrajski napis” konkurują z nim kalendarz z Gezer i ostrakon z Chirbet Kejjafa — same przedmiot sporów datacyjnych.

Znaczenie

Niezależnie od tego, czy cztery górne linie kryją w sobie opowieść o Arce, czy są jedynie ćwiczeniem kaligraficznym, ostrakon z Izbet Sartah pozostaje kamieniem milowym w historii pisma. Pokazuje, że około XI w. p.n.e., w niewielkiej, rolniczej osadzie na wzgórzach Kanaanu, ktoś — prawdopodobnie uczeń — uczył się zapisywać cały ciąg 22 spółgłoskowych znaków w kolejności bardzo zbliżonej do tej, która za pośrednictwem alfabetu fenickiego dała początek pismu hebrajskiemu, greckiemu i w konsekwencji łacińskiemu.

To także świadectwo, że pismo nie było zarezerwowane wyłącznie dla pałacowych czy świątynnych skrybów wielkich miast, lecz docierało do prowincjonalnych osad rolniczych — właśnie takiego środowiska, w jakim rozgrywają się wydarzenia otwierające 1 Księgę Samuela. Ostrakon nie „dowodzi” historyczności bitwy pod Afek ani utraty Arki — nawet zwolennicy odczytu Shei traktują to jako hipotezę. Pokazuje jednak, że region opisany w biblijnej narracji — z realnymi miejscowościami takimi jak Afek, Aszdod, Gat czy Kiriat-Jearim — funkcjonował w tym czasie jako obszar żywej, choć jeszcze kształtującej się kultury piśmienniczej.

Źródła

• William H. Shea, „The 'Izbet Sartah Ostracon”, Andrews University Seminary Studies 28/1 (1990), s. 59–86 — obszerne opracowanie techniczne: transkrypcja, historia badań i autorski (kontrowersyjny) odczyt czterech górnych linii: digitalcommons.andrews.edu
• Wikipedia (en), hasło „Izbet Sartah” — lokalizacja, historia wykopalisk, identyfikacja z Eben-Ezer i alternatywne propozycje: en.wikipedia.org/wiki/Izbet_Sartah
• Center for Online Judaic Studies, „Izbet Sartah Ostracon, 12–10th century BCE” — zwięzły opis znaleziska i datowania: cojs.org
• Biblical Archaeology Society, „What’s the Oldest Hebrew Inscription? A Reply to Christopher Rollston” — spór o kryteria uznania tekstu za „hebrajski”, porównanie z kalendarzem z Gezer i ostrakonem z Chirbet Kejjafa: biblicalarchaeology.org
• BibleWalks, „Eben Ezer (Izbet Zarta)” — opis stanowiska, faz osadnictwa, kontekstu znaleziska w silosie nr 605 i sporu o identyfikację z Eben-Ezer: biblewalks.com
• Israel Finkelstein, „Past Fieldwork” — nota o udziale w wykopaliskach w Izbet Sartah jako kierownika prac terenowych: israelfinkelstein.wordpress.com
• Early Semitic Languages and Scripts — potwierdzenie kierunku pisma (od lewej do prawej) i lokalizacji zabytku w Muzeum Izraela: earlysemitic.weebly.com
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 1 Sm 4,1; 4,4; 7,12.

Skrawek papirusu wielkości wizytówki, dwie linijki archaicznego pisma i jedno słowo, które elektryzuje badaczy: „Jerozolima”. Gdyby napis okazał się autentyczny, byłby to najstarszy znany pozabiblijny dokument w języku hebrajskim wspominający stolicę Judy z imienia. Problem w tym, że od ogłoszenia odkrycia w 2016 roku trwa spór, czy litery na starożytnym nośniku same są starożytne — czy ktoś dopisał je znacznie później. Co właściwie wiadomo o tym niewielkim, a kłopotliwym artefakcie?

Czym jest to „odkrycie”

Fragment papirusu ma zaledwie około 11 cm długości i 2,5 cm wysokości — skrawek, który zmieściłby się na dłoni. Zachowały się na nim dwie linijki pisma paleohebrajskiego (starszej formy alfabetu, sprzed przyjęcia pisma aramejskiego „kwadratowego”). Zespół badaczy — epigrafista Szmuel Achitub, laureat Nagrody Izraela, oraz Eitan Klein i Amir Ganor z Izraelskiego Urzędu ds. Starożytności (IAA) — odczytał tekst w przybliżeniu jako: „[słu]żebnica króla, z Naarat, dzbany wina, do Jerozolimy”. Interpretacja sugeruje krótką notatkę magazynową dokumentującą wysyłkę wina do stolicy Judy.

Papirus nie pochodzi z regularnych wykopalisk. Trafił w ręce IAA w 2012 roku w toku akcji przeciwko rabusiom starożytności — funkcjonariusze przechwycili go od handlarzy usiłujących sprzedać znalezisko na czarnym rynku. Według ich relacji artefakt miał pochodzić z jednej z jaskiń Pustyni Judzkiej nad Morzem Martwym — tego samego regionu, z którego pochodzą zwoje qumrańskie. Ponieważ nie było naukowego wykopaliska, nie ma udokumentowanej stratygrafii ani kontekstu archeologicznego — cała wiedza o pochodzeniu opiera się na słowach osób zamieszanych w nielegalny handel zabytkami, co samo w sobie jest istotnym zastrzeżeniem.

IAA ogłosiła odkrycie publicznie w październiku 2016 roku, a opracowanie naukowe (editio princeps) ukazało się w 2017 roku, autorstwa Achituwa, Kleina i Ganora (Israel Exploration Journal 67/2). Próbkę nośnika poddano datowaniu radiowęglowemu (C-14), które wskazało wiek papirusu na 2500–2800 lat — wynik mieszczący się w tzw. plateau Hallstatt, gdzie krzywa kalibracyjna C-14 spłaszcza się i daje szeroki przedział, praktycznie od VIII do IV wieku p.n.e. Dopiero analiza paleograficzna (kształt liter) pozwoliła zawęzić datowanie do drugiej połowy VII wieku p.n.e. — ostatnich dziesięcioleci niepodległego Królestwa Judy przed podbojem babilońskim. Jeśli napis jest autentyczny, byłby to jeden z zaledwie trzech znanych hebrajskich papirusów z okresu Pierwszej Świątyni — pozostałe dwa pochodzą z Wadi Murabba’at.

Powiązanie z Pismem

Domniemany dokument datuje się na drugą połowę VII wieku p.n.e. — a to właśnie w tym okresie rozpoczyna swoją służbę prorok Jeremiasz. Księga, która nosi jego imię, otwiera się precyzyjnym zakotwiczeniem chronologicznym: „Do którego doszło słowo Pana za dni Jozjasza, syna Amona, króla Judy, w trzynastym roku jego panowania” (Jr 1,2 UBG) — czyli około 627 roku p.n.e. Dalej tekst prowadzi czytelnika przez panowanie kolejnych królów, „Doszło także za dni Joakima, syna Jozjasza, króla Judy, aż do końca jedenastego roku Sedekiasza, syna Jozjasza, króla Judy, aż do uprowadzenia do niewoli mieszkańców Jerozolimy” (Jr 1,3 UBG) — a więc aż do upadku miasta w 586 roku p.n.e. To dokładnie ta sama epoka, do której (na podstawie analizy liter) datowany jest sporny papirus.

Ciekawym szczegółem jest nazwa miejscowości wymienionej w tekście — Naarat. To nie nazwa zmyślona: ta sama miejscowość pojawia się w opisie granic pokolenia Efraima: „I ciągnęła się od Janocha do Atarot i Naarat, i dochodziła do Jerycha, a kończyła się przy Jordanie” (Joz 16,7 UBG). Naarat leżała więc w okolicach Jerycha, niedaleko doliny Jordanu — realistyczne miejsce pochodzenia przesyłki wina na szlaku do stołecznej Jerozolimy.

Gdyby papirus był autentyczny, nie potwierdzałby żadnego konkretnego wydarzenia z Księgi Jeremiasza — nie ma w nim mowy ani o proroku, ani o żadnym królu z imienia. Byłby jednak niewielkim, przyziemnym świadectwem funkcjonowania administracji Judy dokładnie w tych dekadach, które Jeremiasz opisuje jako czas narastającego zagrożenia. Prorok zapowiadał klęskę z północy: „Bo oto zwołam wszystkie rody z królestw północnych, mówi Pan, i przyjdą, a każdy z nich ustawi swój tron u wejścia do bram Jerozolimy, przeciw wszystkim jej murom i przeciw miastom Judy” (Jr 1,15 UBG). Papirus, jeśli prawdziwy, pokazywałby tę samą Jerozolimę jeszcze w czasach pokoju — zanim spełniły się słowa o nadciągającej katastrofie.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest, że sam materiał — włókna papirusu — ma wiek zgodny z okresem Pierwszej Świątyni, co potwierdza niezależne datowanie radiowęglowe. Pewne jest też, że dokument nie pochodzi z kontrolowanych wykopalisk, lecz z rąk handlarzy starożytnościami — co samo w sobie nie przesądza o fałszerstwie, ale nakazuje ostrożność.

Sporem, i to poważnym, jest autentyczność samego pisma. Kilka dni po ogłoszeniu odkrycia głos sprzeciwu podniósł Christopher Rollston z George Washington University, jeden z czołowych epigrafistów zajmujących się pismem starohebrajskim. Jego zdaniem litery są współczesnym dopiskiem na autentycznie starożytnym, ale pustym nośniku. Rollston wskazał błąd gramatyczny w wyrazie „dzbany”: w klasycznym biblijnym hebrajskim forma sprzężona (status constructus) rzeczownika męskiego w liczbie mnogiej traci charakterystyczne końcowe -m — tak jak w 1 Sm 25,18, gdzie „dzbany wina” zapisano bez tej litery. Na spornym papirusie owo -m pozostało, co dla Rollstona wygląda na typowy błąd kogoś, kto naśladuje starożytną gramatykę, nie w pełni ją rozumiejąc — sygnał częstszy w nowożytnych naśladownictwach niż w oryginałach.

Aren Maeir z Uniwersytetu Bar-Ilan, znany z wykopalisk w Tell es-Safi/Gat, poszedł dalej w krytyce metodologii samego ogłoszenia. Zwrócił uwagę, że C-14 potwierdza jedynie wiek papirusu jako materiału, nie wiek atramentu — a znane są przypadki fałszerstw na autentycznym starożytnym „podłożu”. Przypomniał też serię wątpliwych fragmentów rzekomych zwojów znad Morza Martwego, które pojawiły się na rynku po 2002 roku i później uznano w większości za falsyfikaty — dowód, że na rynku działają zdolni fałszerze. Skrytykował również IAA za publikację przed przeprowadzeniem pełniejszych badań chemicznych atramentu.

Sama IAA przyznała, że nie potrafi wykluczyć fałszerstwa, ale nikt nie przedstawił na nie dowodu — i zaprosiła niezależnych badaczy do zbadania artefaktu. Jednym z powodów impasu jest brak wiarygodnej metody chemicznego datowania atramentu, w odróżnieniu od datowania nośnika. Spór pozostaje nierozstrzygnięty do dziś: Rollston w kolejnych latach ostrzegał podobnie przy innych „sensacyjnych” znaleziskach z rynku antykwarycznego bez udokumentowanego pochodzenia, traktując ten papirus jako przykład ostrożności metodologicznej wobec obiektów niepochodzących z wykopalisk.

Znaczenie

Gdyby autentyczność papirusu została jednoznacznie potwierdzona, byłoby to znalezisko wyjątkowe — pierwszy znany hebrajskojęzyczny dokument spoza Biblii z nazwą „Jerozolima” wprost, oraz rzadki ślad administracji Królestwa Judy: dowód, że w VII wieku p.n.e. istniał zorganizowany system transportu i ewidencji towarów kierowanych do stolicy. Potwierdzałoby to obraz Jerozolimy jako realnego centrum gospodarczego regionu — dokładnie takiego, jaki wyłania się z opisów biblijnych z czasów ostatnich królów Judy.

Ten przypadek jest pouczający niezależnie od rozstrzygnięcia sporu. Pokazuje różnicę między wiekiem materiału a wiekiem napisu — i dlaczego archeolodzy biblijni traktują z ostrożnością każde znalezisko bez udokumentowanego kontekstu wykopaliskowego, nawet gdy laboratoryjne datowanie samego przedmiotu wypada imponująco. Odpowiedzialne podejście do dowodów pozabiblijnych oznacza rzetelną ocenę tego, co dana rzecz naprawdę może wykazać, a nie poszukiwanie sensacyjnych „potwierdzeń”. Papirus „do Jerozolimy” pozostaje dziś w archiwum otwartych pytań — ani obalony, ani powszechnie przyjęty — co samo w sobie jest lekcją o granicach tego, co archeologia potrafi orzec z pewnością.

Źródła

• Biblical Archaeology Society, „The King of Judah, Jars of Wine, and the City of Jerusalem” — treść papirusu, datowanie C-14 (plateau Hallstatt), spór o autentyczność: biblicalarchaeology.org
• The Times of Israel, „Archaeologists question ‘oldest’ Hebrew mention of Jerusalem” — reakcje Rollstona i Maeira: timesofisrael.com
• The Times of Israel, „Oldest Hebrew mention of Jerusalem found on rare papyrus from 7th century BCE” — ogłoszenie IAA, wymiary, okoliczności przejęcia w 2012 r.: timesofisrael.com
• The Jerusalem Post, „IAA refutes authenticity accusations of ‘Jerusalem’ papyrus inscription” — odpowiedź IAA na zarzuty: jpost.com
• Christopher Rollston, „The New ‘Jerusalem’ Papyrus: Not so Fast…” — argument gramatyczny (błąd w formie „dzbany”) za możliwym fałszerstwem: rollstonepigraphy.com
• Aren Maeir, „My take on the Jerusalem Papyrus” — krytyka metodologii datowania i publikacji, precedensy fałszerstw: gath.wordpress.com
• Wikipedia, hasło „Naarath” — identyfikacja biblijnej miejscowości Naarat z Joz 16,7: en.wikipedia.org
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Jr 1,2-3.15; Joz 16,7.

W ostatnim dniu wykopalisk latem 2005 roku, w murze zwykłego budynku w judejskiej Szefeli, natrafiono na ciężki wapienny głaz. Kiedy go obrócono, okazało się, że blisko trzy tysiące lat temu ktoś wyrył na nim wszystkie litery alfabetu. Czy to znaczy, że w epoce, którą Biblia wiąże z Dawidem i Salomonem, w prowincjonalnych osadach uczono się pisać? A jeśli tak — co ten kamień faktycznie rozstrzyga, a czego nie dowodzi?

Czym jest to „odkrycie”

Abecedariusz — to ćwiczebny lub pamięciowy zapis liter alfabetu w kolejności, coś w rodzaju starożytnego „elementarza”. Kamień z Tel Zajit (hebr. Zejta, dolina Guwrin, ok. 50 km na południowy zachód od Jerozolimy) jest jednym z najważniejszych takich zabytków epoki żelaza, ponieważ zawiera pełny, 22-literowy alfabet zachodniosemicki i pochodzi z dobrze datowanej, nienaruszonej warstwy archeologicznej.

• Znalezienie: 15 lipca 2005, w ostatnim dniu sezonu, przez wolontariusza Dana Rypmę; wykopaliskami kierował Ron E. Tappy z Pittsburgh Theological Seminary.
• Kontekst: głaz był wtórnie wmurowany w ścianę budowli. Warstwa (żelazna epoka IIA) datowana jest na połowę X w. p.n.e. — to kluczowe, bo daje inskrypcji pewny grunt stratygraficzny, a nie tylko szacunek z rynku antykwarycznego.
• Sam obiekt: wapienny blok o masie ok. 17 kg (38 funtów), wymiary ok. 37,5 × 27 × 15,7 cm. Na jednej stronie wyryto dwie linie liter, a na odwrocie wykuto misowate wgłębienie (poj. ok. 1,8 litra) — pierwotne przeznaczenie kamienia nie jest pewne.
• Treść: w pierwszej linii mieści się 18 liter (od alef do cade), w drugiej pozostałe cztery (od kof do taw), a dalej dwa zagadkowe zygzakowate znaki.

Pismo przeanalizował epigrafik ekspedycji P. Kyle McCarter Jr. (Johns Hopkins University), a wyniki opublikowano w Bulletin of the American Schools of Oriental Research (nr 344, 2006) oraz w tomie zbiorowym Literate Culture and Tenth-Century Canaan: The Tel Zayit Abecedary in Context (red. R. E. Tappy, P. K. McCarter Jr., 2008). Kamień znajduje się w gestii Izraelskiego Urzędu ds. Starożytności (IAA) i nie jest eksponowany publicznie.

Najciekawsza jest niestandardowa kolejność liter. Względem znanego nam porządku alfabetu abecedariusz z Tel Zajit różni się w trzech miejscach: waw stoi przed he, het przed zajin (tak samo jak we wcześniejszym abecedariuszu z Izbet Sarta), a lamed przed kaf. Tę ostatnią zamianę skryba najwyraźniej sam zauważył — i przekreślił ją znakiem w kształcie litery X. Właśnie ten „błąd i poprawka” podpowiada wielu badaczom, że mamy do czynienia z ćwiczeniem uczniowskim, śladem realnego procesu nauczania pisma.

Powiązanie z Pismem

Kamień z Tel Zajit nie wspomina o żadnej postaci biblijnej ani wydarzeniu. Jego związek z Pismem jest pośredni, ale istotny: dotyczy samej możliwości pisania i uczenia się liter w czasach i regionie, o których mówi Biblia. Księga Powtórzonego Prawa zakłada bowiem społeczność, w której słowo pisane jest częścią codziennej pobożności.

W szóstym rozdziale, tuż po wyznaniu wiary „Szema”, pada nakaz przekazywania słów Bożych i zapisywania ich:

„Słuchaj, Izraelu! Pan, nasz Bóg, Pan jest jeden. Będziesz miłował Pana, swego Boga, całym swym sercem, całą swą duszą i z całej swej siły” (Pwt 6,4-5 UBG).

„I będziesz je często przypominał swoim synom i rozmawiał o nich, przebywając w swoim domu, idąc drogą, kładąc się i wstając. (…) Wypiszesz je też na odrzwiach swego domu i na swoich bramach” (Pwt 6,7.9 UBG).

To nakaz Jahwe (PAN) zakładający, że przynajmniej część ludu potrafi te słowa „wypisać”. Podobnie mówi prawo o królu, który ma własnoręcznie sporządzić odpis prawa: „A gdy już zasiądzie na swym królewskim tronie, napisze sobie w księdze odpis tego prawa od kapłanów Lewitów” (Pwt 17,18 UBG). Piśmienność pojawia się też mimochodem w narracji — jak w scenie, gdy Gedeon „schwytał młodzieńca spośród mieszkańców Sukkot”, a ten „spisał mu książąt Sukkot i jego starszych, siedemdziesięciu siedmiu mężczyzn” (Sdz 8,14 UBG). Zwykły młodzieniec z niedużej miejscowości potrafi zapisać listę imion.

Abecedariusz z Tel Zajit dobrze pasuje do takiego tła: pokazuje, że w X w. p.n.e. w judejskiej Szefeli ktoś ćwiczył alfabet — a więc alfabetyczne pismo i jego nauka nie były wyłączną własnością nadmorskich miast fenickich.

Co pewne, a co dyskutowane

Względnie pewne:

• Datowanie i kontekst. Kamień pochodzi z zamkniętej warstwy X w. p.n.e. — to jeden z najlepiej udokumentowanych pełnych abecedariuszy tej epoki z terenu Izraela/Judy.
• Pełny alfabet. Zapisano wszystkie 22 litery, w porządku odbiegającym od późniejszego standardu w trzech miejscach; przekreślona zamiana lamed/kaf wskazuje na charakter ćwiczeniowy.
• Świadectwo kultury skrybów. Sam fakt istnienia takiego ćwiczenia dowodzi, że umiejętność pisma alfabetycznego docierała w głąb lądu, poza wybrzeże.

Realnie dyskutowane:

• Fenickie czy „przejściowe”? McCarter uznał pismo za przejściowe — między dojrzałym pismem fenickim a późniejszym, odrębnym pismem hebrajskim. Z tym polemizuje m.in. Christopher Rollston, według którego litery są jeszcze w pełni fenickie, więc kamień nie stanowi dowodu na wykształcone, odrębne pismo hebrajskie w X w.
• Czyja to osada? Tappy wiązał Tel Zajit z pograniczem wczesnego Królestwa Judy. Israel Finkelstein i inni kwestionują tę atrybucję na gruncie archeologicznym i paleograficznym, wskazując, że przynależność kulturowa miejsca (judejska, fenicka nadmorska czy filistyńsko-kananejska) nie jest przesądzona.
• Co to dowodzi o piśmienności? Pojedynczy abecedariusz nie dowodzi powszechnej umiejętności czytania i pisania ani rozbudowanej biurokracji państwowej. Rollston przestrzega, że jeden zabytek to za mało, by mówić o „izraelskiej piśmienności” jako zjawisku masowym.
• Napis dodatkowy. Część badaczy odczytuje przy abecedariuszu krótki ciąg ʿ-z-r (możliwe imię lub słowo „pomoc”), co pozostaje niepewne.

Rzetelniej więc powiedzieć, że kamień z Tel Zajit uwiarygadnia obraz świata, w którym pismo istnieje i jest nauczane — niż że „udowadnia” konkretne wydarzenia biblijne czy istnienie scentralizowanego państwa Salomona.

Znaczenie

Znaczenie tego znaleziska jest przede wszystkim kulturowe i historyczne. Debata o X w. p.n.e. — epoce tzw. monarchii zjednoczonej — od dawna toczy się między badaczami skłonnymi widzieć tam realne państwo z aparatem skrybów a tymi, którzy widzą luźniejsze, słabo piśmienne społeczności. Abecedariusz z Tel Zajit nie kończy tego sporu, ale dokłada do niego twardy, datowany dowód: ktoś w judejskiej Szefeli ćwiczył cały alfabet, w porządku bliskim (choć nie tożsamym) temu, który znamy z Biblii.

Dla czytelnika Pisma płynie stąd wniosek ostrożny, ale mocny. Nakaz z Księgi Powtórzonego Prawa, by słowa Boże „wypisać na odrzwiach domu i na bramach” oraz „często przypominać synom”, nie jest anachronizmem wprojektowanym w niepiśmienną epokę. Kultura, w której powstawał i był przekazywany tekst biblijny, dysponowała alfabetem, skrybami i praktyką nauczania liter — a materialnym śladem tej praktyki jest właśnie siedemnastokilogramowy kamień z Tel Zajit.

Zabytek uczy przy tym pokory: pokazuje, jak wiele zależy od odczytania kształtu liter i interpretacji warstwy — i jak łatwo z jednego przedmiotu wyciągnąć więcej, niż on sam udźwignie.

Źródła

• Wikipedia — „Tel Zayit abecedary / Zayit Stone”: przegląd okoliczności odkrycia, wymiarów, kolejności liter i sporu o przynależność kulturową (punkt startowy, sprawdzany dalej).
• P. K. McCarter, R. E. Tappy i in., „An Abecedary of the Mid-Tenth Century B.C.E. from the Judaean Shephelah”, BASOR 344 (2006): pierwotna publikacja naukowa z analizą paleograficzną.
• R. E. Tappy, P. K. McCarter Jr. (red.), Literate Culture and Tenth-Century Canaan: The Tel Zayit Abecedary in Context (Eisenbrauns, 2008): tom zbiorowy poświęcony inskrypcji i jej kontekstowi.
• Ch. Rollston, „The Phoenician Script of the Tel Zayit Abecedary and Putative Evidence for Israelite Literacy”: głos polemiczny — pismo jako w pełni fenickie i ograniczenia wniosków o piśmienności.
• Biblical Archaeology Society, „Early Inscriptions from the Time of David and Solomon”: kontekst X w. p.n.e.
• TheTorah.com, „Pe before Ayin in Biblical Pre-Exilic Acrostics”: tło do zagadnienia niestandardowej kolejności liter w abecedariuszach.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Pwt 6,4-5.7.9; Pwt 17,18; Sdz 8,14.

W 2012 roku, na podłodze zawalonego budynku w twierdzy górującej nad Doliną Ela, archeolodzy natrafili na skorupy wielkiego glinianego dzbana. Po żmudnym sklejeniu odsłoniły one napis wyryty w miękkiej jeszcze glinie, zanim naczynie trafiło do pieca: „Eszbaal, syn Bedy”. Imię Eszbaal znamy z Biblii — nosił je jeden z synów króla Saula. Czy to ślad tego samego człowieka, czy raczej dowód, że tak brzmiące imiona rzeczywiście krążyły w Judzie epoki, w której Pismo umieszcza początki monarchii?

Czym jest to „odkrycie”

Chirbet Qeiyafa to ufortyfikowane miasto z epoki żelaza IIA, położone w Dolinie Ela (arabskie Wadi es-Sant), około 30 km na południowy zachód od Jerozolimy — na strategicznym pograniczu między nizinami filistyńskimi a górami judzkimi. Datowanie radiowęglowe spalonych pestek oliwek z warstwy zniszczenia lokuje życie tego miasta w wąskim oknie około 1020–980 r. p.n.e., czyli w czasie, w którym tradycja biblijna sytuuje panowanie Dawida.

Napis, o którym mowa, to druga inskrypcja odkryta na tym stanowisku (po tzw. ostrakonie z Qeiyafy). Skorupy dzbana znaleziono w sektorze C, w budynku C11 — na podłodze pomieszczenia i w gruzie tuż nad nią. Litery wyryto przed wypaleniem naczynia, na barku dużego dzbana zasobowego (pithosu). Pismo biegnie od prawej do lewej i wykonała je wprawna ręka: znaki są duże, wyraźne, równej wielkości i równo rozmieszczone.

Odczyt zapisuje się jako [ ] ʾšbʿl bn bdʿ — „Eszbaal, syn Bedy”. Pierwsze, uszkodzone słowo mogło wskazywać, że zawartość dzbana pochodziła „z pola/majątku” tego człowieka; to typowa formuła własnościowo-administracyjna. Publikacja naukowa ukazała się w 2015 roku w prestiżowym Bulletin of the American Schools of Oriental Research (BASOR 373, s. 217–233), pod tytułem „The ʾIšbaʿal Inscription from Khirbet Qeiyafa”. Autorami są Yosef Garfinkel, Mitka R. Golub, Haggai Misgav i Saar Ganor (rekonstrukcję dzbana wykonał Adrian Ganor z Izraelskiego Urzędu Starożytności).

Kluczowy fakt: to pierwsze inskrypcyjne wystąpienie imienia Eszbaal w całej znanej epigrafice. Imię ojca — Beda (bdʿ) — jest z kolei unikatowe: nie pojawia się nigdzie indziej ani w Biblii, ani w innych napisach.

Powiązanie z Pismem

Imię Eszbaal nosi w Biblii jeden z czterech synów Saula. Rodowody w Pierwszej Księdze Kronik wymieniają go dwukrotnie:

„Ner spłodził Kisza, a Kisz spłodził Saula, Saul zaś spłodził Jonatana, Malkiszuę, Abinadaba i Eszbaala” (1 Krn 8,33 UBG; niemal identycznie 1 Krn 9,39).

Co ciekawe, w narracji Drugiej Księgi Samuela ten sam syn Saula występuje pod innym imieniem — Iszboszet:

„Lecz Abner, syn Nera, dowódca wojsk Saula, wziął Iszboszeta, syna Saula, i przyprowadził go do Machanaim” (2 Sm 2,8 UBG).

Ta różnica nie jest przypadkowa. Imię Eszbaal (hebr. ʾšbʿl) zawiera element baal, który znaczy „pan, władca”. W najstarszym okresie tytuł ten mógł odnosić się także do Boga Izraela, Jahwe (PAN) — jako „Pana”. Później jednak, gdy w Izraelu rozprzestrzenił się kult kananejskiego bóstwa Baala, kręgi wierne wyłącznie Jahwe zaczęły uznawać ten człon za nieodpowiedni. Dlatego w wielu miejscach Pisma element baal zastąpiono słowem boszet („hańba, wstyd”) — stąd Iszboszet, „człowiek hańby”, zamiast pierwotnego Eszbaal. Ten sam mechanizm widać w parze Meribbaal / Mefiboszet, syn Jonatana (por. 1 Krn 8,34).

Trzeba od razu zaznaczyć: człowiek z dzbana to nie syn Saula. Patronimik jednoznacznie go odróżnia — jest „synem Bedy”, a nie „synem Saula”. Garfinkel i Ganor uznają go za lokalną osobę, najpewniej właściciela majątku rolnego, którego produkty magazynowano i rozprowadzano w owym dzbanie. Znaczenie napisu leży więc nie w konkretnej postaci, lecz w tym, że samo imię — z całym jego teoforycznym „bagażem” — było w tej epoce realnie w użyciu.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest, że dzban istnieje, że napis wyryto przed wypaleniem (a więc jest oryginalny, nie późniejszy), że odczyt „Eszbaal, syn Bedy” jest czytelny i powszechnie przyjmowany, oraz że kontekst archeologiczny datuje się na przełom XI i X w. p.n.e. Spór nie dotyczy autentyczności zabytku, lecz jego szerszych interpretacji.

• Klasyfikacja pisma. Większość opisów (w tym artykuł w BASOR) mówi o „kananejskim piśmie alfabetycznym” (proto-kananejskim), z którego dopiero wyłaniało się pismo starohebrajskie. Oficjalna strona wykopalisk bywa mniej ostrożna i nazywa je wprost „starohebrajskim”. Różnica jest istotna, bo dotyczy tego, czy mamy już do czynienia z pismem „izraelskim”, czy z wcześniejszym, wspólnym Lewantowi etapem rozwoju alfabetu.
• Tożsamość stanowiska. Garfinkel i Ganor identyfikują Chirbet Qeiyafa z biblijnym Szaaraim („Dwie Bramy” — miasto ma dwie bramy). Inni proponują inne nazwy: Gershon Galil obstaje przy Netaim (1 Krn 4,23), Yehuda Dagan przy Aditaim (Joz 15,36). Żadna identyfikacja nie jest rozstrzygnięta.
• Przynależność etniczno-polityczna i datowanie. Zespół wykopaliskowy widzi w Qeiyafie judzką twierdzę z czasów wczesnej monarchii (brak kości świni, domy wbudowane w mur kazamatowy, sprzęt do wypieku chleba). Israel Finkelstein i badacze „niskiej chronologii” kwestionują tak wczesne i tak jednoznacznie „judzkie” odczytanie, rozciągając zasiedlenie na okres ok. 1050–915 r. p.n.e. i wskazując raczej na kananejskie lub północnoizraelskie tło. Zespół Garfinkla odrzucił też próby wiązania stanowiska z filistyńskim Gat.

Warto zauważyć, że sam napis nie rozstrzyga żadnego z tych sporów — jest po prostu jednym z twardych, datowalnych faktów, wokół których toczy się debata.

Znaczenie

Największa wartość inskrypcji z Qeiyafy leży w onomastyce, czyli w rozkładzie imion w czasie. Garfinkel, Golub, Misgav i Ganor zwrócili uwagę na wyrazistą prawidłowość: imiona z elementem baal pojawiają się w źródłach z X w. p.n.e. (zarówno w warstwie biblijnej odnoszącej się do epoki Saula i Dawida, jak i w tym właśnie napisie), natomiast znikają z judzkich inskrypcji między IX a VI w. p.n.e. Ten sam wzorzec — obecność imion „baalowych” wcześnie, ich zanik później — widać niezależnie w tekście biblijnym.

To zbieżność, która coś mówi. Gdyby biblijne rodowody Saula spisano dopiero w okresie późnym (jak sądzą niektórzy krytycy), trudno byłoby wytłumaczyć, skąd w nich imiona z członem, którego późniejsi skrybowie wręcz unikali i cenzurowali. Rozkład imion sugeruje raczej, że tekst biblijny zachował autentyczną, wczesną tradycję onomastyczną z czasów, do których się odwołuje. Nie jest to „dowód na Dawida”, ale realna, niezależna poszlaka spójności.

Drugi wymiar to piśmienność. Napis wykonała wprawna ręka, w ramach czynności administracyjnej (oznaczenie własności lub pochodzenia towaru). Qeiyafa dostarczyła jednej z zaledwie kilku znanych inskrypcji z X-wiecznej Judy — to argument, że w tym regionie i w tym czasie istnieli już wyszkoleni skrybowie i pewien poziom organizacji państwowej, zdolnej prowadzić zapisy. Napis stanowi też ogniwo w rozwoju alfabetu: etap pośredni między dawnym, „nieelitarnym” pismem a późniejszym, ustandaryzowanym pismem fenickim.

Krótko mówiąc: dzban Eszbaala nie „udowadnia Biblii”, ale osadza jej świat w namacalnej rzeczywistości — pokazuje, że imiona, formy pisma i praktyki, które Pismo przypisuje wczesnej monarchii, faktycznie funkcjonowały w Judzie przełomu XI i X w. p.n.e.

Źródła

• Y. Garfinkel, M. R. Golub, H. Misgav, S. Ganor, „The ʾIšbaʿal Inscription from Khirbet Qeiyafa”, Bulletin of the American Schools of Oriental Research 373 (2015), s. 217–233 — pierwsza pełna publikacja naukowa napisu.
• Khirbet Qeiyafa Archaeological Project (Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie), strona poświęcona inskrypcji Eszbaala: khirbet-qeiyafa.huji.ac.il/eshbaal-inscription oraz /eshbaal-inscription-0 — odczyt, kontekst i interpretacja zespołu wykopaliskowego.
• „Biblical Name Eshbaal Found Outside of the Bible”, Biblical Archaeology Society: biblicalarchaeology.org — omówienie odczytu, datowania i powiązania z Eszbaalem/Iszboszetem.
• „Khirbet Qeiyafa”, Wikipedia: en.wikipedia.org/wiki/Khirbet_Qeiyafa — przegląd stanowiska, datowania radiowęglowego i sporów o identyfikację (Szaaraim, Netaim, Aditaim) oraz stanowiska I. Finkelsteina.
• „Eshbaal Revealed: Biblical Name Found on 3,000-Year-Old Jar in Israel”, NBC News: nbcnews.com — relacja prasowa z wypowiedziami Garfinkla i Ganora, że chodzi o innego Eszbaala niż syn Saula.
• „Second Inscription from Qeiyafa Published”, BiblePlaces Blog: bibleplaces.com — datowanie warstwy i charakterystyka pisma.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 1 Krn 8,33; 1 Krn 8,34; 1 Krn 9,39; 2 Sm 2,8.

Kawałek wypalonej gliny wielkości paznokcia, z odciśniętym obrazkiem dwóch tajemniczych postaci i pięcioma literami starohebrajskiego pisma – czy to naprawdę może potwierdzać istnienie konkretnego urzędu opisanego w Biblii? Gdy w 2017 roku izraelscy archeolodzy ogłosili odczytanie napisu „należąca do zarządcy miasta” na bulli z Jerozolimy, wielu zapytało, na ile taki drobiazg może w ogóle „potwierdzać” cokolwiek. Odpowiedź jest bardziej stonowana niż nagłówki gazet, ale nie mniej interesująca.

Czym jest to „odkrycie”

Przedmiot, o którym mowa, to bulla – gliniana grudka, którą w starożytności odciskano pieczęcią na sznurku zabezpieczającym zwój lub worek z towarem, podobnie jak dziś zakłada się plombę. Ma zaledwie 13 na 15 milimetrów i 2–3 milimetry grubości. W górnej części widnieją dwie stojące postacie zwrócone do siebie lustrzanie, o głowach zaznaczonych jako duże kropki bez detali twarzy, ubrane w prążkowane, sięgające kolan szaty. Poniżej podwójnej linii biegnie napis w piśmie starohebrajskim, odczytany jako lsr‘r – skrócony zapis wyrażenia „lesar ha-ir”, czyli „należąca do zarządcy/naczelnika miasta” (hebr. sar ha-ir).

Bullę zauważył w 2017 roku Szimon Cohen, pracownik Izraelskiego Urzędu Starożytności (IAA), podczas prac konserwatorskich w laboratoriach IAA w jerozolimskiej dzielnicy Har Chocwim. Sam obiekt pochodził jednak z wcześniejszych wykopalisk na Placu Zachodniej Ściany, prowadzonych od 2005 roku pod kierunkiem dr Szlomit Weksler-Bdolah – z pozostałości budynku z okresu Pierwszej Świątyni, około stu metrów na zachód od Wzgórza Świątynnego. Przedmiot wydobyto więc w ramach regularnych, udokumentowanych wykopalisk, a dopiero później, przy sortowaniu zabytków, ktoś dostrzegł na nim napis. To istotne, bo – jak podkreślała sama Weksler-Bdolah – była to pierwsza pieczęć z tytułem „zarządcy miasta”, jaką znaleziono w autoryzowanym wykopalisku naukowym, a nie na rynku antykwarycznym.

Napis przeanalizowali paleograficznie prof. Tallay Ornan (Uniwersytet Hebrajski) oraz prof. Benjamin Sass (Uniwersytet Telawiwski), którzy na podstawie kształtu liter datowali bullę na przełom VII i VI w. p.n.e., czyli schyłek okresu Pierwszej Świątyni. Wyniki opublikowano w 2019 roku w tomie Ancient Jerusalem Revealed: Archaeological Discoveries, 1998–2018 pod redakcją Hillela Gevy (Ornan, Weksler-Bdolah, Sass, s. 67–72), a wcześniej, w grudniu 2017 i styczniu 2018, przedstawiono je opinii publicznej i czasowo wystawiono w gabinecie burmistrza Jerozolimy.

Sam napis nie zawiera imienia właściciela pieczęci ani nazwy miasta – to sam tytuł urzędu, bez personaliów. „Jerozolima” nie pada na bulli wprost; to, że chodzi o zarządcę właśnie tego miasta, wynika z miejsca znalezienia obiektu i z analogii do biblijnych wzmianek o tym urzędzie w stolicy Judy.

Powiązanie z Pismem

Tytuł „zarządca/namiestnik miasta” (hebr. sar ha-ir) w odniesieniu do Jerozolimy pojawia się w Biblii dwukrotnie, i w obu przypadkach w kontekście reform religijnych króla Jozjasza (ten sam tytuł nosi też Amon, namiestnik Samarii, za panowania Achaba – 1 Krl 22,26; 2 Krn 18,25). Pierwszy raz w opisie oczyszczania Judy z kultów pogańskich, gdy Jozjasz burzył wyżyny ofiarne aż po bramy miejskie Jerozolimy: „I zwołał wszystkich kapłanów z miast Judy, i splugawił wyżyny, na których kapłani palili kadzidło, od Geba aż do Beer-Szeby, i zburzył wyżyny przy bramach znajdujących się u wejścia bramy Jozuego, namiestnika miasta, po lewej stronie, gdy się wchodzi przez bramę miejską” (2 Krl 23,8 UBG). Wzmianka jest krótka i poboczna – autor natrafia na urząd Jozuego niejako mimochodem, opisując topografię miejską; taki szczegół nie służy żadnej tezie teologicznej, po prostu odzwierciedla realia administracyjne epoki.

Drugi raz ten tytuł pojawia się w równoległej relacji Kronik, przy okazji remontu świątyni finansowanego ze składek zebranych w kraju: „A w osiemnastym roku swego panowania, po oczyszczeniu ziemi i domu Pana, posłał Szafana, syna Azaliasza, Maasejasza, namiestnika miasta, oraz Joacha, syna Joachaza, kronikarza, aby naprawili dom Pana, jego Boga” (2 Krn 34,8 UBG; „Pan” oddaje tu imię Boże Jahwe – PAN). Jozue i Maasejasz działają więc za panowania tego samego króla – Jozjasza, w tym samym, osiemnastym roku jego rządów (por. 2 Krl 22,3), kiedy w świątyni odnaleziono zwój Prawa i ruszyła fala reform: „Czynił on to, co było słuszne w oczach Pana, i szedł wszystkimi drogami Dawida, swego ojca” (2 Krl 22,2 UBG).

Jozue i Maasejasz noszą różne imiona, choć piastują ten sam urząd w tym samym okresie – Biblia nie precyzuje, czy działali kolejno po sobie, czy równolegle w różnych zakresach kompetencji. Ważniejsze jest co innego: sam tytuł „namiestnik/zarządca miasta” funkcjonuje w tekście jako coś oczywistego, znanego czytelnikom, element aparatu urzędniczego Judy obok kapłanów, pisarzy i kronikarzy.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: kontekst wykopaliskowy bulli nie budzi wątpliwości – przedmiot pochodzi z naukowych, udokumentowanych wykopalisk IAA na Placu Zachodniej Ściany, a nie z zakupu na rynku antykwarycznym. To istotna różnica względem wielu innych „biblijnych” pieczęci krążących w handlu starożytnościami, których autentyczność bywa kwestionowana właśnie z powodu braku udokumentowanego pochodzenia.
• Pewne: odczyt napisu jako lsr‘r („należąca do zarządcy miasta”) oraz datowanie paleograficzne na VII–VI w. p.n.e. są zgodne u niezależnie pracujących specjalistów od pisma starohebrajskiego (Ornan, Sass) i nie są kwestionowane w literaturze.
• Dyskutowane: w części relacji prasowych z 2017–2018 roku pojawił się błąd – przypisywano urząd Jozuego czasom króla Ezechiasza. Tymczasem cały rozdział 2 Krl 23 dotyczy reform Jozjasza, a 2 Krn 34,8 wprost datuje działalność Maasejasza na osiemnasty rok jego panowania. Obaj urzędnicy działali więc, zgodnie z tekstem, w tym samym okresie – za Jozjasza, nie za Ezechiasza.
• Dyskutowane: identyfikacja „miasta” z bulli jako Jerozolimy jest wnioskiem pośrednim (z miejsca znalezienia i analogii biblijnej), a nie odczytem wprost z napisu – pieczęć nie wymienia nazwy miasta ani imienia urzędnika, więc nie da się jej powiązać personalnie ani z Jozuem, ani z Maasejaszem.
• Dyskutowane: znaczenie ikonografii dwóch postaci trzymających między sobą, według niektórych opracowań, motyw przypominający półksiężyc, nie zostało jednoznacznie wyjaśnione; badacze proponują interpretacje symboliczne lub dekoracyjne, bez pewnego rozstrzygnięcia.

Znaczenie

Bulla „zarządcy miasta” nie dowodzi istnienia konkretnego Jozuego ani Maasejasza – i nie taka jest jej wartość. Pokazuje raczej, że tytuł urzędniczy wymieniony w Biblii jako coś oczywistego rzeczywiście funkcjonował w administracji Judy schyłku okresu Pierwszej Świątyni, w tej samej formie językowej, jaką znamy z tekstu. To drobny, ale namacalny ślad biurokratycznej rzeczywistości królestwa – obok pisarzy, kapłanów i kronikarzy istniał urzędnik odpowiedzialny za miasto, zapewne za sprawy administracyjne i logistyczne stolicy, w tym nadzór nad towarami oznaczanymi pieczęciami.

Fakt, że akurat ten egzemplarz pochodzi z kontrolowanych wykopalisk, a nie z rynku starożytności, ma dodatkową wagę metodologiczną: inne pieczęcie z tytułem „zarządcy miasta”, krążące wcześniej wśród kolekcjonerów, były trudne do weryfikacji właśnie z braku takiego kontekstu. Znalezisko z Placu Zachodniej Ściany domyka tę lukę – po raz pierwszy urząd znany z 2 Księgi Królewskiej i 2 Księgi Kronik można powiązać z przedmiotem o niepodważalnym pochodzeniu archeologicznym. To przypomnienie, że administracyjne szczegóły w księgach historycznych, często pomijane jako „nudne”, bywają jednymi z najłatwiej sprawdzalnych elementów tekstu, bo dotyczą realnych instytucji, a nie tylko teologii czy narracji.

Źródła

• Ornan T., Weksler-Bdolah Sh., Sass B., „A 'Governor of the City’ Seal Impression from the Western Wall Plaza Excavations in Jerusalem”, w: H. Geva (red.), Ancient Jerusalem Revealed: Archaeological Discoveries, 1998–2018, Israel Exploration Society, Jerusalem 2019, s. 67–72 – publikacja naukowa z opisem, datowaniem paleograficznym i dokumentacją znaleziska.
• The Friends of the Israel Antiquities Authority, „Unique Stamped Piece of Clay unearthed in the Western Wall Plaza in Jerusalem”, friendsofiaa.org – szczegóły odkrycia, wymiary, cytaty Sz. Weksler-Bdolah.
• The Canadian Friends of Hebrew University, „Western Wall Plaza Excavations Yield First Temple Hebrew-Inscribed Message”, cfhu.org – lokalizacja znaleziska, zespół badawczy, datowanie.
• The Jerusalem Post, „Seal from First Temple Period found at Kotel supports biblical accounts”, jpost.com – omówienie znaleziska w kontekście biblijnym.
• The Times of Israel, „2,700-year-old seal impression cements existence of biblical Jerusalem governor”, timesofisrael.com – relacja z cytatami badaczy.
• Haaretz, „Governor of Jerusalem’s Seal Impression From First Temple Era Found Near Western Wall”, haaretz.com – niezależne omówienie odkrycia.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 2 Krl 22,2–3; 2 Krl 23,8; 2 Krn 34,8.

W 2012 roku, zaledwie kilkanaście metrów od południowego muru Wzgórza Świątynnego, ekipa archeologów natrafiła na fragment wielkiego glinianego dzbana z siedmioma tajemniczymi znakami wyrytymi w jego barku, jeszcze zanim naczynie wypalono. To najstarszy alfabetyczny napis, jaki kiedykolwiek znaleziono w Jerozolimie — starszy od pierwszego bezspornie hebrajskiego napisu z tego miasta o jakieś dwa i pół wieku. Problem w tym, że mimo ponad dekady badań epigraficy nie zgadzają się, w jakim języku napisano te litery ani co miały znaczyć. Co dokładnie kryje się na skorupie z Ofelu — i dlaczego badacze wciąż się o nią spierają?

Czym jest to „odkrycie”

Latem 2013 roku izraelska archeolog Eilat Mazar, kierująca wykopaliskami na Ofelu, grzbiecie łączącym Miasto Dawida ze Wzgórzem Świątynnym, ogłosiła znalezisko sprzed roku: fragment barku wielkiego, bezszyjkowego dzbana zwanego pithos. Skorupa leżała wśród szczątków sześciu podobnych naczyń, które w starożytności wykorzystano jako wypełnisko pod podłogą budynku z wczesnej fazy epoki żelaza IIA. Na tej podstawie Mazar datowała kontekst na X wiek p.n.e.

Litery, wysokie na około 2,5 cm, wyryto ostrym narzędziem, zanim glina się związała i zanim dzban wypalono — to standardowa technika oznaczania naczyń w epoce żelaza. Zachowało się około siedmiu znaków; napis najpewniej biegł dalej wokół barku naczynia, więc to, co przetrwało, to raczej końcówka dłuższego tekstu i jedna litera z jego początku. Odkrycie opisali w Israel Exploration Journal (t. 63/1, 2013) sama Mazar wraz z Szmuelem Ahituvem z Uniwersytetu Ben-Guriona (analiza epigraficzna) i Davidem Ben-Shlomo (analiza ceramiki).

Ahituv określił pismo jako protokananejskie z przełomu XI i X wieku p.n.e. — z okresu poprzedzającego ukształtowanie się odrębnego pisma hebrajskiego. Niezależnie Christopher Rollston z Uniwersytetu George’a Washingtona zaklasyfikował znaki jako „wczesny alfabet” wywodzący się z pisma protosynajskiego, skłaniając się ku nieco wcześniejszej dacie — XI wiek p.n.e. Obaj epigraficy zgadzają się jednak co do jednego: to najstarsza próbka pisma alfabetycznego, jaką kiedykolwiek wydobyto w Jerozolimie.

Powiązanie z Pismem

Nazwa „Ofel” to nie etykieta archeologiczna, lecz autentyczny biblijny toponim — Pismo używa go dla tego wzniesienia między Miastem Dawida a Wzgórzem Świątynnym. Kroniki opisują, jak król Manasses rozbudował jego fortyfikacje: „Potem zbudował zewnętrzny mur miasta Dawida, na zachód w kierunku Gichonu, w dolinie, aż do wejścia do Bramy Rybnej, otoczył nim Ofel i wzniósł go bardzo wysoko” (2 Krn 33,14 UBG). Później mieszkali tam Netinici, słudzy świątyni, którzy pomagali odbudowywać mur: „A Netinici, mieszkający na Ofelu, naprawiali aż naprzeciw Bramy Wodnej na wschodzie i do wieży wystającej” (Ne 3,26 UBG). To, że archeolodzy kopią dziś dokładnie w miejscu noszącym biblijną nazwę i znajdują tam warstwy fortyfikacyjne z żelaza IIA, jest zbieżnością wartą odnotowania — niezależnie od tego, co mówi konkretny napis na dzbanie.

Druga nić prowadzi do rozdziału opisującego rozmach budowlany Salomona. Wśród jego inwestycji Pismo wymienia właśnie Jerozolimę: „A to była przyczyna poboru do robót, który król Salomon rozkazał na budowę domu Pana, swojego domu, Millo, muru Jerozolimy, Chasor, Megiddo i Gezer” (1 Krl 9,15 UBG). Kilka wersetów dalej dodano istotny szczegół o ludności miasta: „Wszystkie ludy, które ocalały spośród Amorytów, Chetytów, Peryzzytów, Chiwwitów i Jebusytów, które nie były z synów Izraela […] Salomon obciążył pracą przymusową aż do dziś” (1 Krl 9,20-21 UBG). To właśnie na tej podstawie zespół Mazar postawił ostrożną hipotezę: skoro napis nie daje się sensownie odczytać ani po hebrajsku, ani po kananejsku, mógł go wyryć ktoś z nieizraelskich mieszkańców Jerozolimy — być może Jebusyta — wciąż obecnych w mieście za czasów Dawida i Salomona. To hipoteza, nie ustalony fakt, ale spójna z tym, co Biblia mówi o mozaice ludnościowej ówczesnej stolicy.

Co pewne, a co dyskutowane

Poza sporem pozostają okoliczności znaleziska: data (2012), miejsce (wykopalisko Ofel), publikacja naukowa (Mazar, Ben-Shlomo, Ahituv, IEJ 2013) oraz opis fizyczny — fragment dzbana z literami wyrytymi przed wypaleniem, znaleziony w kontekście ceramicznym z wczesnej epoki żelaza IIA. Dyskusyjne jest natomiast właściwie wszystko, co dotyczy treści napisu:

• Odczyt liter. Ahituv proponuje sekwencję m-q-p-h-n-l(?)-n, która nie tworzy sensownego słowa w żadnym znanym języku zachodniosemickim. Rollston, czytając te same rysy nieco inaczej, otrzymuje m-q-l-h-n-r(?)-n i doszukuje się rdzenia oznaczającego „naczynie, kocioł”. Lehmann i Zernecke zaproponowali odczyt czysto paleograficzny, bez zakładania z góry języka napisu.
• Język i sens. Gershon Galil uznał tekst za hebrajski i odczytał go jako etykietę: wino gorszej jakości dla robotników albo zapis rocznika panowania króla. Douglas Petrovich poszedł dalej, twierdząc, że to zapis roku panowania samego Salomona — odczyt odosobniony i krytykowany przez większość epigrafików jako zbyt śmiały wobec stanu zachowania napisu.
• Zwrot o 180 stopni w 2023 roku. Daniel Vainstub z Uniwersytetu Ben-Guriona zaproponował w Jerusalem Journal of Archaeology, że to wcale nie pismo kananejskie, lecz staropołudniowoarabskie (sabejskie), a jeden z wyrazów oznacza ladan — żywicę kadzidlaną sprowadzaną z Płw. Arabskiego. Według niego napis świadczyłby o obecności sabejskiego urzędnika zajmującego się handlem aromatami już za Salomona — co łączyłby z wątkiem królowej Saby. Rollston pozostaje sceptyczny: uważa odczyt kananejski za wciąż bardziej prawdopodobny i pyta, po co wczesne pismo arabskie miałoby się znaleźć na lokalnie wyprodukowanej ceramice. Sam Vainstub przyznaje, że pismo staropołudniowoarabskie wywodzi się z kananejskiego, co dodatkowo utrudnia rozstrzygnięcie.
• Datowanie na epokę Dawida i Salomona. Chronologia Mazar opiera się na typologii ceramiki (tzw. wysoka chronologia). Israel Finkelstein, propagator „niskiej chronologii”, od lat przesuwa analogiczne warstwy z Jerozolimy, Megiddo i Gezer o kilkadziesiąt lat później — ku końcowi X lub początkowi IX wieku p.n.e., a więc już poza panowanie Salomona. Przy okazji odkrytego w tym samym miejscu muru na Ofelu, który Mazar łączyła z Salomonem, Finkelstein nie wykluczał takiej możliwości, lecz przestrzegał przed czytaniem znalezisk wyłącznie przez pryzmat tekstu biblijnego.

Ze względu na tak rozbieżne odczyty — trzy hipotezy językowe (kananejski/jebusycki, hebrajski, staropołudniowoarabski) i brak zgody nawet co do samych liter — status znaleziska pozostaje sporny, bardziej niż w wypadku większości inskrypcji z tej serii: tu nie chodzi tylko o interpretację ustalonego tekstu, lecz o to, jakie litery w ogóle widnieją na skorupie.

Znaczenie

Nawet bez rozstrzygniętego odczytu napis z Ofelu ma wagę dla obrazu Jerozolimy w X wieku p.n.e. Potwierdza, że w mieście — za Dawida, Salomona czy krótko po nich — funkcjonowało pismo alfabetyczne i istniała jakaś forma administracji lub handlu wymagająca oznaczania naczyń. To argument przeciw obrazowi ówczesnej Jerozolimy jako niewielkiej, prowincjonalnej osady bez infrastruktury pisarskiej — obrazowi, który od dawna kwestionują odkrycia z Ofelu i Miasta Dawida.

Warto jednak zachować proporcje. Napis nie wymienia żadnego króla, świątyni ani wydarzenia znanego z Biblii — powiązania z Salomonem, Jebusytami czy królową Saby to hipotezy badaczy, nie treść, którą litery jednoznacznie przekazują. To nie dowód na konkretne wydarzenie biblijne, lecz świadectwo szerszego tła: w Jerozolimie tego okresu pisano, handlowano i budowano — a nazwa Ofel, którą Biblia nadała temu wzgórzu, wciąż odpowiada miejscu, gdzie archeolodzy kopią do dziś. Kto trzymał rylec i co dokładnie chciał zapisać, pozostaje otwartym pytaniem, nie ustaloną odpowiedzią.

Źródła

• Wikipedia, „Ophel pithos” — przegląd odkrycia i konkurencyjnych odczytów (Ahituv, Rollston, Galil, Petrovich, Lehmann i Zernecke, Vainstub).
• Ben-Gurion University Research Portal — nota publikacji źródłowej: E. Mazar, D. Ben-Shlomo, S. Ahituv, „An Inscribed Pithos from the Ophel, Jerusalem”, Israel Exploration Journal 63/1 (2013), s. 39–49.
• EurekAlert (komunikat Hebrew University, 2013) — okoliczności wykopalisk, opis fragmentu, odczyt liter i hipoteza o jebusyckim autorstwie.
• Rollston Epigraphy — alternatywny odczyt liter i klasyfikacja paleograficzna Christophera Rollstona.
• Biblical Archaeology Society, „Archaeological Evidence of Solomon and Sheba?” — reinterpretacja Daniela Vainstuba (2023) jako pisma staropołudniowoarabskiego i odpowiedź Rollstona.
• BiblePlaces.com — kontekst wykopalisk na Ofelu i zastrzeżenia wobec datowań Eilat Mazar.
• National Geographic, „King Solomon’s Wall Found—Proof of Bible Tale?” — głos Israela Finkelsteina, spór o niską/wysoką chronologię warstw z Ofelu.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 1 Krl 9,15.20-21; 2 Krn 33,14; Ne 3,26.

Ponad 2600 lat temu bezimienny żniwiarz podyktował skargę na kawałku rozbitego naczynia. Zarzucał przełożonemu, że niesłusznie zabrał mu płaszcz, i błagał namiestnika twierdzy o jego zwrot. Czy ubogi robotnik z czasów króla Jozjasza rzeczywiście mógł powołać się na prawo, które dziś czytamy w Księdze Wyjścia? Ostrakon z Meṣad Haszawjahu to jeden z nielicznych zachowanych śladów tego, jak spisane prawo Tory zderzało się z codziennym życiem zwykłych ludzi.

Czym jest to „odkrycie”

Ostrakon to skorupa glinianego naczynia użyta wtórnie jako tania powierzchnia do pisania — „papier gospodarczy” starożytności. Ten konkretny został zapisany atramentem w piśmie paleohebrajskim i liczy 14 czytelnych linii. Ma około 20 cm wysokości i 16,5 cm szerokości. Odkryto go w 1960 roku podczas wykopalisk prowadzonych przez izraelskiego epigrafika Josepha Navego (w imieniu izraelskiego Departamentu Starożytności i Israel Exploration Society). Skorupę znaleziono w pomieszczeniu przylegającym do bramy warowni. Dziś przechowuje ją Muzeum Izraela w Jerozolimie; w standardowym katalogu inskrypcji zachodniosemickich figuruje jako KAI 200. Naveh opublikował tekst już w 1960 r. w Israel Exploration Journal.

Sam obiekt archeologiczny to twierdza na granicy Judy z Filistią, nad Morzem Śródziemnym, około 1,7 km na południe od portu Jawne-Jam (naprzeciw filistyńskiego Aszdodu). „Meṣad Haszawjahu” to nazwa nowożytna, nadana przez badaczy — starożytnego imienia fortu nie znamy. Warownię datuje się na krótki okres około 630–609 p.n.e., czyli na panowanie Jozjasza, gdy Juda rozszerzała wpływy na zachód.

Treść skorupy to skarga (petycja) żniwiarza do namiestnika. Robotnik nie podaje swojego imienia — mówi o sobie „twój sługa”. Relacjonuje, że żął i składował zboże w miejscu zwanym Ḥaṣar-Asam, a gdy skończył pracę, przyszedł niejaki Hoszajahu, syn Szobaja, i zabrał mu szatę (płaszcz) — najpewniej pod zarzutem, że robotnik nie wywiązał się z dziennej normy. Żniwiarz protestuje, że jest niewinny, powołuje na świadków towarzyszy pracujących z nim „w upale”, i błaga zwierzchnika o zwrot okrycia. W swobodnym przekładzie kluczowe zdania brzmią mniej więcej tak: „Niech mój pan namiestnik wysłucha słowa swego sługi… twój sługa żął, skończył i złożył zboże jak zawsze — a wtedy przyszedł Hoszajahu, syn Szobaja, i zabrał szatę twego sługi… wszyscy moi bracia poświadczą za mną… jestem niewinny, niechże więc odda mi moją szatę”.

Powiązanie z Pismem

Skarga żniwiarza uderza w konkretny nerw prawa danego przez Jahwe (PAN). Tora traktuje płaszcz ubogiego jako rzecz niemal nietykalną — bo dla najbiedniejszych był to jednocześnie odzież w dzień i koc na noc. Prawo o zastawie w Księdze Wyjścia brzmi wprost:

„Jeśli weźmiesz w zastaw szatę twego bliźniego, oddasz mu ją przed zachodem słońca; Bo to ubranie jest jedynym okryciem jego ciała, w tym też śpi. Jeśli będzie do mnie wołał, wysłucham go, bo jestem litościwy” (Wj 22,26–27 UBG).

Ten sam nakaz powtarza Księga Powtórzonego Prawa, dodając wątek błogosławieństwa i sprawiedliwości:

„A jeśli ten człowiek jest ubogi, nie położysz się spać z jego zastawem. Koniecznie zwrócisz mu zastaw o zachodzie słońca, żeby mógł spać w swojej odzieży i błogosławić cię. To zostanie ci poczytane za sprawiedliwość przed Panem, twoim Bogiem” (Pwt 24,12–13 UBG).

Podobieństwo sytuacji jest uderzające. Bezimienny robotnik nie cytuje przepisu słowo w słowo — ale cała logika jego skargi opiera się na założeniu, że zatrzymanie płaszcza jest krzywdą, którą władza ma obowiązek naprawić. Dokładnie o taką ochronę słabszego chodzi biblijnemu prawodawcy. Warto też zauważyć, że te same rozdziały nakazują wypłacić najemnikowi zapłatę jeszcze tego samego dnia, „przed zachodem słońca”, „Jest bowiem ubogi i z tego się żywi” (por. Pwt 24,14–15), oraz powołują się na zasadę świadków przy rozstrzyganiu spraw — a właśnie na świadków powołuje się żniwiarz.

Ostrakon nie „udowadnia” tekstu Biblii, lecz pokazuje coś subtelniejszego: etyka troski o ubogiego robotnika nie była martwą literą. Zwykły człowiek zakładał, że może się na nią powołać przed urzędnikiem — i że urzędnik to zrozumie.

Co pewne, a co dyskutowane

Względnie pewne jest to, że skorupa jest autentyczna, pochodzi z końca VII wieku p.n.e., została odkryta w 1960 r. przez Josepha Navego w warowni koło Jawne-Jam i zawiera hebrajską skargę żniwiarza w sprawie zabranej szaty. Zgodne są też przekłady co do rdzenia sprawy: robotnik, przełożony imieniem Hoszajahu syn Szobaja, zajęta odzież i apel o jej zwrot.

• Wzmianka o szabacie. Wiele przekładów oddaje jedną z linii jako „złożył (zboże) … przed szabatem” (hebr. lpny šbt). Gdyby tak było, byłaby to jedna z najstarszych pozabiblijnych wzmianek o szabacie. Część uczonych jest jednak ostrożna: forma šbt bywa czytana także jako „przed ustaniem/zakończeniem” pracy, a rzeczownik nie ma rodzajnika, co utrudnia rozstrzygnięcie. Sprawa pozostaje otwarta.
• Gatunek tekstu. Naveh nazwał go „listem”. Inni (np. F. W. Dobbs-Allsopp) analizują go jako sformalizowaną skargę prawną, a jeszcze inni zwracają uwagę na literacki, niemal poetycki rytm powtórzeń — co miałoby świadczyć o wprawie skryby, a nie samego żniwiarza.
• Odwołanie do prawa. To, że robotnik miał na myśli akurat przepis z Wj 22 czy Pwt 24, jest wnioskiem interpretacyjnym, a nie cytatem. Ostrakon nie podaje podstawy prawnej — opiera się na oczywistym dla obu stron poczuciu słuszności.
• Załoga twierdzy. W forcie znaleziono duże ilości ceramiki wschodniogreckiej, dlatego badacze (Naveh, później Reich) sądzą, że stacjonowali tam greccy najemnicy. Sporne jest jednak, czyją służbę pełnili: część uczonych (jak Alexander Fantalkin) wiąże twierdzę raczej z egipską obecnością Psamtika I niż z judzką ekspansją Jozjasza. Hebrajskie ostraka wskazują przynajmniej na judzką administrację cywilną na miejscu.
• Datowanie i odczyty. Przedział „około 630–609 p.n.e.” jest szacunkiem opartym na piśmie i ceramice; niektóre uszkodzone linie (zwłaszcza końcowe wersy z prośbą i świadkami) rekonstruowane są różnie przez kolejnych wydawców (m.in. Albright, Cross, Naveh).

Znaczenie

Wartość ostrakonu nie polega na tym, że rzekomo „potwierdza Biblię”, lecz na tym, że daje nam rzadkie okno na życie zwykłego, ubogiego człowieka w Judzie epoki żelaza. Większość zachowanych inskrypcji to spisy, rachunki albo teksty urzędowe. Tutaj słyszymy głos kogoś z samego dołu drabiny społecznej — kogoś, kto uważa, że został skrzywdzony, i wierzy, że ma prawo dochodzić sprawiedliwości.

Dla czytelnika Pisma najciekawsze jest to, że ideał ochrony ubogiego, tak mocno obecny u proroków i w prawie Mojżeszowym, okazuje się tu ideałem żywym, a nie teoretycznym. Prorocy raz po raz piętnowali tych, którzy „biorą w zastaw szaty” i uciskają najemnika. Skarga żniwiarza pokazuje odwrotną stronę tej samej monety: przekonanie prostego robotnika, że wobec władzy może domagać się zwrotu płaszcza — dokładnie tego, co gwarantowała mu Tora.

Ostrakon z Meṣad Haszawjahu przypomina, że biblijne prawo nie było zbiorem wzniosłych abstrakcji. Było regułą gry, do której — przynajmniej w oczach pokrzywdzonych — można się było odwołać nawet o zachodzie słońca, gdy chodziło o jedno jedyne okrycie ubogiego człowieka.

Źródła

• Wikipedia: Yavne-Yam ostracon — opis skorupy, wymiary, 14 linii, datowanie, przekład i lokalizacja (Muzeum Izraela, KAI 200).
• Wikipedia: Mesad Hashavyahu — twierdza na granicy Judy, wykopaliska Navego 1960, ceramika wschodniogrecka i hipoteza greckich najemników.
• K. C. Hanson, „Yavneh-Yam Ostracon” — pełny przekład linia po linii (za Albrightem/Gibsonem) wraz z bibliografią i datowaniem.
• BiblicalHebrew.com — The Mesad Hashavyahu Ostracon (7th c. BCE) — hebrajski tekst, przekład i omówienie kontekstu prawnego (Wj 22; Pwt 24).
• Armstrong Institute — „Mesad Hashavyahu Ostracon: A Case of Biblical Law” — przegląd znaleziska i powiązań z prawem o zastawie szaty.
• F. W. Dobbs-Allsopp, „The Genre of the Meṣad Hashavyahu Ostracon” — dyskusja nad gatunkiem tekstu (list, skarga prawna, kompozycja literacka).
• Hadashot Arkheologiyot (IAA), raport o Meṣad Ḥashavyahu — dane wykopaliskowe izraelskiego Urzędu Starożytności.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Wj 22,21–27; Pwt 24,12–17.

Wiosną 2019 roku, na parkingu Givati u stóp jerozolimskiego Miasta Dawida, z warstwy spalenizny sprzed około 2600 lat wydobyto grudkę wypalonej gliny wielkości mniej więcej centymetra. Na jej powierzchni zachował się starohebrajski napis: „należąca do Natan-Meleka, sługi króla”. Czy to ten sam Natanmelek, którego Druga Księga Królewska wymienia jednym zdaniem jako dworzanina z czasów reformy króla Jozjasza? Pytanie okazało się trudniejsze, niż mogłoby się wydawać.

Czym jest to „odkrycie”

Znaleziskiem jest bulla — niewielki odcisk pieczęci w glinie. W starożytności zwijany dokument (najczęściej papirus) obwiązywano sznurkiem, na węźle nakładano grudkę wilgotnej gliny i odciskano w niej pieczęć właściciela lub nadawcy. Dokumenty dawno spłonęły albo rozpadły się, ale glina — przypadkiem wypalona w pożarze — potrafi przetrwać tysiąclecia. Ta konkretna bulla nosi napis w alfabecie paleohebrajskim, ułożony w dwóch wierszach: l-ntn-mlk („należąca do Natan-Meleka”) oraz ʿbd ha-melek („sługa króla”).

Bullę odkopano na parkingu Givati, jednym z najintensywniej badanych stanowisk Miasta Dawida, w obrębie Parku Narodowego w Jerozolimie. Wykopaliska prowadzili prof. Yuval Gadot (Uniwersytet Telawiwski) i dr Yiftah Shalev (Izraelski Urząd Starożytności, IAA), a odczytu inskrypcji dokonała dr Anat Mendel-Geberovich (Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie oraz Centrum Badań nad Starożytną Jerozolimą). Odkrycie ogłoszono pod koniec marca 2019 roku.

Kluczowy jest kontekst. Bullę znaleziono wewnątrz dużego budynku publicznego, zniszczonego w pożarze podczas babilońskiego zdobycia Jerozolimy w 586 roku p.n.e. — warstwę tworzyły zwęglone belki stropowe, przepalona ceramika i resztki wypolerowanych posadzek. To rzadka sytuacja: większość znanych bulli hebrajskich pochodzi z rynku antyków, bez wiarygodnego kontekstu. Tutaj przedmiot spoczywał w dającej się datować warstwie archeologicznej. W tym samym budynku odkryto też drugą pieczęć — z niebieskawego agatu, z napisem „należąca do Ikkara, syna Matanjahu” (imię Ikkar wystąpiło wówczas po raz pierwszy w źródłach epigraficznych).

Powiązanie z Pismem

Imię Natanmelek pojawia się w całej Biblii tylko raz — w opisie religijnej reformy króla Jozjasza (panował ok. 641–610 p.n.e.), gdy z terenu świątyni Jahwe (PAN) usuwano pozostałości kultów obcych bóstw:

„Usunął też konie, które królowie Judy poświęcili słońcu u wejścia do domu Pana, obok komnaty dworzanina Natanmeleka, która była na przedmieściu, a rydwany słońca spalił ogniem.” (2 Krl 23,11 UBG)

Werset jest częścią większego rozdziału opisującego, jak Jozjasz — po odnalezieniu w świątyni „księgi Prawa” (2 Krl 22,8) — oczyszczał Judę z bałwochwalstwa. Wśród usuwanych praktyk był również kult ciał niebieskich:

„…oraz tych, którzy palili kadzidło Baalowi, słońcu, księżycowi, planetom i całemu zastępowi niebieskiemu.” (2 Krl 23,5 UBG)

Natanmelek nie jest tu żadnym bohaterem — to postać drugoplanowa, wymieniona tylko dlatego, że tuż obok jego komnaty stały konie i rydwany poświęcone słońcu. Właśnie ta marginalność czyni bullę interesującą: trudno przypuszczać, by ktoś „dopisał” do relacji fikcyjnego, zupełnie pobocznego urzędnika. Napis eved ha-melek („sługa króla”) to znany z Biblii i z innych pieczęci tytuł wysokiego dostojnika dworu, człowieka blisko monarchy. Brak na bulli imienia ojca — czego na pieczęciach zwykle nie pomijano — sugeruje, że nosiciel był na tyle rozpoznawalny, że nie wymagał dopowiedzeń.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne: autentyczność i kontekst samego znaleziska. Bulla wyszła z kontrolowanych wykopalisk, z zamkniętej, datowanej warstwy zniszczenia — to odróżnia ją od setek bulli „z rynku”, których pochodzenia nie sposób zweryfikować. Pewny jest też odczyt. Epigrafik Christopher Rollston podkreślił, że wszystkie litery są czytelne, więc lektura „Natan-Melek, sługa króla” nie budzi wątpliwości. To również pierwsze pozabiblijne, inskrypcyjne poświadczenie imienia Natanmelek.

Dyskutowane: czy to pieczęć tego samego Natanmeleka. Sami badacze są tu ostrożni. Dr Mendel-Geberovich stwierdziła, że nie da się z całkowitą pewnością orzec, iż biblijny Natanmelek był właścicielem pieczęci, choć „trudno zignorować szczegóły, które ich łączą”: rzadkość imienia, dworski tytuł i zgodność datowania z czasami Jozjasza.

Są jednak realne niuanse:

• Tytuł się różni. Bulla mówi eved ha-melek („sługa króla”), a 2 Krl 23,11 określa Natanmeleka słowem saris (hebr. dostojnik/eunuch dworski; UBG oddaje je jako „dworzanin”). To nie ten sam termin, więc utożsamienie opiera się na imieniu i epoce, nie na dosłownej zbieżności tytułów.
• Datowanie pisma a warstwa zniszczenia. Rollston na podstawie kształtu liter datuje inskrypcję na drugą połowę VII w. p.n.e. (ok. 675–625 p.n.e.) i byłby „bardzo niechętny”, by przesuwać ją na początek VI wieku. Oznacza to, że sam odcisk jest prawdopodobnie starszy niż warstwa pożaru z 586 r. p.n.e., w której go znaleziono — co dobrze pasuje do urzędnika czynnego za Jozjasza, ale przypomina, że data zapieczętowania dokumentu i data spalenia budynku to dwie różne rzeczy.
• Sam tytuł nikogo nie identyfikuje. Miano „sługa króla” nosiło wielu dostojników; dopiero w połączeniu z rzadkim imieniem staje się poszlaką.

Ostatecznie Rollston uznaje, że „najprawdopodobniej mówimy o jednej i tej samej osobie”, ale dodaje, że pełna pewność „pozostaje poza zasięgiem”. Dlatego status znaleziska najuczciwiej brzmi tak: artefakt potwierdzony i dobrze datowany, a utożsamienie jego właściciela z biblijnym Natanmelekiem — wysoce prawdopodobne, choć nie dowiedzione ponad wszelką wątpliwość.

Znaczenie

Nawet przy zachowaniu tej ostrożności bulla ma swoją wagę. Po pierwsze, wpisuje się w rosnący zbiór pieczęci i bulli poświadczających imiona urzędników z końca epoki Pierwszej Świątyni. Razem rysują one obraz rozwiniętej administracji królestwa Judy w VII–VI w. p.n.e. — z warstwą pisarzy i dostojników posługujących się pieczęciami, prowadzących korespondencję i archiwa. Jak podkreślali Gadot i Shalev, takie znaleziska „w jasnym, dającym się datować kontekście archeologicznym” są szczególnie cenne, bo poszerzają wiedzę o gospodarce i strukturze władzy ówczesnej Jerozolimy.

Po drugie, znalezisko dowartościowuje właśnie te drobne, nawiasowe wzmianki biblijne. Natanmelek to jedno słowo w jednym wersecie — a jednak takie imię realnie funkcjonowało w Jerozolimie tej epoki i wiązało się z tytułem dworskim, dokładnie tak, jak zakłada tekst. To nie jest „dowód na Biblię”; to zbieżność, która pokazuje, że autorzy Ksiąg Królewskich operowali realiami — imionami, urzędami i topografią — znanymi z ich własnego świata.

Po trzecie, kontekst pożaru z 586 r. p.n.e. sam w sobie jest niemym świadkiem wydarzeń, które Biblia opisuje jako zdobycie Jerozolimy przez Babilon. Spalone belki i potrzaskana ceramika budynku, w którym leżała bulla, to materialna warstwa tej samej katastrofy, o której mówią końcowe rozdziały 2 Księgi Królewskiej. Mała grudka gliny okazuje się więc podwójnym świadectwem: nazwiska urzędnika i końca całej epoki.

Źródła

• Wikipedia (ang.), hasło Nathan-melech — przegląd znaleziska, inskrypcja, datowanie i odniesienie do 2 Krl 23,11: en.wikipedia.org/wiki/Nathan-melech
• City of David (Ir David Foundation), Who Was „Natan-Melech” the King’s Servant? — okoliczności odkrycia, treść napisu, tytuł „sługa króla”, druga pieczęć (Ikkar syn Matanjahu): cityofdavid.org.il
• The Jerusalem Post, 2,600-year-old seal discovered in City of David — data ogłoszenia (marzec 2019), badacze i afiliacje: jpost.com
• Friends of the Israel Antiquities Authority, What’s in a name… — cytaty Mendel-Geberovich oraz Gadota i Shaleva, znaczenie tytułu i brak imienia ojca: friendsofiaa.org
• JNS, Rare ancient seal of Jewish king’s officer discovered in City of David — kontekst budynku, zniszczenie 586 p.n.e., waga datowanego kontekstu: jns.org
• The Times of Israel, Two tiny First Temple inscriptions vastly enlarge picture of ancient Jerusalem — szczegóły kontekstu i ostrożność interpretacyjna: timesofisrael.com
• Analiza epigraficzna Christophera Rollstona (omówienie: Seal Impression of Nathan-Melech, biblicalscholarship) — datowanie pisma na 2. poł. VII w. p.n.e., różnica tytułów eved ha-melek / saris, ocena prawdopodobieństwa identyfikacji: biblicalscholarship.wordpress.com
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 2 Krl 22,8; 23,5.11