Blog

W 1939 roku w rzymskich ruinach koło Aleppo robotnicy natrafili na bazaltowy głaz wtórnie wmurowany w ścianę — z wyrzeźbioną postacią władcy modlącego się przed bóstwem w egipskim stroju i pięcioma liniami aramejskiego pisma. Kamień szybko trafił na łamy naukowych czasopism, bo w inskrypcji odczytano imię „Bir-Hadad”, skojarzone z biblijnym Ben-Hadadem, królem Aramu z 1 Księgi Królewskiej. Czy to rzeczywiście ten sam władca, który za srebro i złoto z jerozolimskiej świątyni najechał północny Izrael na rozkaz króla Asy? Odpowiedź, jak się okazało, zależy od jednego uszkodzonego słowa — i zmieniała się co kilkadziesiąt lat.

Czym jest to „odkrycie”

Stelę odkryto w 1939 roku w miejscowości Burajdż (ang. Bureij), około 7 km na północ od Aleppo, wśród pozostałości rzymskiej zabudowy, gdzie posłużyła wtórnie jako materiał budowlany — co dowodzi, że wtedy była już zabytkiem liczącym ponad tysiąc lat. Znalezisko opublikował tego samego roku francuski archeolog Maurice Dunand w „Bulletin du Musée de Beyrouth”. Dziś stela jest w Muzeum Narodowym w Aleppo (numer katalogowy AO 8185), a w korpusie inskrypcji semickich figuruje jako KAI 201.

Bazaltowa płyta ma, według danych muzealnych, około 115 cm wysokości i 43 cm szerokości. W górnej części widnieje płaskorzeźba: władca w geście modlitwy stoi przed bóstwem odzianym na sposób egipski, w spiczastej koronie — najpewniej wizerunek Melkarta, głównego boga Tyru, opiekuna miasta i żeglugi, którego kult za sprawą fenickich kontaktów handlowych dotarł głęboko w głąb Syrii. Pod reliefem biegnie pięciowierszowy napis, poważnie uszkodzony przy prawej krawędzi — właśnie tam, w drugiej linii, znajdowało się imię ojca fundatora, słowo będące osią całego opisanego niżej sporu. Po odtworzeniu ubytków treść brzmi mniej więcej: „Stela, którą wystawił Bir-Hadad, syn […], król Aramu, swemu panu Melkartowi, bo złożył mu ślub, a on wysłuchał jego głosu”. To klasyczna wotywna inskrypcja podziękowania za wysłuchaną modlitwę, nie kronika wojenna — danych historycznych dostarcza tylko przy okazji, w tytulaturze fundatora.

Powiązanie z Pismem

Entuzjazm badaczy po ogłoszeniu odkrycia wynikał z prostego skojarzenia: aramejskie „Bir-Hadad” (dosłownie „syn [boga] Hadada”) to fonetyczny odpowiednik hebrajskiego imienia Ben-Hadad, które w Biblii nosi kilku kolejnych królów Aramu-Damaszku. Pierwszy z nich pojawia się w 1 Księdze Królewskiej, gdy judzki król Asa, zagrożony przez Baszę, króla Izraela, sięga po skarby świątyni Jahwe (PAN) w Jerozolimie, by przekupić władcę Damaszku:

„Asa wziął więc całe srebro i złoto, które pozostało w skarbcach domu Pana i w skarbcach domu królewskiego, i dał je w ręce swoich sług. Następnie król Asa posłał ich do Ben-Hadada, syna Tabrimona, syna Chezjona, króla Syrii, który mieszkał w Damaszku” (1 Krl 15,18).

Dalej Pismo relacjonuje skutek tego zabiegu: „I Ben-Hadad posłuchał króla Asy, i posłał dowódców swoich wojsk przeciwko miastom Izraela, napadł na Ijon, Dan i Abel-Bet-Maaka oraz całe Kinerot wraz z całą ziemią Neftalego” (1 Krl 15,20). Kilka rozdziałów dalej — zdaniem większości badaczy po upływie kilkudziesięciu lat — władca noszący to samo imię oblega Samarię za panowania Achaba: „Wtedy Ben-Hadad, król Syrii, zebrał całe swoje wojsko, a było z nim trzydzieści dwóch królów, konie i rydwany. Wyruszył, obległ Samarię i walczył przeciwko niej” (1 Krl 20,1). Już to pokazuje, że „Ben-Hadad” funkcjonował w Damaszku raczej jako imię tronowe niż jednorazowe imię własne. Stela z identycznym imieniem wydawała się więc pierwszym pozabiblijnym potwierdzeniem, że taki władca naprawdę istniał — stąd fala publikacji już w latach 40. XX wieku, otwierana artykułem Williama F. Albrighta.

Co pewne, a co dyskutowane

Bezsporne jest to, co widać gołym okiem: dziewiąto- lub ósmowieczna bazaltowa stela wotywna, wystawiona bogu Melkartowi przez władcę tytułującego się „królem Aramu”, znaleziona wtórnie użyta w rzymskich ruinach koło Aleppo, dziś w tamtejszym Muzeum Narodowym. Bezsporne jest też samo imię fundatora — Bir-Hadad — oraz to, że taki tytuł („syn Hadada”) był realnie używany przez aramejskich władców tej epoki, co potwierdza, że imię biblijnych królów Damaszku odpowiadało rzeczywistej praktyce nazewniczej.

Sporne — i to bardzo — jest wszystko inne: kim był ten Bir-Hadad, gdzie rządził i kiedy żył. Cały spór rozgrywa się wokół jednego, częściowo zniszczonego słowa w drugiej linii napisu — imienia ojca fundatora:

• William F. Albright (1942), publikując stelę tuż po Dunandzie, odczytał uszkodzony fragment tak, by dopasować go do biblijnego Ben-Hadada I z 1 Krl 15 — władcy Damaszku, syna Tabrimona. Podręczniki powtarzały tę identyfikację przez dekady jako przykład archeologicznego potwierdzenia postaci biblijnej.
• Frank Moore Cross (1972) zaproponował inny odczyt — „Ezer” — sugerujący związek z Hadad-ezerem, innym władcą z kręgu Damaszku, wciąż podtrzymując damasceński rodowód steli.
• Wayne T. Pitard (BASOR 272, 1988), po ponownych oględzinach oryginału w Aleppo, odczytał to miejsce jako „Attar-hamek” — imię niezwiązane z żadnym znanym władcą Damaszku. Wywnioskował, że Bir-Hadad rządził niewielkim, północnosyryjskim państewkiem „Aram”, zależnym prawdopodobnie od Arpadu; fenickie rysy ikonografii wskazują na kontakty z wybrzeżem w połowie IX w. p.n.e.
• Jo Ann Hackett i Aren Wilson-Wright (2022, Oriental Institute Uniwersytetu Chicagowskiego) zaproponowali kolejną rekonstrukcję: „Bir-Hadad, syn Attar-sumkiego, [potomek] Bir-Gusza” — co wiąże fundatora z poświadczoną w źródłach asyryjskich dynastią Bit-Agusi z Arpadu (Attarszumki I, syn Arame, pokonany przez Adad-nirariego III). Stelę datuje się w tym ujęciu na ok. 790–760 r. p.n.e. — o pokolenie lub dwa później, niż sądzono, i całkowicie poza kontekstem Damaszku.

Do tego dochodzi głos sceptyczny: egiptolog i badacz Biblii Kenneth Kitchen zauważył, że nie ma twardego dowodu wiążącego stelę z Ben-Hadadem I, a kolejne, sprzeczne odczyty tego samego słowa potwierdzają zasadność tej ostrożności. Nawet w najstarszym datowaniu identyfikacja z konkretnym wersetem 1 Krl pozostawała domysłem opartym na podobieństwie imion, nie jednoznacznym wskazaniem miejsca czy okoliczności z Biblii. Traktujemy więc ten temat jako świadectwo epoki biblijnych Ben-Hadadów, a nie jako dowód na konkretnego króla — stąd status „sporne”.

Znaczenie

Stela Melkarta jest podręcznikowym przykładem tego, jak ostrożnie trzeba obchodzić się z chwytliwymi nagłówkami typu „archeologia potwierdza Biblię”. Od 1942 do 2022 roku ten sam zabytek zmieniał „właściciela” kilkukrotnie — z króla Damaszku znanego z 1 Krl 15 stał się władcą nieznanego państewka północnosyryjskiego, by w końcu okazać się synem poświadczonego w źródłach asyryjskich króla Arpadu. Każda zmiana wynikała nie z nowego znaleziska, lecz z ponownego odczytania tego samego, zniszczonego znaku na tym samym kamieniu.

Niezależnie od tego, kim był konkretny Bir-Hadad ze steli, zabytek poszerza wiedzę o świecie 1 Krl 15 i 20: pokazuje, że aramejscy władcy regionu rzeczywiście nosili imię-tytuł „syn Hadada”, że oddawali cześć fenickiemu Melkartowi — bóstwu, którego kult za sprawą małżeństwa Achaba z fenicką Izebel dotarł później do Samarii — oraz że region dzielił się na rywalizujące małe królestwa (Damaszek, Arpad, Hamat), co tłumaczy zmienną politykę sojuszy z ksiąg królewskich.

Zabytek ma też własną historię przetrwania: Muzeum Narodowe w Aleppo było zamknięte od 2013 roku z powodu wojny domowej, a część zbiorów — w tym rzeźby zbyt ciężkie do ewakuacji — zabezpieczono, obetonowując je na miejscu. Placówkę częściowo otwarto w 2019 roku, a pełniejsze wznowienie nastąpiło w grudniu 2024. Stela przetrwała ten okres nienaruszona — przypomnienie, że świadectwa świata biblijnego bywają nie tylko przedmiotem sporu naukowego, ale i realnie zagrożonym dziedzictwem.

Źródła

• Melqart stele — Wikipedia (EN): przegląd odkrycia, treści inskrypcji i historii badań, z bibliografią naukową (Albright 1942, Cross 1972, Pitard 1988, Hackett i Wilson-Wright 2022).
• Stele of Melqart — Virtual Museum of Syria / National Museum of Aleppo: opis muzealny, materiał, wymiary (ok. 115×43 cm), okoliczności odkrycia.
• Wayne T. Pitard, „The Identity of the Bir-Hadad of the Melqart Stela”, BASOR 272 (1988): odczyt patronimikonu „Attar-hamek” i lokalizacja fundatora poza Damaszkiem.
• Hackett, Wilson-Wright, „A Revised Interpretation of the Melqart Stele (KAI 201)”, SAOC 73, Oriental Institute (2022): odczyt „Attar-sumkī, Bir-Gūš” i datowanie na 790–760 p.n.e.
• Bir-Hadad Stele — Digital Semitics Online Library: zestawienie konkurencyjnych odczytów patronimikonu (Albright, Cross, Lipiński, Pitard, Hackett/Wilson-Wright).
• Atarshumki I — Wikipedia (EN): kontekst historyczny dynastii Bit-Agusi w Arpadzie, stela z Antakii, relacje z Asyrią.
• Reopening of the National Museum in Aleppo — UNDP Syria: losy muzeum i zbiorów podczas wojny domowej i po niej.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 1 Krl 15,18.20; 1 Krl 20,1

Na skraju judzkiego Negebu, w twierdzy strzegącej południowej granicy królestwa, archeolodzy znaleźli skorupę naczynia z krótkim listem. Zaczynał się on życzeniem zdrowia i formułą: „błogosławię cię przez Kosa”. Kim był Kos — bóg, którego imienia Biblia hebrajska ani razu nie wymienia z nazwy, choć wymienia bogów Moabu, Ammonu i Filistynów? I co jego kult robił w forcie należącym do Judy u schyłku monarchii?

Czym jest to „odkrycie”

Horvat Uza to ruiny judzkiej twierdzy w północno-wschodnim Negebie, na wschód od doliny Aradu, górującej nad doliną potoku Kina (Nahal Qina). Fort strzegł południowo-wschodniej rubieży Judy w okresie, gdy słabnąca kontrola Asyrii w drugiej połowie VII w. p.n.e. zmuszała Jerozolimę do wzmacniania granicy przeciw plemionom pustyni i Edomowi. Wykopaliska prowadzili w latach 1982–1988 (ostatni sezon w 1996 r.) Icchak Beit-Arieh i Bruce Cresson — wspólna ekspedycja Uniwersytetu w Tel Awiwie i Baylor University (Waco w Teksasie).

Wśród znalezisk było kilkadziesiąt hebrajskich ostrakonów (skorup z inskrypcjami) z bogatym zestawem imion, a pośród nich dokument wyjątkowy: ostrakon edomicki, opublikowany przez Beit-Ariego i Cressona w czasopiśmie Tel Aviv (t. 12, 1985). To krótki list administracyjny, spisany pismem i językiem edomickim. Otwiera go pozdrowienie i formuła błogosławieństwa — po edomicku brktk l-qws (hebr. והברכתך לקוס), „błogosławię cię przez Kosa” — po czym następuje polecenie wydania zboża wskazanej osobie. Dla historii religii jest to jedno z najstarszych samodzielnych wystąpień imienia edomickiego boga Kosa — poza imionami osobowymi, w których element „Kos” pojawia się dużo częściej.

Kilkanaście kilometrów dalej, na płaskim wzgórzu nad doliną Malhaty, ten sam badacz odsłonił Horvat Qitmit — otwarte sanktuarium o charakterze edomickim, badane w latach 1984–1986 przez Instytut Archeologii Uniwersytetu w Tel Awiwie. Tworzyły je dwa kompleksy prostokątnych budowli i dwa koliste ogrodzenia; w głównym kompleksie znajdowały się platforma, kamienny basen i ołtarz. Stąd pochodzi ponad 800 przedmiotów kultowych: figurki i posążki z gliny, antropomorficzne podstawy (stojaki kultowe), reliefy i naczynia, a wśród nich słynna głowa bogini z trzema rogami, figurka strusia oraz dłoń zaciskająca sztylet. Znaleziono też trzy ułomne inskrypcje z imieniem Kos (l-qws). Ceramika i pismo edomickie oraz analogie do znalezisk z właściwego Edomu (za Jordanem) skłoniły odkrywcę do uznania Qitmit za edomicki ośrodek kultu — pierwszy tego rodzaju odsłonięty przez archeologów. Oba stanowiska datuje się zgodnie na koniec VII i początek VI w. p.n.e.; Horvat Uza zniszczono na początku VI w. p.n.e., zapewne w związku z upadkiem królestwa Judy.

Powiązanie z Pismem

Główne tło biblijne to panowanie Achaza (2 Krl 16) i dekady poprzedzające upadek Judy. Biblia wielokrotnie ukazuje Edom jako sąsiada wrogiego i religijnie obcego. Kronikarz notuje edomicki najazd już za Achaza:

„Znowu bowiem Edomici nadciągnęli, pobili Judę i uprowadzili jeńców.” (2 Krn 28,17 UBG)

Ten sam okres opisuje 2 Księga Królewska: gdy Resin odebrał Judzie nadmorskie miasto Elat, „wypędził Żydów z Elat” (2 Krl 16,6) — jest to werset, w którym część świadectw tekstu zamiast „Syria/Syryjczycy” czyta „Edom/Edomici” (o czym niżej). Biblia zna też bogów Edomu, choć nie nazywa ich imieniem. O królu Amazjaszu czytamy:

„Kiedy Amazjasz wrócił po porażce Edomitów, przyprowadził ze sobą bogów synów Seiru i postawił ich jako swoich bogów. Kłaniał się przed nimi i palił im kadzidło.” (2 Krn 25,14 UBG)

Najmocniej brzmi jednak oskarżenie Edomu o zdradę w dniu klęski Jerozolimy — temat całego proroctwa Abdiasza, do którego odsyła punkt wyjścia (Abd 1):

„Z powodu przemocy wobec twego brata Jakuba okryje cię hańba i zostaniesz wykorzeniony na wieki.” (Ab 1,10 UBG)

Ostrakon z Horvat Uza i sanktuarium w Qitmit dają temu obrazowi materialne tło: w schyłkowych latach Judy Edom i jego kult były realnie obecne w Negebie. Samo imię boga przenika zresztą na karty Biblii — w spisie sług świątynnych powraca ród „Barkosa”, którego imię znaczy „syn Kosa”:

„Synów Barkosa, synów Sisery, synów Tamacha;” (Ezd 2,53 UBG)

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne. Imię boga Kosa jest samodzielnie poświadczone na ostrakonie z Horvat Uza oraz na inskrypcjach z Qitmit; edomicka kultura materialna (ceramika, pismo, figury kultowe) jest w judzkim Negebie namacalnie obecna u schyłku VII i na początku VI w. p.n.e. Tego nikt poważnie nie kwestionuje.
• Charakter Kosa. Etymologię imienia najczęściej wywodzi się od rdzenia q-w-s, „łuk”, co sugerowałoby boga-wojownika lub łucznika; inni łączą go z północnoarabskim Kuzahem, bóstwem burzy i tęczy. Stąd w literaturze Kos bywa opisywany raz jako bóg wojny i łuku, raz jako bóstwo pogodowe. Pewności co do jego pierwotnej natury brak.
• Kim byli mieszkańcy fortu. Beit-Arieh sądził, że pod koniec monarchii fort przejęli Edomici. Ostrożniejsi badacze wskazują raczej na intensywne kontakty — handel zbożem, obecność edomickich urzędników czy najemników — niż na zmianę załogi; pojedynczy ostrakon nie rozstrzyga, czy Uza było „edomickie”.
• 2 Krl 16,6 — Aram czy Edom? Tekst masorecki mówi tu o „Aramie/Syryjczykach” (tak też UBG), lecz zapis poprawkowy (qere) i wiele przekładów czyta „Edom/Edomici”. Geografia Elat, leżącego przy zatoce w krainie edomickiej, przemawia za Edomem — i tak ten werset rozumie wielu uczonych. To jednak spór tekstualny, nie archeologiczny.
• Milczenie Biblii o Kosie. Uderza, że Pismo nazywa Kemosza (Moab), Milkoma/Molocha (Ammon) i Dagona (Filistyni), a Kosa — nigdy, mimo że imię to poświadczają choćby asyryjskie zapisy o edomickich królach Kausmalaku (współczesnym Tiglat-Pileserowi III) i Kausgabrim (za Asarhaddona). Juan Manuel Tebes tłumaczy to celowym przemilczeniem, związanym z napięciami epoki perskiej, gdy Edomici (Idumejczycy) osiedlali się na dawnych ziemiach Judy. To hipoteza interpretacyjna, nie fakt.

Status tematu pozostaje więc potwierdzony: istnienie inskrypcji i sanktuarium jest bezsporne, a spór dotyczy interpretacji (natura Kosa, stopień „edomizacji” fortu, wymowa biblijnego milczenia), nie zaś samych znalezisk.

Znaczenie

Dla czytelnika Biblii wartość tych odkryć nie polega na „udowodnieniu” Pisma, lecz na przywróceniu mu konkretu. Prorok Abdiasz i kronikarz mówią o Edomie jako o wrogim sąsiedzie z południa — a łopata archeologa pokazuje ten sam Negeb, w którym edomicki pisarz błogosławi kogoś „przez Kosa”, a w pobliskim sanktuarium stoją gliniane figury obcego bóstwa. Granica Judy była tu zarazem granicą religijną: między wyłącznym kultem Jahwe (PAN) a bogami sąsiednich ludów.

Znaleziska pomagają też zrozumieć ostrość biblijnych proroctw przeciw Edomowi. Nie są to abstrakcyjne inwektywy, lecz odpowiedź na realny napór — militarny i kultowy — na południowe rubieże w najtrudniejszych latach królestwa. A to, że imię „Kos” przetrwało w Biblii tylko w zawoalowanej formie (ród Barkosa), sam zaś bóg Edomu nie został nigdzie wymieniony z nazwy, dobrze oddaje biblijną perspektywę: obcy bogowie są realni jako zagrożenie, lecz nie zasługują, by rozgłaszać ich imię.

Źródła

• I. Beit-Arieh, B. Cresson, „An Edomite Ostracon from Ḥorvat ʿUza”, Tel Aviv 12 (1985) — pierwsza publikacja ostrakonu z formułą błogosławieństwa: tandfonline.com
• N. Naʾaman, „A New Look at the Epigraphic Finds from Horvat ʿUza”, Tel Aviv 39 (2012) — ponowna analiza inskrypcji z fortu: academia.edu
• Biblical Archaeology Society, „ʿUza, Ḥorvat” (New Encyclopedia of Archaeological Excavations in the Holy Land) — hasło o twierdzy, sezonach i ostrakonach: biblicalarchaeology.org
• I. Beit-Arieh, „Edomites Advance into Judah”, BAR 22/06 (1996) — Horvat Qitmit, ponad 800 przedmiotów kultowych, edomicki napór na Negeb: cojs.org
• Biblical Archaeology Society, „Figurine Fragments Led to Discovery of Edomite Shrine” — okoliczności odkrycia Qitmit: biblicalarchaeology.org
• Interaktywna mapa archeologiczna, „Horvat Qitmit” — architektura i datowanie sanktuarium: biblical-archaeology.org
• J. M. Tebes, „Why the Bible Is Mute about Qos, the Edomite God”, TheTorah.com (2022) — hipoteza celowego milczenia Biblii o Kosie: thetorah.com
• Wikipedia, „Qos (deity)” — etymologia (rdzeń „łuk”), imiona teoforyczne, królowie edomiccy w źródłach asyryjskich: en.wikipedia.org
• Wikipedia, „Horvat Uza” — lokalizacja i datowanie stanowiska: en.wikipedia.org
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 2 Krl 16,6; 2 Krn 25,14; 2 Krn 28,17; Ab 1,10; Ezd 2,53.

W 1952 roku, w stromych klifach nad suchym korytem Wadi Murabba’at, kilkanaście kilometrów na południe od Qumran, archeolodzy zbadali jaskinie, do których rok wcześniej dotarli już poszukujący zysku Beduini. Wśród znalezisk był strzęp papirusu zapisany dwukrotnie — ktoś w starożytności zmył wcześniejszy tekst i naniósł nowy. Skąd wiadomo, że to jeden z najstarszych zapisów w piśmie hebrajskim, i co robiły w tych samych jaskiniach fragmenty zwoju Izajasza oraz listy podyktowane przez przywódcę powstania Bar Kochby?

Czym jest to „odkrycie”

Wadi Murabba’at to wąwóz w Pustyni Judzkiej, którym sezonowy potok spływa od okolic Betlejem i twierdzy Herodion ku Morzu Martwemu, około 15–18 km na południe od Kumran. Jesienią 1951 roku Beduini z plemienia Ta’amira — ci sami, którzy wcześniej natrafili na zwoje w Qumran — spenetrowali tamtejsze jaskinie w poszukiwaniu znalezisk na sprzedaż. Gdy wieść o ich wartości dotarła do archeologów, między 21 stycznia a 3 marca 1952 roku systematyczne badania czterech jaskiń przeprowadzili G. Lankester Harding, dyrektor jordańskiego Departamentu Starożytności, oraz o. Roland de Vaux z jerozolimskiej École Biblique (ten sam zespół, co w Qumran). Piątą jaskinię odnalazł w 1968 roku Pessach Bar-Adon.

Łącznie z jaskiń Murabba’at pochodzi około 170 rękopisów i mnóstwo przedmiotów codziennych — tkaniny, sznury, kosze, sandały, monety (nabatejskie drachmy, rzymskie denary, tetradrachmy Trajana) oraz militaria. Większość tekstów, w tym niemal wszystkie dokumenty prawne, pochodzi z okresu powstania Bar Kochby (132–135 n.e.) — to umowy sprzedaży ziemi, kontrakty małżeńskie, potwierdzenia długów i akt rozwodowy. Wśród nich są też listy dyktowane przez samego przywódcę powstania, podpisane „Szimon ben Kosiba, Nasi Israel” („książę Izraela”) i adresowane do Jehoszuy ben Galgoli, dowódcy twierdzy Herodion — dzięki nim wiadomo, że prawdziwe imię przywódcy brzmiało ben Kosiba, a „Bar Kochba” („syn gwiazdy”) było mesjańskim przydomkiem nadanym mu później.

Najstarszym i najbardziej wyjątkowym znaleziskiem pozostaje jednak niewielki, poszarpany papirus o wymiarach około 18 na 9 cm, znany w literaturze jako Mur 17. Użyto go dwukrotnie. Pierwotnie zawierał list — zachowany fragment brzmi mniej więcej: „…-iasz mówi do ciebie: posłałem z wielką troską zapytać o pomyślność twojego domu…”. Gdy ten tekst spłukano, papirus posłużył ponownie, do spisania listy męskich imion z liczbami: Nimtar syn Hoszei — 14, Abi syn Sebiego — 10, Eleada syn Karszona — 5, Szemajasz syn Joezera — 6 (może rejestr poborowych albo danin). Obie warstwy wykonano kanciastym pismem starohebrajskim (paleo-hebrajskim), używanym w Judzie przed niewolą babilońską. Materiał opublikowano w tomie Discoveries in the Judaean Desert II („Les grottes de Murabba’at”, opr. P. Benoit, J.T. Milik, R. de Vaux, 1961). Dziś rękopisy przechowywane są w Rockefeller Museum w Jerozolimie, pod opieką Israel Antiquities Authority.

Powiązanie z Pismem

W tych samych jaskiniach znalazły się też fragmenty ksiąg biblijnych: Rodzaju (fragmenty rozdziałów 32–35), Wyjścia, Powtórzonego Prawa oraz Izajasza, a także szczątki zwoju Dwunastu Proroków (Mur 88) z fragmentami Joela, Amosa, Abdiasza, Jonasza, Micheasza, Nahuma, Habakuka, Sofoniasza, Aggeusza i początku Zachariasza. Wszystkie te teksty datuje się na przełom I i II wieku n.e., a więc na okres tuż przed powstaniem Bar Kochby lub w jego trakcie — czyli o ponad tysiąc lat później niż palimpsest Mur 17.

Zachowany fragment zwoju Izajasza (MurIsa) obejmuje początek księgi, mniej więcej Iz 1,4–14. To właśnie stamtąd pochodzi ocalały urywek z wersetów o resztce ocalałej z sądu: „Gdyby Pan zastępów nie zostawił nam malutkiej resztki, bylibyśmy jak Sodoma, stalibyśmy się podobni do Gomory. Słuchajcie słowa Pana, przywódcy Sodomy! Nakłońcie ucha ku prawu naszego Boga, ludzie Gomory!” (Iz 1,9–10 UBG). Sama księga otwiera się słowami: „Widzenie Izajasza, syna Amosa, dotyczące Judy i Jerozolimy, które miał za dni Uzjasza, Jotama, Achaza i Ezechiasza – królów Judy” (Iz 1,1 UBG) — a więc w tej samej epoce, do której paleograficznie odnosi się list ukryty pod listą imion z Mur 17.

Znaczenie tych fragmentów nie polega na „odkryciu nowego tekstu” — treść niemal doskonale zgadza się z późniejszym tekstem masoreckim, na którym oparto UBG. Polega ono na czymś innym: to fizyczny dowód, że w drugim wieku po Chrystusie, w warunkach ucieczki przed rzymskimi legionami, Żydzi wynosili ze sobą do jaskiń zwoje Izajasza i Proroków Mniejszych — księgi na tyle święte, by ratować je razem z dokumentami majątkowymi. Papirus Mur 17 dopełnia obraz z drugiej strony chronologii: świadczy, że w Judzie już w VII (może na przełomie VIII i VII) wieku p.n.e. — w czasach Izajasza i później Jeremiasza — istniała rozwinięta kultura piśmienna, w której papirus bywał towarem na tyle rzadkim, że zapisany dokument zmywano i używano powtórnie.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: okoliczności odkrycia (Beduini jesienią 1951, wykopaliska Hardinga i de Vaux w styczniu–marcu 1952), lokalizacja jaskiń, fizyczny opis palimpsestu Mur 17 oraz fakt, że w tych samych jaskiniach znaleziono fragmenty biblijne i dokumenty z epoki Bar Kochby. W odróżnieniu od wielu głośnych znalezisk z rynku antykwarycznego, cały korpus z Murabba’at pochodzi z kontrolowanych wykopalisk i został opublikowany naukowo (DJD II, 1961), co ogranicza pole do sporu o autentyczność.
• Dyskutowane — datowanie Mur 17: Józef T. Milik w edycji z 1961 roku datował obie warstwy pisma na VIII wiek p.n.e. Późniejsze analizy paleograficzne, m.in. Franka Moore’a Crossa, przesuwały datowanie w stronę VII wieku p.n.e. (niektórzy wskazują nawet na jego drugą połowę). W efekcie popularne opracowania mówią ostrożnie o „epoce od Izajasza do Jeremiasza”, obejmującej de facto przełom VIII i VII wieku aż po pierwsze dekady VI wieku p.n.e.
• Dyskutowane — datowanie aktu rozwodowego (Mur 19): ten aramejski dokument, w którym niejaki Josef syn Nakszana rozwodzi się w Masadzie z żoną Miriam córką Jonatana, wydawcy DJD II (Benoit, Milik, de Vaux) datowali ostrożnie na rok 111 n.e.; część późniejszych badaczy (np. Tal Ilan) opowiada się za rokiem 71/72 n.e., a więc jeszcze w trakcie pierwszego powstania żydowskiego. Spór dotyczy odczytania uszkodzonej daty, nie autentyczności samego dokumentu.
• Nie mylić: z Mur 17 bywa myląco kojarzony inny, głośniejszy obiekt — tzw. „papirus jerozolimski”, ogłoszony przez Israel Antiquities Authority w 2016 roku jako rzekomo pochodzący z pustynnej groty i wspominający Jerozolimę. To zupełnie inny przedmiot, niepowiązany z wykopaliskami 1952: trafił do IAA po odbiciu z rąk przemytników, bez udokumentowanego kontekstu wykopaliskowego, a epigrafowie Christopher Rollston i Aren Maeir publicznie zakwestionowali autentyczność samej inskrypcji (przy niekwestionowanej starożytności papirusu jako nośnika). Palimpsest Mur 17 z tą kontrowersją nie ma nic wspólnego.

Znaczenie

Papirusy z Wadi Murabba’at spinają w jednym miejscu dwie odległe epoki historii biblijnego Izraela. Z jednej strony — list i lista imion zapisane pismem starohebrajskim dowodzą, że umiejętność pisania i prowadzenia korespondencji urzędowej była w Judzie codziennością już w czasach proroków, na długo przed niewolą babilońską. Z drugiej — fragmenty zwoju Izajasza i Dwunastu Proroków, zakopane w tych samych jaskiniach niemal tysiąc lat później przez uchodźców z powstania Bar Kochby, świadczą o stabilności przekazu tekstu biblijnego: różnice wobec późniejszego tekstu masoreckiego są tam minimalne, głównie ortograficzne.

Nie mniej ważne są dokumenty świeckie. Listy podyktowane przez Szimona ben Kosibę odsłoniły twarz przywódcy powstania, o którym wcześniej wiedziano głównie z legendy — z jego troską o zaopatrzenie oddziałów i dyscyplinę żołnierzy. Akt rozwodowy, umowy małżeńskie i kontrakty sprzedaży ziemi pokazują, jak funkcjonowało żydowskie prawo rodzinne i majątkowe w praktyce, nie tylko w teorii późniejszych kodyfikacji rabinicznych. Dla czytelnika Biblii najważniejszy jest jednak prostszy wniosek: teksty, które dziś czytamy jako Księgę Izajasza czy Księgi Proroków Mniejszych, miały swoją historię przekazu, którą można prześledzić aż do strzępów papirusu i skóry wyniesionych w pośpiechu do pustynnych jaskiń.

Źródła

• P. Benoit, J.T. Milik, R. de Vaux, Discoveries in the Judaean Desert II: Les grottes de Murabba’at, Oxford 1961 — edycja naukowa rękopisów, w tym Mur 17.
• Wikipedia (en): Wadi Murabba’at — historia odkrycia, jaskinie, zawartość znalezisk.
• Biblical Archaeology Society: „A Hebrew Papyrus from the Days of the Prophets” — opis palimpsestu Mur 17.
• Leon Levy Dead Sea Scrolls Digital Library — Mur 19 — archiwum aktu rozwodowego.
• Center for Online Judaic Studies: Writ of Divorce — treść i spór o datowanie aktu rozwodowego.
• Biblical Archaeology Society: „Rare Paleo-Hebrew Papyrus Recovered” — kontrowersja wokół niepowiązanego „papirusu jerozolimskiego” (2016).
• Times of Israel — spór o autentyczność „papirusu jerozolimskiego” (Rollston, IAA).
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Iz 1,1.9-10.

Na skorupie glinianego naczynia wielkości dłoni ktoś przed ponad dwoma i pół tysiącem lat nabazgrał atramentem kilka linijek po hebrajsku: polecenie wydania mąki, uwagę o pomyślnie załatwionej sprawie i zdanie, które do dziś elektryzuje badaczy — „on przebywa w Domu JHWH”. Cóż to za dom i kto w nim przebywał? Ostrakon znaleziony w pustynnej twierdzy daleko od Jerozolimy stał się jednym z najczęściej cytowanych dowodów epigraficznych na istnienie świątyni, o której mówi Biblia hebrajska z czasów ostatnich królów Judy.

Czym jest to „odkrycie”

Tel Arad to wzgórze w północnym Negewie, ok. 30 km na wschód od Beer-Szeby, gdzie od X do początku VI wieku p.n.e. stała judzka twierdza graniczna, strzegąca szlaków handlowych i południowej rubieży królestwa. W jej obrębie funkcjonowało też niewielkie sanktuarium jahwistyczne — jedyna taka budowla poza Jerozolimą odkopana dotąd w Judzie, z „świętym świętych”, ołtarzykami kadzielnymi i stelami (macewot).

W latach 1962–1967 ekspedycja Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie pod kierunkiem Jochanana Aharoniego odsłoniła w kazamatowym murze twierdzy pomieszczenie z ponad stoma hebrajskimi ostrakonami (ok. 91–107, zależnie od klasyfikacji fragmentów) — największy zbiór epigrafiki hebrajskiej z okresu biblijnego. Osiemnaście z nich, znanych jako archiwum Eljasziba, to listy i rozkazy adresowane do niejakiego Eljasziba — najprawdopodobniej kwatermistrza: wydawanie wina, oliwy, chleba i mąki, przemieszczanie oddziałów oraz zaopatrzenie najemników zwanych „Kittim” (łączonych z greckimi lub egejskimi wojownikami w służbie Judy). Datuje się je na ostatnie dekady VII i pierwsze lata VI wieku p.n.e. — czasy Jojakima i Sedekiasza, tuż przed upadkiem Jerozolimy.

Najsłynniejszy z tych tekstów to ostrakon nr 18, skorupa wielkości niewiele ponad 6 na 4 cm, zapisana wyraźnym pismem starohebrajskim. Jego treść w przybliżeniu brzmi: „Do mojego pana Eljasziba. Niech JHWH (Jahwe, w polskich przekładach oddawane jako PAN) pyta o twoje powodzenie. A teraz: daj Szemaryahu miarę [mąki], a Kerositę zaopatrz w miarę. A co do sprawy, którą mi poleciłeś — jest załatwiona dobrze: on przebywa w Domu JHWH”. To ostatnie zdanie — „bejt JHWH” — nadało ostrakonowi popularną nazwę i wywołało dyskusję trwającą od lat 70. XX wieku. „Kerosita” może wskazywać na członka rodu Kerosa, znanego z późniejszych list Netinitów (świątynnych sług) w Księgach Ezdrasza i Nehemiasza — co, jeśli trafne, dodatkowo sugerowałoby kontekst świątynny. Ostrakon eksponowany jest dziś w Israel Museum w Jerozolimie.

Osobną grupę stanowią ostraka o zagrożeniu ze strony Edomu — m.in. ostrakon nr 24, rozkaz przerzucenia żołnierzy do Ramat-Negew wobec „złej sprawy” dotyczącej Edomu. Pokazują, że twierdze Negewu żyły w ostatnich latach Judy w stanie stałego alarmu, a Edomici coraz śmielej wykorzystywali osłabienie królestwa.

Powiązanie z Pismem

Wskazany kontekst biblijny — Jeremiasza 40 — opisuje właśnie ten moment dziejów Judy: czas tuż po zdobyciu Jerozolimy przez Babilończyków, gdy namiestnikiem nad resztkami kraju zostaje Gedaliasz. Prorok trafia do Micpy: „Wtedy Jeremiasz udał się do Gedaliasza, syna Achikama, do Mispy, i mieszkał z nim wśród ludu, który pozostał w ziemi” (Jr 40,6 UBG). Kilka wersetów dalej pada szczegół łączący się z ostrakami z Aradu: „Także i wszyscy Żydzi, którzy byli w Moabie, pośród synów Ammona, w Edomie i we wszystkich innych ziemiach, gdy usłyszeli, że król Babilonu pozostawił resztkę z Judy (…) wrócili wszyscy ci Żydzi ze wszystkich miejsc, do których zostali wygnani (…)” (Jr 40,11–12 UBG). Sam fakt, że Judejczycy znajdowali schronienie w Edomie, a chwilę później stamtąd wracali, oddaje złożone relacje między oboma narodami — sąsiedztwo, które w tych samych latach, poświadczonych przez ostraka z Aradu, przeradzało się w otwartą wrogość i naciski na południową granicę Judy.

Fraza „Dom JHWH” z ostrakonu 18 nie jest odosobniona — to standardowe określenie świątyni jerozolimskiej, używane dziesiątki razy w Biblii hebrajskiej, także u samego Jeremiasza, który w bramie tej budowli cytuje tłum powtarzający ją niemal jak zaklęcie: „Nie pokładajcie swojej nadziei w słowach kłamliwych, mówiąc: Świątynia Pana, Świątynia Pana, to jest Świątynia Pana!” (Jr 7,4 UBG). Ten sam zwrot w prozaicznym liście zaopatrzeniowym, pisanym setki kilometrów od Jerozolimy, pokazuje, że „Dom JHWH” funkcjonował w języku ówczesnych Judejczyków jako naturalny punkt odniesienia — podobnie jak dziś ktoś napisałby „w stolicy”, nie musząc tłumaczyć, o co chodzi.

Co pewne, a co dyskutowane

Niepodważalne są: istnienie i autentyczność ponad stu ostrakonów z Tel Arad, ich datowanie na przełom VII i VI w. p.n.e. (stratygrafia, paleografia), treść archiwum Eljasziba jako korespondencji zaopatrzeniowo-wojskowej oraz literalne brzmienie ostrakonu 18 z frazą „bejt JHWH”. Niekwestionowane jest też istnienie w Aradzie własnego sanktuarium jahwistycznego we wcześniejszych fazach twierdzy.

• Co oznacza „Dom JHWH”? Aharoni, a za nim m.in. André Lemaire, Philip J. King i Lawrence E. Stager, uważają, że chodzi o świątynię jerozolimską — lokalne sanktuarium w Aradzie było już wtedy od dawna wygaszone, a wzmianka nie precyzuje innej lokalizacji. Inni, jak William G. Dever, są bardziej sceptyczni i dopuszczają regionalne sanktuarium jahwistyczne, co pasowałoby do tezy o mniej scentralizowanym kulcie w Judzie, niż sugeruje Biblia. Większość epigrafistów skłania się jednak ku Jerozolimie.
• Kiedy wygaszono świątynię w Aradzie? Aharoni zakładał dwuetapowy proces: Ezechiasz zakazuje ofiar (koniec VIII w. p.n.e.), Jozjasz kończy likwidację kultu (ok. 621 r. p.n.e.). Rewizja stratygrafii Ze’ewa Herzoga przesuwa likwidację na koniec VIII w. (warstwa IX) — wiek przed ostrakonem 18. Spór o warstwę i o króla-reformatora trwa i wpływa na odczytanie frazy „Dom JHWH”.
• Kto zniszczył ostatnią twierdzę (warstwa VI)? Powszechny pogląd łączy zniszczenie z najazdem babilońskim w 586 r. p.n.e. Aharoni i Lemaire proponowali wcześniejszą datę, ok. 597–595 r. p.n.e., przypisując je Edomitom. Obie hipotezy zgadzają się, że presja edomicka na Negew narastała już przed końcem królestwa.
• Ilu ludzi pisało te teksty? Badanie zespołu z Uniwersytetu Tel Awiwskiego (Faigenbaum-Golovin i in., „PNAS” 2016) porównało algorytmicznie pismo na 16 ostrakonach i wskazało co najmniej 4–6 autorów. Badanie z 2020 r. („PLOS ONE”), łączące analizę komputerową z ekspertyzą kryminalistyczną (Yana Gerber, była biegła policyjna), podniosło tę liczbę do co najmniej 12 rąk w garnizonie liczącym ok. 20–30 żołnierzy — badacze, m.in. Israel Finkelstein, wnioskują stąd o szerokiej piśmienności w wojsku Judy i wiążą to z pytaniem o czas powstania tekstów biblijnych, choć to wniosek pośredni.

Status tematu pozostaje „potwierdzony”: istnienie ostrakonów, ich treść i tło historyczne nie budzą wątpliwości — dyskusja toczy się na poziomie interpretacji, nie faktografii.

Znaczenie

Ostraka z Aradu to rzadka okazja, by usłyszeć głosy zwykłych urzędników i żołnierzy ostatnich lat Judy, a nie tylko królów i proroków. Fraza „Dom JHWH” w ostrakonie 18 jest jednym z najczęściej przywoływanych pozabiblijnych poświadczeń, że określenie znane z Pisma jako nazwa świątyni w Jerozolimie funkcjonowało w żywym, codziennym języku hebrajskim tamtej epoki. Archiwum Eljasziba pokazuje też realia kryjące się za biblijnym opisem rozpadu królestwa: sieć twierdz na południu, zaopatrzenie wojska, najemnicy i coraz bardziej natarczywy Edom — ten sam świat, w którym rozgrywa się dramat z Jeremiasza 40, gdy uchodźcy judzcy chronią się właśnie w Edomie, zanim wrócą do zrujnowanego kraju.

Odkrycia te nie „dowodzą” prawdziwości teologicznych twierdzeń Biblii — nie mówią nic o tym, kim był Jahwe. Pokazują za to, że tło biblijnej narracji o ostatnich latach Judy jest solidnie osadzone w realnym, poświadczonym archeologicznie świecie — a spór o piśmienność w Judzie każe ostrożniej pytać, kiedy powstawały teksty, które dziś czytamy jako część Biblii.

Źródła

• Wikipedia (EN), Arad ostraca — archiwum Eljasziba, ostrakon 18, spór o „Dom JHWH”: en.wikipedia.org/wiki/Arad_ostraca
• Wikipedia (EN), Tel Arad — stratygrafia twierdzy i lokalne sanktuarium: en.wikipedia.org/wiki/Tel_Arad
• Faigenbaum-Golovin S. i in., „Algorithmic handwriting analysis…”, PNAS 113(17), 2016 — badanie liczby autorów ostrakonów: pnas.org/doi/10.1073/pnas.1522200113
• Sci.News — streszczenie badania PNAS 2016, cytaty I. Finkelsteina: sci.news/archaeology
• Tel Aviv University News — badanie z 2020 r. (12 autorów): english.tau.ac.il/news
• Bible Archaeology Report — przegląd archiwum i kontekstu edomickiego: biblearchaeologyreport.com
• COJS — tło historyczne i przekłady tekstów: cojs.org
• BiblicalHebrew.com — uwagi filologiczne do ostrakonu 18: biblicalhebrew.com
• Alchetron, „House of Yahweh ostracon” — przekład, wymiary, lokalizacja: alchetron.com
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Jr 7,4; Jr 40,6; Jr 40,11–12.

W 2021 roku zespół izraelskich archeologów ogłosił, że na skorupach małego dzbana sprzed około 3100 lat udało się odczytać atramentowy napis: Jrb’l — czyli Jerubbaal. To imię pada w Biblii tylko jako drugie imię sędziego Gedeona (Sdz 6,32). Czy oznacza to, że mamy w ręku podpis samego pogromcy Midianitów? A może chodzi o coś ostrożniejszego, ale wcale nie mniej ciekawego — o świadectwo, że imię „Jerubbaal” realnie krążyło wśród ludzi w epoce sędziów?

Czym jest to „odkrycie”

Chodzi o trzy skorupy (dwie do siebie pasujące i jedną osobną) pochodzące z małego dzbana, na których zachował się napis wykonany brązowym atramentem. Znaleziono je podczas wykopalisk w Chirbet al-Rai (Khirbet al-Ra’i) — stanowisku w Szefeli, judejskim pogórzu, położonym około 4 km na zachód od Lakisz, nad południowym brzegiem potoku Lakisz. Skorupy trafiły do kamiennej jamy w warstwie datowanej na schyłek XII lub pierwszą połowę XI wieku p.n.e., czyli mniej więcej na rok 1100 p.n.e. — okres wczesnej epoki żelaza (żelazo I).

Wykopaliska prowadzili Josef Garfinkel (Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie) i Saar Ganor (Izraelski Urząd Starożytności), a w projekcie uczestniczyli także Kyle Keimer i Gillan Davis (Macquarie University w Australii). Odczyt paleograficzny opracował głównie epigrafik Christopher Rollston (George Washington University). Sam artefakt wydobyto w 2019 roku, a naukową publikację ogłoszono w 2021 roku w czasopiśmie Jerusalem Journal of Archaeology (tom 2, s. 1–15), pod tytułem „The Jerubba’al Inscription from Khirbet al-Ra’i: A Proto-Canaanite (Early Alphabetic) Inscription”.

Kilka rzeczy warto uporządkować od razu:

• Pismo jest protokananejskie (wczesnoalfabetyczne) — to przodek późniejszego alfabetu fenickiego i hebrajskiego, a nie klasyczne pismo hebrajskie, które ukształtuje się dopiero kilka wieków później.
• W pełni czytelne są cztery znaki — resz, bet, ajin, lamed (r-b-’-l). Sporny jest tylko pierwszy znak, którego ślad Rollston odczytuje jako jod (j), co daje pełne Jrb’l = Jerubbaal.
• Napis to najprawdopodobniej imię właściciela naczynia — swego rodzaju podpis na osobistym przedmiocie. Nie jest to żaden tekst opowiadający historię, tylko krótkie oznaczenie własności.

Powiązanie z Pismem

Imię Jerubbaal pojawia się w Biblii w Księdze Sędziów jako drugie imię Gedeona. Po tym, jak Gedeon na polecenie Jahwe (PAN) zburzył ołtarz Baala należący do jego ojca, mieszkańcy miasta chcieli go zabić. Jego ojciec Joasz odpowiedział im ironicznie, że jeśli Baal jest bogiem, niech sam się o siebie upomni — i stąd wzięło się nowe imię:

„I nazwano go tego dnia Jerubbaal, mówiąc: Niech Baal się spiera z nim, bo zburzył on jego ołtarz.” (Sdz 6,32 UBG)

Odtąd narrator używa obu imion wymiennie:

„Wstał więc Jerubbaal, czyli Gedeon, wcześnie rano, wraz z całym ludem, który był z nim, i rozbili obóz przy źródle Charod. A obóz Midianitów był na północ od nich, u stóp wzgórza More, w dolinie.” (Sdz 7,1 UBG)

Samo imię jest teoforyczne i zawiera element Baal („pan, władca”). Może się to wydać zaskakujące dla imienia izraelskiego bohatera, ale w tamtej epoce „baal” bywało jeszcze używane jako zwykły tytuł, a biblijny narrator świadomie przekształca je w antybaalowską grę słów: „niech Baal się spiera”. Warto zauważyć, że po śmierci Gedeona lud znowu zwrócił się ku Baalom:

„A gdy Gedeon umarł, synowie Izraela odwrócili się i uprawiali nierząd, idąc za Baalami, i ustanowili sobie Baal-Berita swoim bogiem.” (Sdz 8,33 UBG)

Kluczowe jest jednak to, co inskrypcja z Chirbet al-Rai faktycznie potwierdza — a czego nie. Nie mamy podstaw, by twierdzić, że to napis pozostawiony ręką biblijnego Gedeona. Odkrycie pokazuje coś skromniejszego, ale realnego: że imię „Jerubbaal” było rzeczywistym, używanym imieniem osobowym właśnie w epoce, do której Biblia odnosi postać Gedeona. To wpisuje się w szerszy obraz — z tego samego okresu znamy w regionie inne imiona z elementem „baal” (np. napis „Eszbaal” z Chirbet Qeiyafa czy imiona z Bet-Szemesz).

Co pewne, a co dyskutowane

Co jest solidnie ugruntowane:

• Skorupy dzbana z napisem atramentowym pochodzą z pewnego kontekstu wykopaliskowego w Chirbet al-Rai, z warstwy datowanej na ok. 1100 p.n.e. Datowanie i stratygrafia nie są przedmiotem sporu.
• Cztery znaki r-b-’-l są odczytywane zgodnie przez większość badaczy.
• Pismo jest protokananejskie, a napis to prawdopodobnie oznaczenie własności.

Co jest przedmiotem sporu:

• Pierwszy znak. Rollston i Garfinkel czytają go jako jod, dając Jrb’l (Jerubbaal). David Vanderhooft (Boston College) uważa ten odczyt za trudny, a być może mało prawdopodobny — jego zdaniem znak mógłby być zajin (dając „Zerbaal”) albo mogły go poprzedzać kolejne litery, co dałoby np. „Azarbaal” czy „Ezerbaal”. Haggai Misgav proponował z kolei odczyt w rodzaju „Azruba’al”. Pojawiła się nawet propozycja czytania „Lyrb’l” (z przyimkiem l-, „należący do…”).
• Obrona odczytu. Rollston odpowiada, że jego wersja wymaga jedynie uzupełnienia częściowo zachowanego jednego znaku, podczas gdy alternatywy wymagają rekonstrukcji dodatkowych liter. Douglas Petrovich argumentuje, że znane wczesnoalfabetyczne formy zajin mają orientację poziomą, a nie pionową, co osłabia odczyt „Zerbaal”. Garfinkel dodaje, że imiona typu „Ezerbaal” nie są poświadczone w XI wieku p.n.e., a „Jerubbaal” tak.
• Związek z konkretnym Gedeonem. Nawet zakładając odczyt „Jerubbaal”, autorzy publikacji sami podkreślają, że utożsamienie z biblijnym sędzią jest „możliwe, ale w żadnym razie pewne”. Przeciw temu przemawia geografia: działalność Gedeona Biblia lokuje na północy, w Manassesie i dolinie Jizreel, a Chirbet al-Rai leży na południu, w Szefeli. To najpewniej dwie różne osoby noszące to samo imię.

Z tych względów zostawiam status tego znaleziska jako mieszany: kontekst i datowanie są mocne, ale sam kluczowy odczyt (a tym bardziej powiązanie z postacią z Pisma) pozostaje realnie dyskutowany wśród epigrafików.

Znaczenie

Bez sensacyjnych nadinterpretacji — a takich wokół tego znaleziska nie brakowało — jego wartość jest następująca:

• Imię z epoki, nie tylko z tekstu. Jeśli odczyt „Jerubbaal” jest poprawny, mamy fizyczne poświadczenie, że to imię było realnie noszone przez ludzi około 1100 p.n.e. — dokładnie w epoce, którą Księga Sędziów przypisuje Gedeonowi. Biblia nie zmyśliła egzotycznie brzmiącego imienia; operuje repertuarem imion pasującym do swojego czasu.
• Pamięć zachowana wiernie. To wpisuje się w obserwację, że biblijni redaktorzy przekazali dawne, „niewygodne” szczegóły — jak izraelski bohater z elementem „baal” w imieniu — zamiast je wygładzać. Świadczy to o zachowaniu starej tradycji, a nie o jej późniejszym wymyślaniu.
• Umiejętność pisania w Szefeli. Napis dokłada się do rosnącej liczby wczesnoalfabetycznych inskrypcji (Chirbet Qeiyafa, Bet-Szemesz, Lakisz), pokazujących, że w regionie judejskiego pogórza w epoce żelaza I potrafiono już zapisywać imiona atramentem.

Nie jest to więc „dowód na Gedeona” — i nikt poważny tak tego nie stawia. Jest to konkretny, choć skromny, punkt zaczepienia: świadectwo, że świat imion z Księgi Sędziów nie jest literacką fikcją oderwaną od realiów epoki, lecz osadza się w tym, co archeologia znajduje w ziemi.

Źródła

• Christopher Rollston, Yosef Garfinkel, Kyle Keimer, Gillan Davis, Saar Ganor, „The Jerubba’al Inscription from Khirbet al-Ra’i: A Proto-Canaanite (Early Alphabetic) Inscription”, Jerusalem Journal of Archaeology 2 (2021), s. 1–15 — publikacja naukowa z odczytem i datowaniem: jjar.huji.ac.il
• Times of Israel, „Five-letter inscription inked 3,100 years ago may be name of biblical judge” — relacja z ogłoszenia znaleziska, wypowiedzi odkrywców: timesofisrael.com
• BiblePlaces Blog, „Inscription of Jerubbaal Found” (2021) — opis skorup, techniki (atrament), kontekstu i ostrożności co do utożsamienia: bibleplaces.com
• Haaretz, „Experts spar over what the Jerubbaal inscription really says” (2021) — przegląd sporu o odczyt (Vanderhooft, Petrovich, Misgav): haaretz.com
• Wikipedia, „Khirbet er-Ra’i” — hasło o stanowisku, lokalizacji, dyrektorach wykopalisk i inskrypcji: en.wikipedia.org
• Macquarie University Research, strona publikacji o inskrypcji z Chirbet al-Rai — dane bibliograficzne i afiliacje autorów: researchers.mq.edu.au
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Księga Sędziów 6–8 (Sdz 6,25–32; 7,1; 8,33).

Kamienna kolumna leżała przez dwa tysiące lat wmurowana wtórnie w ściany rzymskiego warsztatu ceramicznego na obrzeżach Jerozolimy – nikt nie podejrzewał, że skrywa najstarszy znany zapis pełnej nazwy miasta w formie używanej do dziś. Gdy w 2018 roku archeolodzy oczyścili trzy linijki napisu, okazało się, że ich autor przedstawił się dokładnie tak, jak współcześni mieszkańcy nazywają swoje miasto: nie skróconym „Jeruszalem”, lecz pełnym „Jeruszalajim”. Skąd wiadomo, że to właśnie ta forma jest wyjątkowa, a nie kolejny wariant znany od dawna? I co ma z tym wspólnego przydomek nawiązujący do greckiego mitu o rzemieślniku, który zbudował skrzydła?

Czym jest to „odkrycie”

Zimą 2017/2018 roku Izraelski Urząd Starożytności (IAA) prowadził ratunkowe wykopaliska w rejonie Binyanei Ha’Uma, przy Międzynarodowym Centrum Kongresowym, czyli przy dzisiejszym północnym wjeździe do Jerozolimy. Pracom kierowała archeolog Danit Levi. Odsłonięto tam ogromną osadę żydowskich rzemieślników z okresu hasmonejsko-rzymskiego – największy znany w regionie ośrodek produkcji ceramiki, który po zburzeniu Świątyni w 70 roku n.e. przejął rzymski X Legion, kontynuując tam wypał naczyń na potrzeby garnizonu.

Wśród pozostałości natrafiono na bęben kolumny z wapienia, użyty wtórnie jako zwykły budulec w młodszej, rzymskiej konstrukcji. Ponieważ znaleziono go poza pierwotnym kontekstem architektonicznym, nie wiadomo, do jakiego budynku pierwotnie należał. Levi datuje samą kolumnę i wyryty na niej napis na około 100 rok p.n.e. – schyłek epoki hasmonejskiej, kilkadziesiąt lat przed panowaniem Heroda Wielkiego. Trzy linijki tekstu, wyryte literami alfabetu hebrajsko-aramejskiego, głoszą: „Chananiasz, syn Dodalosa, z Jerozolimy” (w niektórych transliteracjach imię ojca zapisywane jest jako „Dudolos”). „Dodalos” to najpewniej przydomek nawiązujący do greckiego mitycznego twórcy Dedala – budowniczego labiryntu i skrzydeł, na jakich uciekał jego syn Ikar. W świecie hellenistycznym bywał on używany jako określenie zdolnego rzemieślnika lub artysty, co dobrze pasuje do miejsca znaleziska – osady garncarskiej.

Napis jest dziś eksponowany w Muzeum Izraela w Jerozolimie, w galerii poświęconej znaleziskom z okresu Drugiej Świątyni. Kuratorzy podkreślają, że to jedyny znany kamienny napis z tego okresu z pełną formą nazwy – z dwoma literami „jod” (י), jak we współczesnym „Jeruszalajim” – a nie skróconą, jednoliterową „Jeruszalem” czy jeszcze krótszym „Szalem”, znanymi z większości ówczesnych inskrypcji i monet.

Powiązanie z Pismem

Fragment wskazany dla tego tematu, 11. rozdział Księgi Nehemiasza, opisuje sytuację analogiczną w swojej logice do napisu Chananiasza: po powrocie z niewoli babilońskiej trzeba było zaludnić Jerozolimę, więc przywódcy rzucali losy, aby wyznaczyć, kto w niej zamieszka. Tekst wylicza mieszkańców dokładnie w takim schemacie, jaki widać na kolumnie – „ten a ten, syn tego a tego, syna tamtego” – zakończonym informacją, że dana osoba mieszka w Jerozolimie:

„Przełożeni ludu zamieszkali więc w Jerozolimie, a reszta ludu rzucała losy, aby wyznaczyć jednego z dziesięciu na zamieszkanie w Jerozolimie, w świętym mieście, a dziewięciu pozostałych w innych miastach” (Ne 11,1 UBG).

„I tak w Jerozolimie mieszkali niektórzy z synów Judy i Beniamina. Z synów Judy: Ataja, syn Uzjasza, syna Zachariasza, syna Amarasza, syna Szefatiasza, syna Mahalaleela z synów Peresa” (Ne 11,4 UBG) – dokładnie ta sama konwencja identyfikacji, jaką zastosował Chananiasz: imię, ojciec, a na końcu miasto.

Co ciekawe, imię „Chananiasz” samo w sobie mocno wiąże się z Jerozolimą w innych partiach tej samej księgi, choć chodzi o zupełnie inne osoby, żyjące około czterech wieków wcześniej niż autor napisu z Binyanei Ha’Uma. Podczas odbudowy murów miasta za czasów Nehemiasza pracował „Chananiasz, syn aptekarza”; o nim i innych robotnikach czytamy: „Obwarowali Jerozolimę aż do Muru Szerokiego” (Ne 3,8 UBG). Nehemiasz powierzył też dowództwo nad miastem człowiekowi o tym samym imieniu: „Nad Jerozolimą postawiłem Chananiego, swojego brata, a Chananiasza ustanowiłem dowódcą pałacu. On bowiem był wiernym człowiekiem i bał się Boga bardziej niż wielu innych” (Ne 7,2 UBG). Nie ma żadnych podstaw, by łączyć te postacie z rzemieślnikiem sprzed przełomu II i I wieku p.n.e. – to zwyczajnie popularne w Judei imię. Pokazuje ono jednak, że wzorzec „imię własne + przynależność do świętego miasta” był w tamtej kulturze czymś naturalnym i trwałym, niezależnie od stulecia. Warto też odnotować, że nieco dalej w tym samym rozdziale pojawia się „Dolina Rzemieślników” (Ne 11,35 UBG) – inne miejsce niż osada garncarska spod Jerozolimy, ale ten sam motyw: rzemieślnicy definiujący się przez miejsce swojej pracy i zamieszkania.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: istnienie samej kolumny, dokładna treść trzech linii napisu oraz miejsce jego znalezienia (osada rzemieślnicza przy Binyanei Ha’Uma) są potwierdzone niezależnie przez IAA i przez Muzeum Izraela, gdzie zabytek jest wystawiony na stałe. Datowanie na przełom II i I wieku p.n.e. (schyłek epoki hasmonejskiej) opiera się na kontekście stratygraficznym i typologii kolumny i jest zgodnie przyjmowane w publikacjach na jego temat.
• Dyskutowany jest język napisu. IAA opisało go jako aramejski – między innymi ze względu na użycie słowa „bar” (aramejskie „syn”, wobec hebrajskiego „ben”). Część hebraistów, w tym dr Aleksiej Juditski, zwraca jednak uwagę, że forma „Jeruszalajim” odzwierciedla wymowę hebrajską, bo w czystej aramejszczyźnie nazwa brzmiałaby „Jeruszalem”. Możliwe, że to zapis mieszany albo forma imienia własnego funkcjonująca ponad podziałami językowymi – brzmiąca tak samo po hebrajsku, aramejsku, grecku czy łacinie.
• Dyskutowana jest tożsamość Chananiasza i sens przydomka „Dodalos”. Hipoteza, że był on rzemieślnikiem lub potomkiem rzemieślnika nawiązującym do Dedala, jest prawdopodobna z uwagi na lokalizację znaleziska, ale pozostaje domysłem – nie zachował się żaden inny dokument, który pozwoliłby ją zweryfikować.
• Niepewny jest pierwotny kontekst kolumny. Skoro odkryto ją jako wtórnie użyty budulec, nie wiadomo, czy pierwotnie zdobiła prywatny warsztat Chananiasza, budynek publiczny, który współfinansował, czy jeszcze inną konstrukcję. Kuratorzy Muzeum Izraela formułują to jako możliwość, nie pewnik.

Znaczenie

Przed tym odkryciem najstarsze poświadczenia pełnej, dwuliterowej formy „Jeruszalajim” pochodziły z późniejszych źródeł – między innymi z monet powstania Bar Kochby (132–135 n.e.) z hasłem „Jeruszalajim” lub „Ku wolności Jeruszalajim”. Większość inskrypcji i monet z okresu Drugiej Świątyni posługiwała się natomiast starszą, skróconą formą „Jeruszalem” albo jeszcze krótszym „Szalem”. Napis Chananiasza przesuwa więc najwcześniejsze poświadczenie współczesnej pisowni o mniej więcej dwa stulecia wstecz i pokazuje, że forma znana dziś z hebrajskiego nie jest późną innowacją, lecz istniała już u schyłku okresu hasmonejskiego.

Dla czytelnika Biblii ma to znaczenie przede wszystkim jako potwierdzenie ciągłości: ta sama nazwa, którą Nehemiasz i wracający z Babilonu Judejczycy traktowali jako oczywistą nazwę „świętego miasta”, które trzeba bronić i zaludniać, funkcjonowała – w tej samej, rozpoznawalnej dziś formie – jeszcze kilkaset lat później, na kolumnie zwykłego rzemieślnika w podmiejskiej osadzie garncarskiej. Nie jest to dowód na prawdziwość konkretnego wydarzenia biblijnego, lecz świadectwo językowe i epigraficzne, że nazwa miasta z kart Pisma przetrwała w rozpoznawalnej postaci przez kolejne burzliwe stulecia historii Judei.

Źródła

• The Times of Israel, „Earliest known stone carving of Hebrew word 'Jerusalem’ found near city entrance” – ogłoszenie odkrycia przez IAA, lokalizacja i kierowniczka wykopalisk: timesofisrael.com
• Live Science, „This Is the Oldest Known Inscription Bearing the Full Name of Jerusalem” – datowanie na ok. 100 r. p.n.e. i kontekst osady rzemieślniczej: livescience.com
• BiblePlaces.com, „New Discovery: Jerusalem Inscription from 100 BC” – streszczenie ustaleń wykopalisk i cytat z treści napisu: bibleplaces.com
• Friends of the Israel Antiquities Authority, „Earliest Inscription of Jerusalem’s Full Name Discovered on Stone Pillar” – kierownictwo wykopalisk (Danit Levi, dr Yuval Baruch, prof. Ronny Reich): friendsofiaa.org
• Israel Museum, Jerusalem, „Hanania son of Dudolos of Jerusalem” – karta eksponatu z opisem znaczenia zapisu i hipotezą o rzemieślniczym pochodzeniu Chananiasza: imj.org.il
• Biblical Archaeology Society, „2,000-Year-Old Jerusalem Inscription Bears City’s Name” – spór o klasyfikację językową (stanowisko IAA wobec argumentów dr. Aleksieja Juditskiego): biblicalarchaeology.org
• Smithsonian Magazine, „2,000-Year-Old Stone Inscription Is Earliest to Spell Out 'Jerusalem’” – kontekst chronologiczny i zastrzeżenia co do tożsamości Chananiasza: smithsonianmag.com
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Ne 11,1.4; Ne 3,8; Ne 7,2

Sześć niepozornych grudek gliny, wydobytych sitem z ziemi niewielkiego stanowiska na wschód od Gazy, mogłoby przejść bez echa — gdyby nie to, o czym mogą świadczyć. Czy prowincjonalna osada na pograniczu Filistei i Judy prowadziła w X wieku p.n.e. zapieczętowaną korespondencję urzędową? A jeśli tak, czy oznacza to, że za Dawidem i Salomonem stał już rozbudowany aparat administracyjny, czy raczej coś znacznie skromniejszego? Odpowiedzi na te pytania badacze udzielają sobie nawzajem od momentu ogłoszenia znaleziska w grudniu 2014 roku — i wciąż się nie zgadzają.

Czym jest to „odkrycie”

Khirbet Summeily to stanowisko wielkości niespełna pół hektara, leżące około 22 km na wschód od Gazy i 4 km na zachód od Tell el-Hesi, na starożytnym szlaku łączącym Gazę z Hebronem — dokładnie na pograniczu ziem filistyńskich i judzkich. Od 2011 roku prowadzą tam wykopaliska James W. Hardin (Mississippi State University) i Jeffrey A. Blakely (University of Wisconsin-Madison) w ramach tzw. Hesi Regional Project; w opracowaniu znalezisk uczestniczył także epigrafik Christopher A. Rollston (George Washington University).

W warstwie określanej jako Faza 5 — datowanej na podstawie ceramiki, znalezisk egipskich, stratygrafii i próbek archeomagnetycznych na przełom XI i X wieku p.n.e. (późna epoka żelaza I / wczesna epoka żelaza IIA) — odkryto sześć bull, czyli grudek gliny, którymi pieczętowano sznurki spinające zwoje papirusu lub inne przesyłki. Dwie bulle zachowały kompletne odciski pieczęci, dwie kolejne odciski częściowe, a dwie pozostałe są całkowicie starte i nieczytelne. Żadna nie nosi śladów pisma — są anepigraficzne. Dwie zostały przypalone ogniem, a jedna zachowała wyraźny otwór po sznurku spinającym przesyłkę. Odnaleziono je dzięki bardzo dokładnemu przesiewaniu całej wydobywanej ziemi, łącznie z rozkruszanymi cegłami mułowymi — co samo bywa wskazywane jako możliwe źródło wyjątkowości znaleziska.

Bulle pochodziły z dużego, nietypowego jak na tak małą osadę kompleksu architektonicznego, w którym natrafiono też na ołtarz, czarę ofiarną i głowę figurki zoomorficznej — całość odbiegającą od zwykłego gospodarstwa. Zdaniem odkrywców skala budowli w połączeniu z pieczętowaną korespondencją wskazuje na działalność administracyjną wykraczającą poza zwykłe zagospodarowanie rolnicze pogranicza. Wyniki opublikowano w grudniu 2014 roku w czasopiśmie Near Eastern Archaeology (t. 77, nr 4) pod tytułem „Iron Age Bullae from Officialdom’s Periphery: Khirbet Summeily in Broader Context”.

Powiązanie z Pismem

Chronologicznie bulle z Khirbet Summeily przypadają na czas panowania Dawida i początek panowania Salomona. Biblia opisuje w tym okresie rozbudowany, wielopoziomowy aparat urzędniczy: dowódcę wojska, kronikarza, kapłanów, pisarza oraz dowódcę gwardii przybocznej. Podsumowanie administracji Dawida w 2 Księdze Samuela brzmi: „Joab, syn Serui, był postawiony nad wojskiem, a Jehoszafat, syn Achiluda, był kronikarzem. Sadok, syn Achituba, i Achimelek, syn Abiatara, byli kapłanami, a Serajasz – pisarzem” (2 Sm 8,16-17 UBG). Wcześniej w tym samym rozdziale, po podbojach na wschodzie i północy, czytamy: „Potem Dawid umieścił załogi w Syrii, w Damaszku, a Syryjczycy zostali sługami Dawida płacącymi daninę. I Pan bronił Dawida wszędzie, dokądkolwiek się udał” (2 Sm 8,6 UBG; Jahwe, w UBG oddany jako „Pan”). Podobny mechanizm opisano wobec ziem na południu: „Umieścił w Edomie załogi, na całej ziemi Edomu rozmieścił je” (2 Sm 8,14 UBG).

Taki obraz zakłada istnienie sieci urzędników, pisarzy i garnizonów zdolnych do komunikowania się na odległość — a więc i do pieczętowania przesyłanej korespondencji. Khirbet Summeily nie jest wymienione w Biblii z nazwy i nie ma dowodu, że znalezione tam bulle miały cokolwiek wspólnego z dworem w Jerozolimie. To, co łączy znalezisko z tekstem biblijnym, to wyłącznie ramy czasowe (X w. p.n.e.) oraz pytanie, czy w tym okresie istniała już struktura państwowa zdolna wytworzyć korespondencję urzędową sięgającą peryferii swego terytorium — takich miejsc, jak pograniczne posterunki wspomniane przy okazji załóg rozstawionych w Syrii czy Edomie.

Co pewne, a co dyskutowane

Niepodważalne są fakty wykopaliskowe: sześć glinianych bull, ich stan zachowania, warstwa i datowanie na przełom XI/X w. p.n.e., a także publikacja wyników przez Hardina, Rollstona i Blakely’ego w recenzowanym czasopiśmie naukowym. Pewne jest też, że tego rodzaju bulle z X wieku p.n.e. są jak dotąd ewenementem w regionie — to jedyny znany zestaw tej klasy z tak wczesnego okresu.

• Interpretacja odkrywców. Hardin i Blakely twierdzą, że skala budowli i obecność pieczętowanej korespondencji świadczą o działalności „na poziomie znacznie wykraczającym poza typową wiejską farmę”, co ma „dawać ogólne wsparcie dla historycznej wiarygodności” tradycji o Dawidzie i Salomonie.
• Kontrargument Israela Finkelsteina. Czołowy przedstawiciel tzw. niskiej chronologii sugeruje, że Khirbet Summeily mogło należeć raczej do organizmu politycznego skupionego na wybrzeżu (filistyńskiego), a nie do państwa scentralizowanego w Jerozolimie — co odbiera znalezisku status dowodu na zjednoczoną monarchię pod władzą Dawida.
• Brak pisma na bullach. Żadna z sześciu bull nie zawiera napisu ani imienia właściciela pieczęci, więc nie sposób ustalić, kto wysyłał zapieczętowane przesyłki, komu podlegał ani do jakiej grupy etnicznej czy ośrodka administracyjnego należał.
• Alternatywna funkcja. Część badaczy (np. archeolog Tim Frank, powołując się na paralele z epoki brązu) zwraca uwagę, że gliniane pieczęcie mogły pełnić także funkcję apotropaiczną (ochronną, rytualną), a nie tylko administracyjną — co osłabia wniosek o rozbudowanej biurokracji.
• Skala organizacji politycznej. Nawet jeśli bulle pieczętowały korespondencję urzędową, sam ten fakt nie musi świadczyć o dużym królestwie — podobne praktyki poświadczone są też w mniejszych organizmach typu miasto-państwo.
• Metoda wykopalisk. Bulle odnaleziono dzięki wyjątkowo drobnemu przesiewaniu całej ziemi; krytycy zauważają, że równie intensywne przesiewanie gdzie indziej mogłoby dać podobne znaleziska, więc unikalność Khirbet Summeily może częściowo wynikać z metody badawczej, a nie z wyjątkowości samego stanowiska.

Z tych powodów status znaleziska pozostaje sporny — nie chodzi o kwestionowanie samego faktu istnienia bull, lecz o to, jak daleko idące wnioski o państwowości wolno na ich podstawie wyciągać. Nawet autorzy odkrycia formułują wnioski ostrożnie („dawać ogólne wsparcie”, a nie „dowodzić”), a bezpośrednia polemika Finkelsteina pokazuje, że interpretacja nie jest przyjmowana zgodnie nawet w gronie specjalistów od epoki żelaza w Lewancie.

Znaczenie

Niezależnie od przyjętej interpretacji Khirbet Summeily poszerzyło dyskusję o formowaniu się państwowości w południowym Lewancie na przełomie epoki żelaza I i IIA. Wcześniej wielu badaczy argumentowało, że polityczna złożoność w tym regionie pojawiła się dopiero w VIII wieku p.n.e., wraz z ekspansją Asyrii, a X wiek p.n.e. — czas przypisywany biblijnemu Dawidowi i Salomonowi — był okresem prostych, słabo zorganizowanych społeczności. Bulle, nawet jeśli pochodzą z peryferyjnej placówki, a nie ze stolicy, pokazują, że coś w rodzaju mechanizmu do pieczętowania i przesyłania korespondencji na tym pograniczu działało już w X wieku p.n.e.

Znalezisko nie rozstrzyga sporu o historyczność i faktyczny zasięg królestwa Dawida i Salomona, ale każe traktować ostrożnie stwierdzenia idące w obie strony: zarówno te ogłaszające w nim „dowód” na biblijną zjednoczoną monarchię, jak i te z góry wykluczające istnienie jakiejkolwiek zorganizowanej administracji w tym okresie. Dla czytelnika Biblii to przypomnienie, że opisany w 2 Księdze Samuela obraz dworu z kronikarzami, pisarzami, kapłanami i garnizonami rozstawionymi na pograniczach nie jest wyobrażeniem niemożliwym do pogodzenia z realiami X wieku p.n.e. — choć sama archeologia, wobec braku choćby jednego napisu na tych sześciu grudkach gliny, nie jest w stanie tego obrazu ani potwierdzić, ani wykluczyć.

Źródła

• James W. Hardin, Christopher A. Rollston, Jeffrey A. Blakely, „Iron Age Bullae from Officialdom’s Periphery: Khirbet Summeily in Broader Context”, Near Eastern Archaeology 77.4 (2014) — oryginalna publikacja naukowa: journals.uchicago.edu
• ASOR Blog — streszczenie artykułu naukowego z detalami wykopalisk i datowania (14.01.2015): asorblog.org
• ScienceDaily — komunikat prasowy z cytatami badaczy (16.12.2014): sciencedaily.com
• Sci.News — dodatkowe cytaty Jamesa Hardina i Jeffreya Blakely’ego: sci.news
• BiblePlaces.com, „Proof for David’s Kingdom from Khirbet Summeily?” — krytyczny komentarz do ograniczeń wynikających z braku pisma na bullach: bibleplaces.com
• Tim Frank, „The Bullae of Khirbet Summeily” — szczegółowa polemika, w tym stanowisko Israela Finkelsteina i alternatywne hipotezy o funkcji bull: timfrankarchaeology.wordpress.com
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 2 Sm 8,6.14.16-17

Czarna kamienna tablica z piętnastoma liniami staro-hebrajskiego pisma, opisująca naprawę „domu Pana” przez króla Judy — dokładnie tak, jak relacjonuje to 2 Księga Królewska 12. Brzmi jak archeologiczne potwierdzenie biblijnej opowieści sprzed niemal trzech tysiącleci. Tylko skąd wzięła się ta tablica, skoro nikt nie widział miejsca jej wykopania? I dlaczego izraelski sąd spędził blisko dziewięć lat, próbując ustalić, czy to bezcenny zabytek, czy jedno z najbardziej wyrafinowanych fałszerstw w historii archeologii biblijnej?

Czym jest to „odkrycie”

Tablica pojawiła się na jawie na przełomie 2001 i 2003 roku w rękach Odeda Golana, tel awiwskiego kolekcjonera, znanego wcześniej jako właściciel głośnego ossuarium Jakuba. Golan przekazał kamień do zbadania geologom, co zwróciło uwagę Izraelskiego Urzędu Starożytności (IAA). Towarzysząca obiektowi opowieść — nigdy niepotwierdzona żadnym wykopaliskiem — mówiła, że tablicę odnaleziono w muzułmańskim cmentarzu koło Wzgórza Świątynnego w latach 90. XX wieku i że trafiła do Golana od wschodniojerozolimskiego handlarza Hassana Aqilana; Golan twierdził, że sam jest tylko pośrednikiem anonimowego właściciela. Żadnej z tych wersji nie da się zweryfikować — brak proweniencji to pierwszy poważny problem tego znaleziska.

Fizycznie to ciemnoszary, niemal czarny blok drobnoziarnistego piaskowca arkozowego o wymiarach około 31 na 25 na 9 centymetrów. Górny róg płyty jest odłamany — brakuje pierwszej linii tekstu wraz z imieniem króla. Zachowane piętnaście linii pisma paleohebrajskiego opisuje zbiórkę datków „w kraju i na pustyni, i we wszystkich miastach Judy” na zakup ciosanego kamienia, drewna cyprysowego i miedzi edomskiej, a następnie naprawę „tego domu”, murów, galerii, krat, kręconych schodów i drzwi; tekst kończy błogosławieństwo przywołujące imię Jahwe (PAN). Badacze zrekonstruowali brakujący początek jako „[Ja, Jehoasz, syn A]chazjasza, król Ju[dy]” na podstawie urwanego imienia ojca.

W 2003 roku minister kultury Limor Livnat powołała komisję naukową IAA do zbadania tablicy i ossuarium Jakuba. Na konferencji prasowej 18 czerwca 2003 roku komisja ogłosiła inskrypcję nowożytnym falsyfikatem — wskazała błędy ortograficzne, mieszanie form liter z różnych okresów oraz patynę na literach chemicznie różną od patyny na odwrocie kamienia, możliwą do zetrzenia ręką. Równolegle przeszukania mieszkania, biura i magazynu Golana w Ramat Gan ujawniły, jak twierdziło śledztwo, przedmioty w trakcie „obróbki” wraz z narzędziami rzemieślniczymi. W grudniu 2004 roku Golan, wraz z handlarzem i epigrafikiem Robertem Deutschem, został oskarżony o fałszerstwo tablicy, ossuarium i kilkudziesięciu innych obiektów.

Proces — około 130 świadków, w tym blisko siedemdziesięciu ekspertów, i ponad 400 dowodów rzeczowych — trwał ponad pięć lat; całe postępowanie od śledztwa po wyrok zajęło blisko dziewięć lat. 14 marca 2012 roku sędzia Aharon Farkash z Sądu Okręgowego w Jerozolimie uniewinnił oskarżonych od zarzutów fałszerstwa głównych artefaktów, w tym tablicy — uznając, że oskarżenie nie udowodniło winy ponad wszelką wątpliwość. Zastrzegł jednak, że wyrok nie oznacza potwierdzenia autentyczności, i zwrócił uwagę, że jeden ze wspólników oskarżonych przyznał się wcześniej do pomocy przy fabrykacji tablicy. Państwo nie odwołało się, próbowało jednak przejąć tablicę jako dobro narodowe; w 2013 roku Sąd Najwyższy (2:1) odrzucił to żądanie i nakazał zwrot obiektu Golanowi.

Powiązanie z Pismem

2 Księga Królewska 12 opisuje panowanie Jehoasza (Joasza), króla Judy, koronowanego jako dziecko przez kapłana Jehojadę po uzurpacji Atalii. Gdy kapłani zwlekali z naprawą zniszczeń świątyni mimo zbieranych na ten cel pieniędzy, król nakazał zmianę procedury: „Niech wezmą dla siebie kapłani, każdy od swego znajomego, i niech naprawią szkody domu Pana, gdziekolwiek taka szkoda się znajdzie” (2 Krl 12,5 UBG). Gdy to nie poskutkowało, ustawiono skrzynię na datki, a zebrane środki przekazywano rzemieślnikom: „I odważone pieniądze dawali do rąk kierowników robót, przełożonych nad domem Pana. Ci zaś wydawali je na cieśli i budowniczych, którzy naprawiali dom Pana; Na murarzy, na kamieniarzy, na kupno drewna i ciosanych kamieni do naprawy szkód w domu Pana” (2 Krl 12,11–12 UBG).

Ta zbieżność uczyniła tablicę sensacją: opisany na niej mechanizm — zbiórka srebra, zakup kamienia i drewna, wypłaty rzemieślnikom, naprawa murów i konstrukcji budynku — niemal słowo w słowo odpowiada biblijnemu „bedek ha-bajit”, czyli „naprawie domu”. Gdyby inskrypcja była autentyczna, byłaby pierwszym znanym monumentalnym napisem królewskim z Judy z okresu Pierwszej Świątyni i jedynym pozabiblijnym świadectwem prac przy świątyni jerozolimskiej. Ta wyjątkowa wartość budzi też najwięcej podejrzeń: tekst pasuje do biblijnego wzorca aż nazbyt dokładnie, jakby ktoś skroił go pod znaną od dawna relację z Księgi Królewskiej.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest, że tablica fizycznie istnieje i nosi tekst paleohebrajski treściowo zbieżny z 2 Krl 12, że nie ma żadnej udokumentowanej proweniencji archeologicznej — pojawiła się wyłącznie na rynku antyków, bez wykopalisk czy zapisanego kontekstu warstwy. Pewne jest też, że komisja IAA w 2003 roku uznała ją za falsyfikat, że proces karny w 2012 roku zakończył się uniewinnieniem bez orzeczenia o autentyczności, oraz że Sąd Najwyższy w 2013 roku nakazał zwrot tablicy właścicielowi. Pozostaje w rękach prywatnych i nie weszła do korpusu inskrypcji starohebrajskich.

Dyskutowane pozostaje niemal wszystko inne. Geolodzy Amnon Rosenfeld, Wolfgang Krumbein (Oldenburg), Howard Feldman i Joel Kronfeld twierdzili, że patyna jest ciągła — pokrywa też pęknięcie biegnące przez kamień — a datowanie radiowęglowe cząstek węgla w patynie dało wynik 2340–2150 lat kalibrowanych wstecz (mniej więcej IV–II wiek p.n.e.), co ich zdaniem potwierdza starożytność patyny. Wskazywali też na mikroskopijne kulki złota, świadczące o silnym zdarzeniu termicznym, niemożliwym do sfałszowania znaną techniką. Warto zauważyć, że sam wynik datowania (IV–II w. p.n.e.) nie pokrywa się z domniemanym IX-wiecznym pochodzeniem inskrypcji — patyna powstałaby więc wieki po Jehoaszu, co Victor Sasson tłumaczy hipotezą, że zachowany kamień to późniejsza kopia starszego tekstu.

Po drugiej stronie stoi geolog Yuval Goren (Tel Awiw), który pokazał, jak piaskowaniem i naniesieniem sproszkowanego materiału można sztucznie „postarzyć” kamień pod mikroskopem — złote drobiny mogły, jego zdaniem, zostać dodane celowo. Filologowie F.M. Cross (Harvard), Ed Greenstein (Bar-Ilan, 2016) i Christopher Rollston wskazywali na anachronizmy ortograficzne, niepasujące formy gramatyczne i nieregularną wysokość liter. Greenstein skwitował spór stwierdzeniem, że żaden podręcznik starohebrajskich inskrypcji nigdy nie uwzględni tego tekstu jako źródła. Nadav Na’aman zauważył ironicznie, że fałszerz mógł oprzeć się na jego własnej teorii o pochodzeniu narracji Ksiąg Królewskich z inskrypcji świątynnych. Chaim Cohen i Ronny Reich bronili z kolei tablicy — ten drugi argumentował, że trudno uwierzyć, by fałszerz posiadł naraz tak głęboką wiedzę paleograficzną, lingwistyczną, geologiczną i biblijną, a krytycy procesu (m.in. Hershel Shanks) zarzucali komisji IAA dobór składu sprzyjający z góry fałszerstwu. Bilans: wyrok nie rozstrzygnął autentyczności, ale większość epigrafiki uznaje tablicę za obiekt wątpliwy, bliższy fałszerstwu niż zabytkowi.

Znaczenie

Gdyby tablica była tym, za co pierwotnie ją uznano, byłaby odkryciem przełomowym — pierwszym znanym monumentalnym napisem królewskim z Judy i pozabiblijnym echem epizodu z 2 Krl 12. Właśnie dlatego sprawa wywołała tak gorący spór: stawka była ogromna, a pokusa nadinterpretacji — również. Prowadzona równolegle z procesem ossuarium Jakuba, stała się symbolem problemu: nielegalnego rynku antyków, na którym cenne przedmioty, prawdziwe lub podrobione, krążą bez udokumentowanego kontekstu wykopaliskowego.

Dla czytelnika Biblii płynie z tego praktyczna lekcja: archeologia biblijna zyskuje wiarygodność nie dzięki sensacyjnym znaleziskom bez proweniencji, lecz dzięki przedmiotom z kontrolowanych wykopalisk, z udokumentowaną warstwą i kontekstem — jak stela z Tel Dan czy ostrakony z Lakisz. Tablica Jehoasza pozostaje przede wszystkim przestrogą przed myleniem fascynacji z dowodem, a rynkowego artefaktu bez metryki — z prawdziwym świadectwem historii opisanej w Piśmie.

Źródła

• Jehoash Inscription (Wikipedia) — tekst inskrypcji, przebieg śledztwa i procesu, stanowiska badaczy.
• VERDICT: NOT GUILTY (Biblical Archaeology Society) — relacja z wyroku z 14 marca 2012 roku.
• Israeli Court: Return the Jehoash Inscription (BAS) — decyzja Sądu Najwyższego z 2013 roku.
• What About the Jehoash Inscription? (Hershel Shanks, BAR) — tekst inskrypcji i rekonstrukcja brakującej linii.
• The Jehoash Inscription Tablet — After the Verdict (Rosenfeld, Feldman, Kronfeld, Krumbein) — argumenty za autentycznością patyny.
• The So-Called Jehoash Inscription: A Post Mortem (Ed Greenstein, 2016) — argumenty filologiczne przeciw autentyczności.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 2 Krl 12,5.11–12.

Wapienna płytka wielkości kartki papieru, znaleziona przypadkiem w klasztornym magazynie na Górze Oliwnej — a jednak łącząca się z jednym z najbardziej dramatycznych epizodów w dziejach królów Judy. Czterolinijkowy napis mówi wprost: tu przeniesiono szczątki króla i nie wolno ich ruszać. Problem w tym, że litery na kamieniu pochodzą z czasów, gdy króla, o którym mowa, nie było na świecie już od siedmiu stuleci. Co właściwie znaleziono w 1931 roku i co to mówi o pamięci biblijnej w czasach Jezusa?

Czym jest to „odkrycie”

W lutym 1931 roku Eleazar (E. L.) Sukenik, archeolog Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, przeglądał zbiory muzealne rosyjskiego prawosławnego klasztoru Wniebowstąpienia (Eleona) na Górze Oliwnej. Kolekcję tę zgromadził kilkadziesiąt lat wcześniej archimandryta Antonin Kapustin, szef rosyjskiej misji duchownej w Ziemi Świętej, bez zapisanej dokumentacji pochodzenia poszczególnych eksponatów. Sukenik zauważył wśród nich jasną wapienną płytkę o wymiarach około 35 na 34 cm i grubości 6 cm, z czterema krótkimi liniami napisu w piśmie aramejskim, w tzw. kwadratowym piśmie żydowskim.

Tekst, w tłumaczeniu na polski, brzmi w przybliżeniu: „Tu przeniesiono kości Ozjasza, króla Judy — nie otwierać”. Sukenik opublikował znalezisko w hebrajskim czasopiśmie naukowym „Tarbiz” jeszcze w tym samym roku, argumentując za jego autentycznością. Analiza paleograficzna liter wskazuje na okres późnego Drugiej Świątyni, najczęściej I w. p.n.e. – I w. n.e. (część badaczy zawęża to do ok. 30–70 n.e.) — czyli około 700 lat po śmierci króla, którego dotyczy.

Płytka pozostała w zbiorach rosyjskiej cerkwi przez kolejne dziesięciolecia. Według depeszy Jewish Telegraphic Agency z grudnia 1968 roku burmistrz Jerozolimy Teddy Kollek nabył ją wtedy za 150 tysięcy dolarów od Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego z myślą o dopiero co powstałym Muzeum Izraela, gdzie jest wystawiana do dziś; bywa katalogowana w naukowych korpusach inskrypcji regionu pod numerem CIIP 602. Co ciekawe, gdy w 1947 roku Sukenik jako pierwszy badacz obejrzał fragmenty zwojów znad Morza Martwego, to właśnie do liter z tabliczki Ozjasza porównywał ich pismo, budując jedną z pierwszych podstaw datowania zwojów qumrańskich.

Powiązanie z Pismem

Król, którego imię widnieje na tabliczce, występuje w Biblii pod kilkoma formami tego samego imienia: w 2 Księdze Królewskiej nazywany jest Azariaszem, w 2 Księdze Kronik — Uzjaszem, a w nowotestamentowym rodowodzie Jezusa u Mateusza — Ozjaszem (stąd też tytuł niniejszego artykułu). Wszystkie trzy formy odnoszą się do tej samej postaci: króla Judy, syna Amazjasza, którego długie panowanie przypada, według różnych systemów chronologicznych, gdzieś między ok. 792 a 740 r. p.n.e.

Jego panowanie zakończyło się dramatycznie. W 2 Księdze Królewskiej czytamy zwięźle: „I Pan dotknął króla – i był trędowaty aż do dnia swojej śmierci, i mieszkał w odosobnionym domu. Jotam więc, syn króla, zarządzał domem i sądził lud ziemi” (2 Krl 15,5 UBG). Rozwinięcie znajduje się w 2 Księdze Kronik: dumny ze swej potęgi król wszedł do świątyni, by samowolnie spalić kadzidło — zadanie zastrzeżone dla kapłanów. Gdy mu się sprzeciwili, „pojawił się trąd na jego czole przed kapłanami w domu Pana, przy ołtarzu kadzenia” (2 Krn 26,19 UBG). Odtąd aż do śmierci żył w odosobnieniu, wykluczony z życia świątyni, a rządy sprawował jego syn Jotam.

Najważniejszy dla naszej tabliczki jest werset opisujący pogrzeb: „Zasnął więc Uzjasz ze swoimi ojcami i pogrzebali go z nimi na polu grobów królewskich, gdyż mówili: Trędowaty jest” (2 Krn 26,23 UBG). Innymi słowy — król został pochowany w obrębie królewskiego terenu grzebalnego, ale nie w samych grobowcach królewskich, właśnie ze względu na trąd, uznawany w prawie rytualnym za źródło nieczystości. Napis znaleziony na Górze Oliwnej pasuje dokładnie do tego wątku: mówi o kościach, które „przeniesiono” w nowe miejsce i których nie wolno ponownie ruszać — ślad kolejnego, znacznie późniejszego przeniesienia szczątków uznawanych za szczątki Ozjasza, powstały w czasach, gdy pamięć o jego trądzie i osobnym pochówku była wciąż żywa.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest samo istnienie i wystawa obiektu: wapienna płytka z czterolinijkowym aramejskim napisem, znaleziona w 1931 roku w kolekcji rosyjskiego klasztoru na Górze Oliwnej i opisana przez Sukenika jeszcze tego samego roku, znajduje się dziś w Muzeum Izraela w Jerozolimie. Pewne jest też, że litery — pod względem formy pisma — datuje się zgodnie na okres późnego Drugiego Przybytku, czyli mniej więcej I w. p.n.e. – I w. n.e., a nie na czasy samego Ozjasza (VIII w. p.n.e.).

• Autentyczność kontra falsyfikat nowożytny. Włoski orientalista Giovanni Garbini w 1985 roku ogłosił, że tabliczka jest współczesnym fałszerstwem. Pogląd ten pozostał w mniejszości i nie zyskał szerszego poparcia — większość epigrafistów uznaje literę i styl napisu za spójne z autentycznym pismem żydowskim okresu Drugiej Świątyni.
• Autentyczny zabytek, ale czy autentyczny grób? W 2024 roku Anthony Giambrone opublikował w „Journal for the Study of Judaism” analizę, w której odrzuca tezę Garbiniego o współczesnym fałszerstwie, proponując jednak inne rozwiązanie: tabliczka może być starożytnym, lecz inscenizowanym obiektem, powstałym w kontekście hellenistycznej mody na zwiedzanie „grobów sławnych postaci” i wczesnej „biblijnej turystyki” w Judei okresu Drugiej Świątyni. Innymi słowy — obiekt starożytny i autentyczny jako artefakt, ale niekoniecznie oznaczający faktyczne, zweryfikowane szczątki króla.
• Nieznane miejsce znalezienia. Tabliczka trafiła do badaczy przez zbiór antykwaryczny klasztoru, nie w toku kontrolowanych wykopalisk, więc jej pierwotny grobowiec czy pole grzebalne pozostają nieznane. Kwestię tę na nowo podjęli w 2024 r. Y. Tchekhanovets i K. Vach, co pokazuje, że temat wciąż jest przedmiotem aktywnych badań.
• Powód powtórnego pochówku. Nie wiadomo z pewnością, dlaczego kości uznane za szczątki Ozjasza przeniesiono właśnie w okresie rzymsko-herodiańskim. Część badaczy (np. Gordon Franz) łączy to z rozbudową Jerozolimy za Heroda Wielkiego, inni mówią o naruszeniu starego pola grzebalnego przy pracach budowlanych albo o przepisach czystości rytualnej wymuszających przeniesienie królewskich kości poza obręb miasta.

Z tego względu status tego znaleziska trafnie określa się jako mieszany: sam przedmiot jest niemal na pewno autentycznym zabytkiem sprzed dwóch tysięcy lat, ale to, co dokładnie dokumentuje — prawdziwe kości króla czy raczej pobożną tradycję o nich — pozostaje przedmiotem sporu naukowego.

Znaczenie

Tabliczka Ozjasza nie jest śladem z czasów samego króla — nie potwierdza bezpośrednio ani jego istnienia, ani przebiegu wydarzeń opisanych w 2 Krl 15 i 2 Krn 26. Jej wartość leży gdzie indziej: pokazuje, że blisko siedem wieków po śmierci Ozjasza mieszkańcy rzymskiej Judei wciąż znali historię jego trądu i osobnego pochówku na tyle dobrze, by fizycznie zadbać — lub przynajmniej upozorować dbałość — o miejsce spoczynku jego kości, opatrując je ostrzeżeniem „nie otwierać”. To rzadki, namacalny ślad tego, jak żydowska tradycja czasów Jeszui (Jezusa) traktowała pamięć o dawnych królach Judy: z szacunkiem, ale i z pewną dozą inicjatywy religijnej, trudnej dziś do jednoznacznego rozdzielenia na „autentyczną kontynuację” i „pobożną rekonstrukcję”.

Obiekt ma też miejsce w historii nauki — porównanie do liter z tabliczki Ozjasza pomogło Sukenikowi w 1947 roku rozpoznać wiek pierwszych zwojów qumrańskich. Przypomina to, że nie każde znalezisko „archeologii biblijnej” pochodzi z epoki opisywanych wydarzeń — czasem najcenniejsze jest to, co mówi o późniejszej recepcji biblijnej opowieści.

Źródła

• List of inscriptions in biblical archaeology — encyklopedyczne zestawienie, hasło Uzziah Tablet z krótką notą o kontrowersjach.
• 1931 in archaeology — Wikipedia, data i okoliczności identyfikacji tabliczki przez Sukenika w cerkwi Eleona na Górze Oliwnej.
• Rockefeller Archeological Museum — Wikipedia, wzmianka o wpływie liternictwa tabliczki na projekt napisów muzeum w latach 30. XX w.
• Uzziah — Wikipedia, biografia biblijna króla i konteksty pozabiblijne.
• Jewish Telegraphic Agency, „Tombstone of King Uzziah of Judah is Acquired by Israel Museum” — depesza prasowa z grudnia 1968 r. o zakupie tabliczki przez Teddy’ego Kolleka dla Muzeum Izraela.
• Center for Online Judaic Studies, „King Uzziah Burial Inscription, c. 50 CE” — opis fizyczny, tekst i kontekst biblijny inskrypcji.
• Bible Archaeology Report, „King Uzziah: An Archaeological Biography” — przegląd źródeł archeologicznych dot. Ozjasza, w tym hipoteza Gordona Franza o powodach przeniesienia kości.
• Streszczenie artykułu A. Giambrone’a, „The Aramaic Uzziah Inscription and the Syntax of an Ancient Forgery” (Journal for the Study of Judaism, 2024) — najnowsza propozycja interpretacyjna, „inscenizowana autentyczność” tabliczki.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 2 Krl 15,5; 2 Krn 26,19.23.

Zwój, który nie jest zwojem w zwykłym sensie tego słowa — bo zamiast liter na pergaminie kryje wykute w metalu współrzędne ukrytego bogactwa. W 1952 roku w jednej z jaskiń nad Morzem Martwym archeolodzy natrafili na coś, czego nie spodziewali się znaleźć wśród religijnych rękopisów: chłodny, księgowy spis 64 miejsc, w których miały leżeć tony złota i srebra. Czy to autentyczny inwentarz skarbca świątyni jerozolimskiej, ukryty przed nadciągającymi Rzymianami, czy tylko legenda spisana na trwałym, niemal niezniszczalnym nośniku? I dlaczego — mimo dziesięcioleci poszukiwań — nikt nigdy nie odnalazł ani jednej monety z tej listy?

Czym jest to „odkrycie”

14 marca 1952 roku ekipa archeologiczna kierowana przez Rolanda de Vaux, działająca w ramach École Biblique et Archéologique Française w Jerozolimie, badała jaskinię oznaczoną jako Qumran 3, około kilometra na północ od ruin osady w Qumran. W przeciwieństwie do większości zwojów znad Morza Martwego, które trafiały w ręce badaczy za pośrednictwem beduińskich poszukiwaczy, ten dokument — oznaczony później jako 3Q15 — został odkopany in situ przez samych naukowców, na kamiennej półce w głębi jaskini. Odnalazcą był francuski archeolog Henri de Contenson.

Przedmiot okazał się wyjątkowy już na pierwszy rzut oka: zamiast skóry czy papirusu — blacha z miedzi (stop z domieszką około 1 procenta cyny), zwinięta w dwie rolki, które pierwotnie stanowiły jeden pas długości około 2,4 metra. Metal był tak skorodowany, że rozwinięcie go groziło zniszczeniem tekstu. Rozwiązanie znaleziono w latach 1955–1956: zwój przewieziono do Manchesteru, gdzie profesor H. Wright Baker przeciął go wzdłuż na 23 wąskie paski, co pozwoliło odczytać tekst; nadzorował to John Marco Allegro.

Treść — spisana hebrajszczyzną bliską językowi Miszny, miejscami niestarannym pismem i z nietypową pisownią — nie przypomina żadnego innego zwoju z Qumran. To dwanaście kolumn suchego katalogu: kolejne wpisy wskazują konkretne miejsca (cysterny, groby, baseny, ruiny) i to, co rzekomo w nich ukryto — złoto i srebro w sztabach lub monetach, naczynia dziesięciny, szaty kapłańskie, a przy trzech lokalizacjach nawet dodatkowe zwoje. Łącznie wymieniono 64 pozycje. Skala jest oszałamiająca: jedna z nich mówi o 900 talentach srebra (ponad 30 ton), a szacunki całości — zależnie od interpretacji starożytnych jednostek wagi — wahają się od kilkudziesięciu do ponad stu ton kruszcu.

Pierwszą edycję tekstu opublikował w 1960 roku Allegro, wyprzedzając formalnie wyznaczonego edytora zwoju, Józefa Milika, którego oficjalne opracowanie ukazało się dopiero w 1962 roku — spór ten na lata zaognił relacje w zespole badającym zwoje z Qumran. Sam Allegro zorganizował też w 1962 roku ekspedycję poszukującą wskazanych skarbów; grupa przekopała kilka wytypowanych miejsc, lecz wróciła z pustymi rękami. Do dziś żaden z opisanych depozytów nie został odnaleziony. Zwój — po konserwacji przeprowadzonej w latach 90. przez francuskie przedsiębiorstwo energetyczne Électricité de France (EDF) — jest dziś eksponowany w Muzeum Jordanii w Ammanie, dokąd trafił w 2013 roku z wcześniejszej siedziby na cytadeli miasta.

Powiązanie z Pismem

Miedziany zwój nie cytuje Biblii i nie jest tekstem religijnym — to raczej sucha lista, bliższa urzędowemu wykazowi inwentarzowemu. Jego ewentualny związek z Pismem jest więc tematyczny, nie dosłowny: chodzi o motyw, który w historii Izraela powraca regularnie — los cennych naczyń i skarbów świątyni jerozolimskiej w obliczu nadciągającej klęski. Najpełniejszy taki opis w Biblii znajduje się w Jeremiasza 52, relacjonującym zdobycie Jerozolimy przez wojska babilońskie w 586 roku przed Chrystusem i splądrowanie świątyni zbudowanej przez Salomona.

Tekst wylicza z niemal księgową precyzją, co zabrali Chaldejczycy: „Chaldejczycy rozbili kolumny z brązu, które były w domu Pana, podstawy i morze z brązu, które było w domu Pana, a brąz z nich przenieśli do Babilonu” (Jr 52,17). Dalej pada jeszcze bardziej szczegółowy opis: „Dowódca gwardii zabrał kropielnice, kadzielnice, misy, kotły, świeczniki, czasze i kubki; co było ze złota – jako złoto, co było ze srebra – jako srebro” (Jr 52,19). Ten podział na kategorie kruszcu — osobno złoto, osobno srebro — przypomina metodę, jaką posłużył się autor miedzianego zwoju, wyliczając depozyty niemal sześć wieków później.

Ten sam wątek wraca też w żydowskiej tradycji pozabiblijnej, bliższej czasowo powstaniu zwoju: druga Księga Machabejska (2 Mch 2,4–8), spisana poza kanonem uznawanym przez Kościoły protestanckie, opowiada legendę o proroku Jeremiaszu, który miał ukryć Arkę Przymierza i naczynia świątynne w grocie na górze Nebo tuż przed zburzeniem Jerozolimy, zapowiadając, że miejsce pozostanie nieznane, „aż Bóg zgromadzi swój lud”. Popularne teorie łączą tę opowieść z miedzianym zwojem, sugerując zapis tego samego ukrycia — jednak w samym tekście zwoju nie ma ani słowa o Arce, a większość badaczy traktuje to zestawienie jako spekulację bez oparcia w źródłach.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest samo istnienie zwoju, okoliczności jego odkrycia w Jaskini 3 w Qumran w 1952 roku, sposób jego otwarcia w Manchesterze oraz fakt, że jest to jedyny manuskrypt spośród zwojów znad Morza Martwego wykonany z metalu, a nie ze skóry czy papirusu. Nie ulega też wątpliwości, że opisany w nim skarb — mimo licznych prób — nigdy nie został odnaleziony.

• Pochodzenie skarbu. Badacze od dekad spierają się, czyją własność opisuje zwój. Część uczonych widzi w nim inwentarz skarbca drugiej świątyni jerozolimskiej, ukryty przed wybuchem powstania żydowskiego (66–70 r. n.e.) lub tuż przed zdobyciem miasta przez Rzymian. Inni — w tym sam pierwszy wyznaczony wydawca, Józef Milik — uważali treść za spis fikcyjny lub legendarny, niemający odniesienia do realnego majątku, ewentualnie odzwierciedlający podania krążące wokół Qumran. Jeszcze inna hipoteza łączy skarb z majątkiem samej wspólnoty znad Morza Martwego, choć kłóci się to z ascetycznym trybem życia przypisywanym Esseńczykom.
• Datowanie. Frank Moore Cross umieszczał powstanie tekstu między 25 a 75 r. n.e., William F. Albright — między 70 a 135 r., Milik proponował około 100 r., a Émile Puech przesuwał datę przed 68 r. Badaczka Joan E. Taylor argumentowała z kolei za jeszcze późniejszym okresem — powstania Bar-Kochby (132–135 r. n.e.), kiedy żydowscy uchodźcy chronili się w jaskiniach pustyni judzkiej, co zmieniałoby też odpowiedź na pytanie, czyj to skarb.
• Skala majątku. Podane w zwoju miary wagi (talenty) są na tyle niejednoznaczne, że przeliczenia współczesnych badaczy różnią się nawet kilkukrotnie — od nieco ponad 25 do ponad 100 ton kruszcu łącznie. Krytycy, m.in. Robert Cargill, wskazują, że tak ogromna suma, nieporównywalna z żadnym innym znanym z tamtego okresu depozytem, sama w sobie budzi podejrzenia co do realności spisu.
• Domniemany związek z Arką Przymierza. Choć popularne w internecie teorie wiążą zwój z legendą o ukryciu Arki znaną z 2 Mch 2, tekst zwoju nigdzie o niej nie wspomina — to skojarzenie pozostaje w sferze spekulacji, nieopartej na samym źródle.

W efekcie status tego znaleziska najlepiej określić jako mieszany: sam artefakt i okoliczności jego odkrycia są bezsporne i dobrze udokumentowane, natomiast interpretacja treści — kto, kiedy i po co go sporządził oraz czy opisany skarb kiedykolwiek istniał — pozostaje przedmiotem otwartej debaty naukowej.

Znaczenie

Miedziany zwój nie dostarcza dowodu na istnienie żadnego konkretnego wydarzenia opisanego w Biblii — nie potwierdza ani nie obala żadnego wersetu. Jego wartość leży gdzie indziej: pokazuje, jak żywa i namacalna była w świadomości Żydów przełomu er troska o los świątynnych kosztowności — ten sam motyw, który w Piśmie pojawia się już w relacji o zdobyciu Jerozolimy przez Babilończyków. Niezależnie od tego, czy zwój opisuje realny skarb, czy legendę, świadczy o tym, że pamięć o zagrabionych i chowanych bogactwach świątyni — żywa od czasów opisanych w Jeremiasza 52 — trwała w kulturze żydowskiej przez wieki i nabierała nowych form w kolejnych kryzysach, aż po wojnę z Rzymem.

Dla czytelnika Biblii to również przypomnienie, że nie każde znalezisko archeologiczne da się prosto „dopasować” do konkretnego wersetu. Miedziany zwój jest cennym świadectwem epoki i kultury, w której powstawał Nowy Testament, ale jego związek z Pismem pozostaje pośredni — przez wspólny temat, a nie bezpośrednie odniesienie.

Źródła

• Wikipedia (en), Copper Scroll — ogólne fakty o odkryciu, dacie, treści, sporach naukowych i lokalizacji zwoju. en.wikipedia.org/wiki/Copper_Scroll
• Biblical Archaeology Society, Dating the Copper Scroll — argumentacja Joan E. Taylor za datowaniem na okres powstania Bar-Kochby. biblicalarchaeology.org
• Robert Cargill, On the Insignificance and the Abuse of the Copper Scroll, Bible Interp — krytyczne spojrzenie na wiarygodność opisanego skarbu i nadużycia interpretacyjne wokół zwoju. bibleinterp.arizona.edu/opeds/copper
• World History Encyclopedia, hasło o Miedzianym Zwoju — opis fizyczny artefaktu i jego miejsce wśród zwojów z Qumran. worldhistory.org
• Dispersed Qumran Cave Artefacts and Archival Sources (DQCAAS) — materiały o odkryciu w Jaskini 3 i procesie otwarcia zwoju w Manchesterze. dqcaas.com
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Jeremiasza 52,17.19.

Przedmiot wielkości kciuka, wyrzeźbiony z kła hipopotama w kształcie kwiatu granatu, a na jego szyjce drobny, starannie ryty napis w piśmie staro-hebrajskim: „należący do Do[mu Jahw]eh, święty dla kapłanów”. Gdyby napis był autentyczny, byłby to jedyny znany na świecie zabytek fizycznie związany ze świątynią opisaną w 1 Księdze Królewskiej. Od 2004 roku zespół izraelskich badaczy twierdzi jednak, że litery wyryto na starożytnym przedmiocie w czasach współczesnych. Czy „granat z Domu JHWH” to ocalały okruch jerozolimskiej świątyni, czy jedno z najgłośniejszych fałszerstw w historii biblistyki?

Czym jest to „odkrycie”

Przedmiot ma niespełna 4,4 cm wysokości i około 2,1 cm średnicy — mieści się w dłoni jak duży naparstek. Wyrzeźbiono go z kła hipopotama (bywa potocznie nazywany „kością słoniową”, choć nie pochodzi od słonia — hipopotamia kość szkliwna była w starożytności popularnym surowcem jubilerskim). Kształt przedstawia granat w fazie kwitnienia: okrągły korpus zwężający się w szyjkę zakończoną kielichem płatków, z otworem w podstawie wskazującym, że przedmiot nasadzano na trzon — najpewniej berło lub inny przedmiot ceremonialny.

Około jednej trzeciej barku odłamało się w starożytności, zabierając część napisu. Zachowany tekst, uzupełniony przez badaczy, brzmi w transliteracji lby[t yhw]h qdš khnm — „należący do Do[mu Jahw]eh (PAN), święty dla kapłanów”. Rekonstrukcja opiera się na regularności liter i porównaniu ze stylem pisma znanym m.in. z inskrypcji w tunelu Siloam, co sugeruje datowanie napisu na koniec VIII w. p.n.e.

Historia przedmiotu zaczyna się nie na wykopalisku, lecz w sklepie z antykami. Latem 1979 roku francuski paleograf André Lemaire, wykładowca Sorbony, zobaczył granat w antykwariacie w Jerozolimie i sfotografował napis. Opublikował notę w „Revue Biblique” (1981), ale rozgłos zyskał dopiero po artykule Lemaire’a w „Biblical Archaeology Review” (styczeń/luty 1984). W 1988 roku Muzeum Izraela kupiło go od anonimowego darczyńcy za 550 tysięcy dolarów, po tym jak autentyczność wstępnie potwierdził epigrafik Nahman Avigad z Uniwersytetu Hebrajskiego. Przez kolejne lata granat był eksponowany jako jeden z najcenniejszych zabytków muzeum — jedyna zachowana relikwia świątyni Salomona.

Powiązanie z Pismem

Motyw granatu nie jest w opisie świątyni przypadkowy. 1 Księga Królewska opisuje dwie brązowe kolumny, Jachin i Boaz, stojące przy wejściu do przedsionka świątyni, których głowice zdobiły rzędy owoców granatu: „Głowice na obu kolumnach (…) miały jabłka granatu. Było ich dwieście, umieszczone w dwóch rzędach dokoła, na jednej i na drugiej głowicy” (1 Krl 7,20 UBG). Podsumowanie robót precyzuje liczbę: „Czterysta jabłek granatu do tych dwóch siatek, po dwa rzędy jabłek granatu na każdą siatkę, które okrywały dwie okrągłe głowice na szczycie kolumn” (1 Krl 7,42 UBG).

Granaty pojawiają się też w opisie szat arcykapłana z Księgi Wyjścia, gdzie zdobiły dolny brzeg ornatu na przemian ze złotymi dzwoneczkami: „Uczynisz też u jego dołu jabłka granatu (…) a między nimi dokoła złote dzwonki; Złoty dzwonek i jabłko granatu i znowu złoty dzwonek i jabłko granatu, dokoła dolnego brzegu ornatu” (Wj 28,33-34 UBG). Ten podwójny kontekst — świątynny i kapłański — sprawia, że domniemany napis „święty dla kapłanów, [należący] do Domu Jahwe” brzmi wiarygodnie: łączy oba miejsca, w których granat pojawia się w sferze sakralnej. Gdyby przedmiot rzeczywiście pochodził z VIII w. p.n.e., mógłby być głowicą berła kapłana pełniącego służbę świątynną, choć Biblia nigdzie wprost nie opisuje takiego przedmiotu.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest, że sam przedmiot — rzeźbiony kieł hipopotama w kształcie granatu — jest zabytkiem starożytnym, nie współczesnym wyrobem. Pewne jest też, że nie ma udokumentowanego kontekstu wykopaliskowego: trafił na rynek antykwaryczny, a jego wcześniejsze losy są nieznane. To właśnie brak kontekstu — klasyczna czerwona flaga w archeologii — otworzył drogę do sporu o sam napis.

Latem 2004 roku Muzeum Izraela i Izraelski Urząd Starożytności (IAA) ogłosiły publicznie, że napis jest fałszerstwem — jeszcze przed opublikowaniem raportu. Formalne ustalenia ukazały się w 2005 roku w „Israel Exploration Journal”: ośmioosobowy zespół (Yuval Goren, Szmuel Achituw, Avner Ayalon, Miriam Bar-Matthews, Uzi Dahari, Michal Dayagi-Mendels, Aaron Demsky i Nadav Levin) ocenił, że sam kieł hipopotama pochodzi z epoki znacznie wcześniejszej niż domniemany napis — z XIV-XIII w. p.n.e. — a litery wyryto najpewniej współcześnie. Kluczowym argumentem było to, że rysy liter urywają się dokładnie na granicy odłamania barku, jakby fałszerz omijał uszkodzoną krawędź, a w bruzdach wykryto ślady substancji przypominającej klej.

Lemaire i część epigrafów się z tym nie zgodzili: ich zdaniem dwie niepełne litery na granicy złamania mają kreski przecinające krawędź pęknięcia, co oznaczałoby, że napis powstał, zanim doszło do odłamania — a więc w starożytności. Ślady kleju tłumaczyli późniejszą konserwacją. W 2007 roku doszło do ponownego spotkania — Achituw, Demsky i Goren, mimo zmiany zdania w kilku szczegółach, podtrzymali ocenę o fałszerstwie, a Lemaire pozostał przy autentyczności. Spór utknął w martwym punkcie.

Sprawa nabrała też wymiaru sądowego. W grudniu 2004 roku izraelska policja oskarżyła kolekcjonera Odeda Golana i trzech antykwariuszy o prowadzenie pracowni fałszerskiej, produkującej m.in. inskrypcję Joasza; wśród domniemanych fałszerstw wymieniano też napis na granacie, choć nie był on przedmiotem formalnego zarzutu. 14 marca 2012 roku sędzia Aharon Farkasz uniewinnił Golana od wszystkich zarzutów fałszerstwa — nie orzekł jednak wprost o autentyczności granatu, bo formalnie nie był on częścią zarzutów.

Ciekawy zwrot nastąpił kilka lat później. W 2014 roku ceniona paleograf Ada Jardeni zbadała napis i uznała, że kluczowa litera taw nie sięga starożytnego złamania — co przemawiałoby za fałszerstwem. Latem 2015 roku zgodziła się jednak na ponowne badanie: 15 czerwca spotkała się w Muzeum Izraela z Lemaire’em i epigrafikiem Robertem Deutschem (współoskarżonym w procesie Golana), a zespół prof. Bruce’a Zuckermana z USC wykonał zdjęcia nowszą techniką obrazowania reliefu. Po badaniu Jardeni zmieniła zdanie, pisząc do redaktora „Biblical Archaeology Review”, że dostrzegła właściwy fragment kreski taw przy złamaniu i „nie ma powodu wątpić w autentyczność” napisu. Trzej pierwotni sygnatariusze raportu z 2005 roku nie zmienili jednak stanowiska. Spór pozostaje otwarty, a przedmiot nadal jest eksponowany w Muzeum Izraela z zastrzeżeniem o spornej autentyczności.

Znaczenie

Ten spór jest pouczający niezależnie od jego rozstrzygnięcia. Pokazuje, jak niewiele materialnych śladów zostało po świątyni opisanej w 1 Księdze Królewskiej — i dlaczego. Kolumny Jachin i Boaz z ich setkami brązowych granatów nie zniknęły z powodu upływu czasu, lecz zostały celowo zniszczone: relacja z upadku Jerozolimy w 586 r. p.n.e. odnotowuje, że babilońscy żołnierze rozbili kolumny i zabrali z nich brąz, licząc nawet owoce granatu na siatkach: „Głowica na niej była z brązu (…) naokoło głowicy była siatka i jabłka granatowe, wszystko z brązu (…) A tych jabłek granatu było dziewięćdziesiąt sześć po każdej stronie; wszystkich jabłek granatu było po sto na siatce wokoło” (Jr 52,22-23 UBG). Świątynia Salomona nie zniknęła w niepamięć — została rozebrana na surowiec, a to, co przetrwało, trafiło do Babilonu jako łup. Brak potwierdzonych reliktów tamtej budowli nie jest więc zagadką, lecz konsekwencją udokumentowanego w Biblii zniszczenia.

Sprawa granatu pokazuje też coś szerszego o pracy z zabytkami bez kontekstu wykopaliskowego: nawet czołowi specjaliści, patrząc przez ten sam mikroskop na te same milimetry kości, dochodzą do przeciwnych wniosków i zmieniają zdanie po latach. To przestroga przed pochopnym ogłaszaniem znaleziska „dowodem” biblijnej historii, ale i przypomnienie, że motyw granatu — obecny w szatach kapłańskich i w architekturze świątyni — był w starożytnym Izraelu rozpoznawalnym symbolem sacrum, niezależnie od losów tego konkretnego przedmiotu z jerozolimskiego antykwariatu.

Źródła

• Wikipedia (en), „Ivory pomegranate” — fakty, daty, przebieg sporu: en.wikipedia.org/wiki/Ivory_pomegranate
• Bible Archaeology Report (2024), „Weighing the Evidence: Is the Ivory Pomegranate Authentic?” — argumenty obu stron: biblearchaeologyreport.com
• Ancient Near East, „The Inscribed Ivory Pomegranate from the House of the Lord” — wymiary, chronologia, spotkanie z 2015 r.: ancientneareast.net
• Biblical Archaeology Society, „Ivory Pomegranate Revisited: A Relic from Solomon’s Temple?” — historia odkrycia i publikacji Lemaire’a: biblicalarchaeology.org
• NBC News (2004), „Solomon relic a fake, museum concludes” — ogłoszenie wyniku komisji IAA: nbcnews.com
• Forward, „Antiquities Dealers Indicted” — akt oskarżenia przeciw Odedowi Golanowi i współoskarżonym (2004): forward.com
• LiveScience (2012), „Biblical Relic Dealer Acquitted in Forgery Trial, Sparking Controversy” — wynik procesu Golana: livescience.com
• Cytaty biblijne: Uwspolczesniona Biblia Gdanska (UBG), 1 Krl 7,20.42; Wj 28,33-34; Jr 52,22-23.

Bryła zwęglonego pergaminu, krucha jak popiół z ogniska, przeleżała w izraelskim magazynie 45 lat, bo dotknięcie groziło rozsypaniem jej w pył. Nikt nie odważył się jej rozwinąć. A jednak w 2016 roku naukowcy odczytali z niej tekst biblijny — nie dotykając ani jednego włókna. Co właściwie kryło się w środku i dlaczego ten poczerniały zwitek zmienił spojrzenie na historię tekstu Biblii?

Czym jest to „odkrycie”

W 1970 roku zespół archeologów Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie — Dan Barag i Ehud Netzer — wraz z Josefem Porathem z Izraelskiego Urzędu Starożytności (IAA) badał ruiny starożytnej synagogi w En-Gedi, oazie nad Morzem Martwym. W gruzach Świętej Arki (miejsca przechowywania zwojów Tory) natrafili na spalone, sczerniałe grudki, które okazały się pozostałością zwoju pergaminowego. Synagoga spłonęła w pożarze około 600 roku n.e. — jego przyczyna pozostaje niejasna (wskazywano zarówno na najazd, jak i na napięcia religijno-polityczne epoki bizantyjskiej), ale skutek był jednoznaczny: osada nigdy nie została odbudowana, a jej mieszkańcy tam nie wrócili.

Zwój był tak zniszczony, że każda próba fizycznego dotknięcia powodowała jego dalsze kruszenie. Przez 45 lat leżał więc zamknięty w klimatyzowanym magazynie IAA jako nierozwiązywalna zagadka — cenny, lecz „nieczytelny” artefakt. Przełom przyniosła dopiero współpraca z informatykiem Brentem Sealesem z University of Kentucky, który od lat rozwijał metodę „wirtualnego rozwijania” zniszczonych zwojów. W 2014 roku kuratorka IAA Pnina Shor przekazała jego zespołowi dane ze skanowania.

Naukowcy prześwietlili bryłę mikrotomografem komputerowym (micro-CT), uzyskując trójwymiarowy obraz wnętrza zwoju o rozdzielczości rzędu kilkunastu mikrometrów na woksel. Następnie oprogramowanie przeszło przez trzy etapy: segmentację (wyodrębnienie kolejnych, splątanych warstw pergaminu), teksturowanie (wykrycie różnic gęstości wskazujących na atrament) i spłaszczenie (przekształcenie zakrzywionej powierzchni 3D w czytelny, płaski obraz 2D) — bez fizycznego rozwinięcia zwoju. Wynik opublikowano we wrześniu 2016 roku w czasopiśmie Science Advances; sygnowali go W. Brent Seales i Clifford Seth Parker (Kentucky), Michael Segal i Emanuel Tov (Uniwersytet Hebrajski) oraz Pnina Shor i Josef Porath (IAA). Udało się odzyskać dwie kolumny pisma hebrajskiego — 35 linii tekstu, z czego 18 odczytano bezpośrednio, a 17 kolejnych zrekonstruowano na podstawie widocznych śladów i kontekstu.

Tekst okazał się fragmentem Księgi Kapłańskiej — obejmuje odcinek od Kpł 1,1 do Kpł 2,11. To najstarszy egzemplarz księgi Pięcioksięgu, jaki kiedykolwiek znaleziono w Arce synagogalnej, i najstarszy fragment biblijny odkryty od czasów zwojów z Qumran (znanych jako zwoje znad Morza Martwego).

Powiązanie z Pismem

Odczytany fragment to początek Księgi Kapłańskiej — zbioru przepisów dotyczących ofiar składanych w Namiocie Zgromadzenia, przekazanych Mojżeszowi przez Jahwe (PAN). Tekst otwiera się słowami: „I Pan zawołał do Mojżesza, i powiedział do niego z Namiotu Zgromadzenia: Przemów do synów Izraela i powiedz im: Jeśli ktoś z was zechce złożyć Panu ofiarę, niech złoży ją z bydła, ze stada albo z trzody” (Kpł 1,1-2 UBG). Dalej następują szczegółowe wskazówki dotyczące ofiary całopalnej — jak kapłani mają ją przygotować, poćwiartować i spalić na ołtarzu, co podsumowuje formuła: „To jest całopalenie, ofiara ogniowa, miła woń dla Pana” (Kpł 1,9 UBG).

Zachowany fragment sięga też początku rozdziału drugiego, poświęconego ofierze pokarmowej z mąki, oliwy i kadzidła, wraz z zastrzeżeniem: „Żadna ofiara pokarmowa, jaką będziecie składać Panu, nie będzie przygotowywana z zakwasem, bo żadnego zakwasu ani żadnego miodu nie będziecie spalać na ofiarę ogniową dla Pana” (Kpł 2,11 UBG). To właśnie ten fragment — instrukcje kultyczne z samego progu Księgi Kapłańskiej — trafił niegdyś do arki synagogi w En-Gedi jako część zwoju czytanego podczas nabożeństw, zanim strawił go ogień.

Co pewne, a co dyskutowane

Poza sporem pozostają: miejsce i okoliczności znalezienia zwoju w 1970 roku (potwierdzone przez dokumentację wykopaliskową Uniwersytetu Hebrajskiego i IAA), stan fizyczny artefaktu (zwęglona, nierozwijalna bryła), zastosowana metoda odczytu (mikrotomografia i cyfrowe „wirtualne rozwijanie”, opisane i zrecenzowane w Science Advances, 2016) oraz sama treść — spółgłoskowy tekst hebrajski identyczny z tekstem masoreckim znanym z późniejszego średniowiecznego Kodeksu Leningradzkiego, łącznie z podziałem na akapity.

• Dokładna data powstania zwoju. Datowanie radiowęglowe próbki wykonane w Instytucie Weizmanna dało wiek 1754±40 lat, co po kalibracji wskazuje na przedział 235–340 n.e. (prawdopodobieństwo 68%) lub szerzej 210–390 n.e. (89%) — a więc III–IV wiek. Paleografka Ada Yardeni, analizując kształt liter, zaproponowała w artykule w czasopiśmie „Textus” datowanie wcześniejsze — na drugą połowę I wieku lub najwyżej początek II wieku n.e. W 2018 roku badacz Drew Longacre opublikował w tym samym czasopiśmie polemikę, w której zakwestionował metodę Yardeni (wskazując na zbyt ubogi materiał porównawczy z późniejszych stuleci) i opowiedział się za datowaniem zgodnym z wynikiem radiowęglowym, dopuszczając margines na wiek II lub nawet V. Rozbieżność rzędu dwóch-trzech stuleci pozostaje więc otwarta.
• Przyczyna pożaru synagogi. Że budynek spłonął w VI wieku i osada już nigdy nie została zasiedlona — to fakt archeologiczny. Co dokładnie wywołało pożar (najazd, konflikt lokalny, inne zdarzenie), źródła nie rozstrzygają jednoznacznie.
• Zakres bezpośrednio odczytanego tekstu. Warto pamiętać, że z 35 zrekonstruowanych linii jedynie 18 odczytano wprost ze skanu — pozostałe 17 to rekonstrukcja komputerowa oparta na widocznych fragmentach liter i logice tekstu. To wciąż solidna, recenzowana naukowo metoda, ale nie jest to „fotografia” całego fragmentu w dosłownym sensie.

Znaczenie

Zwój z En-Gedi wypełnia lukę w historii przekazu tekstu biblijnego. Między najpóźniejszymi zwojami znad Morza Martwego (sprzed ok. 70 r. n.e.) a najstarszymi zachowanymi pełnymi kodeksami masoreckimi (Kodeks Aleppo, ok. X w.; Kodeks Leningradzki, XI w.) rozciąga się kilkusetletnia przerwa, z której niemal nie zachowały się rękopisy biblijne. Fragment z En-Gedi, datowany na III–IV wiek (lub — według alternatywnej hipotezy — nawet wcześniej), jest jednym z niewielu bezpośrednich świadectw z tego okresu. To, że jego spółgłoskowy tekst pokrywa się co do joty z wersją znaną z dużo późniejszych kodeksów średniowiecznych, pokazuje niezwykłą stabilność przekazu tekstu Księgi Kapłańskiej na przestrzeni ponad tysiąca lat kopiowania ręcznego.

Odkrycie ma też znaczenie technologiczne: metoda „wirtualnego rozwijania” opracowana przez zespół Brenta Sealesa udowodniła, że da się odczytać tekst z artefaktu, którego fizyczne otwarcie oznaczałoby jego zniszczenie. Podejście to otworzyło drogę do prac nad innymi trudnymi przypadkami zwęglonych zwojów (np. papirusów z Herkulanum), zamienionych dotąd w martwe świadectwa przeszłości w nietkniętą, lecz czytelną cyfrowo formę.

Dla samej archeologii biblijnej zwój z En-Gedi to też pierwszy przypadek odnalezienia fragmentu Pięcioksięgu bezpośrednio w Arce Świętej działającej synagogi (a nie w jaskini czy genizie), co dokumentuje, jaki tekst faktycznie czytano na nabożeństwach w żydowskiej wspólnocie nad Morzem Martwym w pierwszych wiekach naszej ery.

Źródła

• Seales, W.B., Parker, C.S., Segal, M., Tov, E., Shor, P., Porath, Y., „From damage to discovery via virtual unwrapping: Reading the scroll from En-Gedi”, Science Advances, 2(9), 2016 — pełna publikacja naukowa z opisem metody i tekstu: science.org/doi/10.1126/sciadv.1601247 (dostępna też w PMC: pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5031465).
• „En-Gedi Scroll”, Wikipedia (wersja angielska) — zestawienie danych o odkryciu, datowaniu i sporze paleograficznym: en.wikipedia.org/wiki/En-Gedi_Scroll.
• University of Kentucky, Digital Restoration Initiative, „The Scroll from En-Gedi” — opis techniczny procesu wirtualnego rozwijania i chronologia projektu: cs.uky.edu/dri/the-scroll-from-en-gedi.
• Biblical Archaeology Society, „Book of Leviticus Verses Recovered from Burnt Hebrew Bible Scroll” — kontekst wykopaliskowy i cytat Josefa Poratha o losie osady: biblicalarchaeology.org.
• Segal, M., Yardeni, A. i in., „An Early Leviticus Scroll from En-Gedi: Preliminary Publication”, Textus 26, 2016 (zawiera paleograficzną analizę Yardeni datującą zwój na I–II w.), oraz polemika Longacre, D., „Reconsidering the Date of the En-Gedi Leviticus Scroll (EGLev)”, Textus 27(1), 2018 — spór o datowanie paleograficzne kontra radiowęglowe: brill.com/view/journals/text/27/1.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Kpł 1,1-2; 1,9; 2,11.