Autor: Redakcja Odkryj Biblię

Paweł spędza w areszcie w Cezarei Nadmorskiej dwa lata, przesłuchiwany kolejno przez dwóch rzymskich namiestników – Feliksa i jego następcę Festusa. Księga Dziejów Apostolskich opisuje ich z imienia, z tytułem, a nawet z drobnymi rysami charakteru. Czy poza tekstem biblijnym i dziełami Józefa Flawiusza istnieje jakikolwiek niezależny, materialny ślad po tych dwóch urzędnikach? Odpowiedzią są drobne brązowe monety bite w Jerozolimie za ich kadencji – zbyt małe, by kiedykolwiek trzymać w ręku więcej niż okruch chleba, a mimo to ważne dla rekonstrukcji chronologii rzymskiej Judei.

Czym jest to „odkrycie”

Mowa o tak zwanych prutah (l.mn. prutot) – najmniejszych bitych monetach brązowych z czasów rzymskiej prowincji Judea, o średnicy zaledwie 15–17 mm i wadze rzędu 2 gramów. Od 6 r. n.e., gdy Rzym odsunął od władzy Archelausa i objął Judeę bezpośrednim zarządem, kolejni namiestnicy emitowali własne serie drobnej monety z mennicy w Jerozolimie. Do dziś rozpoznano monety sześciu takich urzędników: czterech prefektów sprzed 41 r. (Koponiusza, Marka Ambibulusa, Waleriusza Gratusa i Poncjusza Piłata) oraz dwóch procuratorów z lat 50.–60. – Antoniusza Feliksa i Porcjusza Festusa, właśnie tych, przed którymi stawał Paweł.

Feliks, który sprawował urząd w latach ok. 52–58/60, wybił dwie serie, obie datowane na 14. rok panowania Klaudiusza (54 r. n.e.). Pierwsza nosi na awersie imię i tytulaturę cesarza wokół dwóch skrzyżowanych gałązek palmowych, a na rewersie – w wieńcu – imię jego żony, Julii Agrypiny Młodszej. Druga, poświęcona dzieciom cesarskim, ma na awersie skrzyżowane owalne tarcze i włócznie z imionami Nerona i Klaudiusza, a na rewersie palmę z dwoma pękami daktyli i imię Brytannika, naturalnego syna Klaudiusza. Festus, ostatni z namiestników, który w ogóle bił monetę, wyemitował już tylko jeden typ – w 5. roku panowania Nerona (58/59 r. n.e.): awers z napisem NEPWNOC („Nerona”) w wieńcu, rewers z napisem KAICAPOC („Cezara”) i gałązką palmową. Po tej emisji mennica prokuratorska w Jerozolimie zamilkła aż do wybuchu powstania żydowskiego w 66 r.

Charakterystyczne jest to, czego na tych monetach nie ma: ani Feliks, ani Festus nie umieścili na nich własnego imienia – figurują tam wyłącznie imiona cesarzy i członków ich rodziny wraz z rokiem panowania. Przypisanie emisji do konkretnego namiestnika to wniosek numizmatyków, zestawiających rok panowania widoczny na monecie z chronologią urzędowania znaną z Józefa Flawiusza i Dziejów – nie odczytanie imienia wprost z metalu. Warto zauważyć, że w przeciwieństwie do Piłata, który sięgnął po symbole rzymskiego kultu (chochelek simpulum, laska augurska lituus), Feliks i Festus trzymali się motywów neutralnych religijnie: wieńców, palm i gałązek, nawiązujących do jednego z „siedmiu gatunków” roślin biblijnego Izraela. Egzemplarze tych monet znajdują się dziś m.in. w zbiorach Muzeum Brytyjskiego, Harvard Art Museums i Detroit Institute of Arts, a katalogowane są w standardowym korpusie monet żydowskich Ja’akowa Meshorera (A Treasury of Jewish Coins).

Powiązanie z Pismem

Obaj namiestnicy pojawiają się w centralnej części Dziejów Apostolskich, w opisie procesu Pawła w Cezarei. Gdy dowódca Klaudiusz Lizjasz odsyła apostoła do namiestnika, pisze: „Klaudiusz Lizjasz najdostojniejszemu namiestnikowi Feliksowi przesyła pozdrowienia” (Dz 23,26 UBG). Paweł, stając przed nim po oskarżeniach arcykapłana Ananiasza, odpowiada rzeczowo, przyznając namiestnikowi wieloletnie doświadczenie sądowe: „Wiedząc, że od wielu lat jesteś sędzią tego narodu, tym chętniej zdam sprawę z tego, co mnie dotyczy” (Dz 24,10 UBG). Tekst zapamiętał też prywatny rys Feliksa – jego małżeństwo z żydowską księżniczką Druzyllą, córką Heroda Agryppy I, oraz strach, jaki wzbudziła w nim rozmowa Pawła o sprawiedliwości i przyszłym sądzie (Dz 24,24–25). Po dwóch latach zwłoki następuje zmiana na stanowisku: „A po dwóch latach następcą Feliksa został Porcjusz Festus. Feliks, chcąc sobie zjednać życzliwość Żydów, zostawił Pawła w więzieniu” (Dz 24,27 UBG) – to właśnie to zdanie od dziesięcioleci jest punktem odniesienia w próbach ustalenia dokładnej daty przekazania władzy.

Festus, obejmując urząd, od razu jedzie do Jerozolimy (Dz 25,1), a wkrótce mierzy się z tym samym dylematem politycznym co poprzednik, proponując Pawłowi sąd w Jerozolimie (Dz 25,9). To przed nim Paweł, powołując się na przywilej obywatela rzymskiego, wnosi apelację: „Stoję przed sądem cesarskim, gdzie należy mnie sądzić (…) Odwołuję się do cesarza” (Dz 25,10–11 UBG), na co Festus odpowiada krótko: „Odwołałeś się do cesarza? Do cesarza pójdziesz” (Dz 25,12 UBG).

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: istnienie samodzielnej rzymskiej mennicy prokuratorskiej w Jerozolimie w I w. n.e. i wybicie w niej monet datowanych na 14. rok Klaudiusza (54 r.) oraz 5. rok Nerona (58/59 r.) – to fakty numizmatyczne potwierdzone setkami zachowanych egzemplarzy i opisane w standardowych katalogach (Meshorer, RPC).
• Pewne: sam urząd namiestnika (procuratora) Judei istniał i po 44 r. n.e. – po śmierci Heroda Agryppy I – prowincja wróciła pod bezpośredni zarząd rzymski, co potwierdzają zgodnie Józef Flawiusz i Tacyt.
• Dyskutowane: przypisanie konkretnych emisji do imion Feliksa i Festusa jest wnioskiem pośrednim – oparte na dopasowaniu roku panowania widocznego na monecie do znanych z Józefa Flawiusza i Dziejów ram czasowych ich urzędowania, a nie na odczytaniu ich imion z monety (które się tam nie pojawiają).
• Dyskutowane wśród historyków: dokładna data zastąpienia Feliksa przez Festusa. Propozycje w literaturze rozciągają się od ok. 55 do 61 r. n.e.; większość badaczy (m.in. F. F. Bruce) skłania się ku 59 r., wskazując na emisję Festusa z 5. roku Nerona jako jedną z poszlak numizmatycznych, inni (dawniej Conybeare i Howson) argumentowali za rokiem 60. Rozbieżność wynika z niejednoznaczności u Józefa Flawiusza i z tego, że Dzieje podają czas relatywnie („po dwóch latach”), nie kalendarzowo.
• Nazewnictwo urzędu: greckie określenie w Dziejach wobec obu namiestników to ogólne „hegemon” (namiestnik/zarządca) – to samo słowo, którego użyto wcześniej wobec Piłata. Rzymska terminologia urzędowa zmieniła się z „prefekta” (praefectus, poświadczone na tzw. kamieniu Piłata z Cezarei) na „procuratora” najprawdopodobniej po 44 r. n.e., za Klaudiusza.
• Ostrożność interpretacyjna: monety same w sobie nie „dowodzą” scen z Dziejów – nie wspominają ani Pawła, ani żadnego procesu. Potwierdzają realność ram administracyjnych i chronologicznych, w których te sceny umieszcza tekst biblijny.

Znaczenie

Monety prokuratorskie Feliksa i Festusa są drobne i pozbawione podobizn ludzkich, ale mają wagę dowodową nieproporcjonalną do rozmiaru. To materiał datowany z niemal roczną precyzją – rok panowania cesarza wybity na krążku metalu daje twardy punkt odniesienia, którego nie mają zwykłe relacje literackie. Dzięki temu numizmatyka włącza się do sporu o pauliańską chronologię: emisja Festusa z 58/59 r. jest jednym z argumentów za umieszczeniem jego objęcia urzędu bliżej końca lat 50., co porządkuje sekwencję: aresztowanie Pawła, dwa lata w areszcie u Feliksa, zmiana na Festusa, apelacja do cesarza i podróż do Rzymu.

Szerzej – monety dokumentują coś, czego Dzieje nie musiały tłumaczyć ówczesnemu czytelnikowi, a co dziś wymaga rekonstrukcji: praktyczny wymiar rzymskiej administracji w Judei. Namiestnik miał władzę sądowniczą (stąd proces Pawła), prawo bicia monety lokalnej (choć nie złota czy srebra – zastrzeżonych dla mennic cesarskich) i obowiązek liczenia się z wrażliwością religijną poddanych – stąd konsekwentne unikanie wizerunków ludzi i zwierząt na drobnej monecie. Fakt, że dwaj kolejni namiestnicy, obaj wymienieni z imienia w Nowym Testamencie, rządzili w latach potwierdzonych niezależnie przez mennictwo, sytuuje opowieść z Dziejów 23–26 w konkretnych, sprawdzalnych realiach administracyjnych Cesarstwa Rzymskiego.

Źródła

• Procuratorial coinage of Roman Judaea – Wikipedia – przegląd emisji sześciu namiestników, w tym typologia monet Feliksa i Festusa.
• Antonius Felix – Wikipedia – biografia namiestnika, powiązania rodzinne (Pallas, Druzylla), źródła antyczne (Tacyt, Józef Flawiusz).
• Porcius Festus – Wikipedia – dane o urzędowaniu Festusa, spór o dokładną datę objęcia urzędu, rola w procesie Pawła.
• Judaea (Roman province) – Wikipedia – kontekst administracyjny prowincji rzymskiej, lista prefektów i procuratorów.
• NGC Ancients: Prefects and Procurators of Judaea – opis typologii i inskrypcji monet sześciu namiestników bijących monetę w Jerozolimie.
• Harvard Art Museums – Coin of the Roman Procurator Porcius Festus – muzealny opis egzemplarza monety Festusa.
• Detroit Institute of Arts – Coin, Procurator Antonius Felix – muzealny opis egzemplarza monety Feliksa.
• Y. Meshorer, A Treasury of Jewish Coins: From the Persian Period to Bar Kokhba, Jerusalem–Nyack 2001 – standardowy katalog numizmatyczny (TJC) z klasyfikacją emisji prokuratorskich.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 23,26; 24,10.24–25.27; 25,1.9–12.

Rzymsko-żydowski historyk opisuje króla, który w teatrze w Cezarei daje się okrzyknąć bogiem — i pięć dni później umiera w straszliwych mękach. Autor Dziejów Apostolskich opisuje niemal tę samą scenę, tylko że ciosem, który powala władcę, kieruje anioł Pana. Czy to dwa niezależne opisy tego samego zdarzenia, czy tylko wspólna opowieść o karze za pychę krążąca w starożytności? A drobne brązowe monety tego króla, do dziś odnajdywane w izraelskiej ziemi, milczą o okolicznościach jego śmierci, lecz precyzyjnie datują jego panowanie.

Czym jest to „odkrycie”

Herod Agryppa I (ok. 11 r. p.n.e. – 44 r. n.e.) był wnukiem Heroda Wielkiego — synem Arystobula IV i Berenike, potomkiem Hasmoneuszy i Herodiadów. Wychowywał się na dworze cesarskim w Rzymie, gdzie zaprzyjaźnił się z przyszłymi cesarzami Kaligulą i Klaudiuszem. Gdy w 37 r. n.e. Kaligula objął władzę, przekazał mu dawną tetrarchię Filipa, a wkrótce dołożył ziemie Heroda Antypasa. Przełom nastąpił w 41 r., po zamordowaniu Kaliguli: to Agryppa miał odnaleźć ukrywającego się Klaudiusza i przekonać gwardię pretoriańską, by poparła go jako cesarza. Wdzięczny Klaudiusz dodał Judeę i Samarię, czyniąc z niego władcę terytorium zbliżonego do królestwa dziadka — i tym rządził aż do śmierci w 44 r. Licząc od pierwszego nadania w 37 r., Józef Flawiusz mówi łącznie o siedmiu latach jego rządów.

Z tych lat panowania nad Judeą pochodzą monety — dziś główny materialny ślad po Agryppie. Najpospolitszy typ to brązowa pruta bita w Jerozolimie, datowana rokiem panowania zapisanym grecką literą (np. „L Ϛ” — „rok 6”, czyli 41/42 r.). Na awersie widnieje frędzlowany baldachim (królewski parasol) z napisem ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΑΓΡΙΠΑ — „króla Agryppy”; na rewersie trzy kłosy jęczmienia między dwoma liśćmi. To celowo bezobrazowa ikonografia, myślana dla żydowskich odbiorców. Dla miast zamieszkanych głównie przez pogan, jak Cezarea czy Sebaste, Agryppa kazał jednak bić inne monety: z własnym portretem, z wizerunkiem cesarza, z pogańskimi świątyniami — a nawet rzadki typ z nim i synem, Agryppą II, na koniu. Ta podwójna polityka dobrze oddaje, kim był: żydowskim królem świadomym Prawa, a zarazem wychowankiem rzymskiego dworu. Monety te trafiają dziś do zbiorów muzealnych i wciąż są odnajdywane w Izraelu.

Drugim filarem „odkrycia” jest relacja pisemna — Józef Flawiusz w „Dawnych dziejach Izraela” (Antiquitates Judaicae 19,343–352) opisuje ostatnie dni Agryppy. Wiosną 44 r. król przybył do Cezarei na wielkie igrzyska ku czci Klaudiusza — być może pięcioletnie obchody założenia miasta (ustanowione przez Heroda Wielkiego, na 5 marca), a może urodziny cesarza (1 sierpnia); Józef Flawiusz nie precyzuje, o które święto chodziło. Drugiego dnia igrzysk Agryppa pojawił się wcześnie rano odziany w szatę utkaną ze srebrnej nici. Gdy promienie wschodzącego słońca odbiły się od tkaniny, tłum wpadł w zachwyt graniczący z uwielbieniem — ktoś zawołał, że dotąd czczono go jak człowieka, lecz odtąd należy uznać go za istotę wyższą niż śmiertelnik. Agryppa nie sprzeciwił się tym słowom. Wtedy, jak pisze Józef Flawiusz, król dostrzegł nad sobą sowę siedzącą na linie — ptaka, którego widział już wcześniej jako zapowiedź własnego losu, tym razem jako zły omen. Natychmiast doznał gwałtownego bólu brzucha i zmarł w mękach po pięciu dniach, w wieku około pięćdziesięciu czterech lat.

Powiązanie z Pismem

Dzieje Apostolskie 12 osadzają śmierć Heroda w tym samym środowisku i czasie, choć z innej perspektywy — jako epizod prześladowania młodego Kościoła. Rozdział otwiera informacja, że król zaczął gnębić członków kościoła i kazał ściąć mieczem Jakuba, brata Jana: „I zabił mieczem Jakuba, brata Jana” (Dz 12,2 UBG). Widząc, że to podoba się przywódcom żydowskim, uwięził też Piotra, planując wydać go ludowi po Passze — Piotr został jednak, według Łukasza, cudownie uwolniony przez anioła.

Dalsza część rozdziału przenosi akcję do Cezarei. Herod, rozgniewany na mieszkańców Tyru i Sydonu, przyjmuje ich poselstwo; w wyznaczonym dniu, ubrany w królewskie szaty, zasiada na tronie i wygłasza do nich mowę. Tłum reaguje okrzykiem uznającym go za boga, a skutek jest natychmiastowy: „W wyznaczonym dniu Herod ubrany w szaty królewskie zasiadł na tronie i wygłosił do nich mowę. A lud wołał: Głos Boga, a nie człowieka! W tej chwili uderzył go anioł Pana, dlatego że nie oddał chwały Bogu, i wyzionął ducha, stoczony przez robactwo” (Dz 12,21–23 UBG). Rozdział zamyka zdanie streszczające sens całej opowieści: mimo śmierci prześladowcy głoszenie ewangelii nie ustaje — „A słowo Pana rozrastało się i rozmnażało” (Dz 12,24 UBG).

„Herod” z Dziejów 12 to — zgodnie z niemal jednomyślną opinią historyków i egzegetów — Agryppa I, a nie jego dziadek Herod Wielki (zmarły w 4 r. p.n.e.) ani syn Agryppa II (przed którym stawał później Paweł, Dz 25–26). Tylko Agryppa I rządził w Judei w latach, gdy toczy się akcja Dziejów 12, i tylko on zmarł nagle w Cezarei w sposób opisany przez Józefa Flawiusza.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: istnienie i panowanie Agryppy I w latach 41–44 n.e., jego dwutorowa polityka mennicza oraz sam fakt nagłej śmierci w Cezarei wkrótce po publicznym uznaniu go za istotę boską — to potwierdzają niezależnie od siebie Józef Flawiusz i Łukasz. Zbieżność dwóch niezależnych, pierwszowiecznych relacji co do miejsca, przebiegu i przyczyny śmierci to rzadki przypadek tak mocnego pozabiblijnego potwierdzenia konkretnego wydarzenia z Nowego Testamentu.
• Dyskutowane — dokładne miejsce śmierci: Józef Flawiusz pisze wprost o „teatrze”, ale badacz Todd Bolen (BiblePlaces.com) zwraca uwagę, że budynek teatru nie jest zwrócony w stronę pozwalającą na opisane odbicie słońca, a igrzyska z wyścigami raczej odbywały się w pobliskim owalnym amfiteatrze (tzw. Wielkim Stadionie) Heroda Wielkiego. Kenneth Holum, wieloletni kierownik wykopalisk w Cezarei, przyjmuje relację dosłownie i wskazuje na teatr — odkopany przez włoską ekspedycję Antonia Frovy w 1961 r., gdzie znaleziono też kamień z inskrypcją Piłata. Spór dotyczy interpretacji, nie istnienia ruin.
• Dyskutowane — które to było święto: źródła nie rozstrzygają, czy chodziło o pięcioletnie igrzyska założycielskie Cezarei, czy o urodziny Klaudiusza.
• Status tematu pozostaje potwierdzone — rdzeń wydarzenia jest udokumentowany niezależnie w źródłach żydowskich i chrześcijańskich oraz materialnie przez numizmatykę; otwarte pozostają wyłącznie drugorzędne szczegóły topograficzne i kalendarzowe.

Znaczenie

Monety Agryppy I są namacalnym, precyzyjnie datowanym potwierdzeniem, że w latach, o których mówi Dzieje Apostolskie 12, w Judei panował król noszący dokładnie ten sam tytuł — „basileus” — jakim określają go Józef Flawiusz i Łukasz. To drobny, ale ważny element układanki chronologicznej: narracja Dziejów jest osadzona w realnym, sprawdzalnym kontekście politycznym.

Jeszcze istotniejsza jest zbieżność dwóch niezależnych relacji o śmierci tego samego władcy, w tym samym mieście, w podobnych okolicznościach — publiczne przyjęcie boskiej czci i błyskawiczna, śmiertelna choroba. To nie „dowodzi” cudu opisanego przez Łukasza — Józef Flawiusz przedstawia śmierć Agryppy jako karę za pychę zapowiedzianą złym omenem, Łukasz zaś jako interwencję anioła Pana. Oba ujęcia różnią się teologicznie, choć opisują najprawdopodobniej to samo zdarzenie widziane z dwóch perspektyw kulturowych — a taka zbieżność jest właśnie tym, czego historycy oczekują po relacjach o prawdziwych wydarzeniach.

W Dziejach epizod ten pełni funkcję kompozycyjną: zamyka opowieść o prześladowaniu młodego Kościoła i wprowadza zdanie podsumowujące — że mimo śmierci Jakuba, uwięzienia Piotra i śmierci samego prześladowcy, głoszenie ewangelii nie zostało powstrzymane. Śmierć Agryppy nie jest tu ciekawostką historyczną, lecz ilustracją tezy przewijającej się przez całą księgę: losy Kościoła nie zależą od układów politycznych ani od siły władców, którzy się z nim zmagają.

Źródła

• Flavius Josephus, Antiquitates Judaicae 19.343–352 (przekład Whistona) — lexundria.com/j_aj/19.343-352 — opis ostatnich dni Agryppy I.
• Wikipedia, „Herod Agrippa” — en.wikipedia.org/wiki/Herod_Agrippa — biografia, chronologia panowania, zestawienie wersji Józefa Flawiusza i Dziejów Apostolskich.
• Wikipedia, „Herodian coinage” — en.wikipedia.org/wiki/Herodian_coinage — typologia monet Agryppy I.
• Numista, „Prutah – Herod Agrippa I – Jerusalem” — en.numista.com/catalogue/pieces70200.html — opis pruty i systemu datowania.
• Bible Archaeology Report, „Agrippa I: An Archaeological Biography” — biblearchaeologyreport.com — argumentacja za amfiteatrem jako miejscem śmierci.
• Todd Bolen, „Not in the Theater…”, Bible and Interpretation — bibleinterp.arizona.edu/opeds/agrippa357926 — argumenty za amfiteatrem/hipodromem.
• Kenneth G. Holum, „Building Power”, Biblical Archaeology Review 30/5 (2004) — library.biblicalarchaeology.org/article/building-power — relacja przyjmująca teatr dosłownie.
• Jewish Encyclopedia, hasło „Agrippa I” — jewishencyclopedia.com/articles/912-agrippa-i — chronologia panowania i śmierci.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 12,2; Dz 12,21–24.

Ewangelia Łukasza wiąże narodziny Jeszui (Jezusa) z konkretnym wydarzeniem administracyjnym: powszechnym spisem ludności zarządzonym przez Augusta, przeprowadzonym „gdy Kwiryniusz był namiestnikiem Syrii” (Łk 2,2). Z tamtej epoki zachowały się dwa rodzaje źródeł, które pozwalają to sprawdzić: egipskie papirusy spisowe, opisujące jak wyglądały rzymskie cenzusy w praktyce, oraz łacińskie inskrypcje z kariery samego Kwiryniusza. Problem w tym, że te same źródła, zestawione z relacją historyka Józefa Flawiusza, zdają się wskazywać na inną datę niż sugeruje kontekst opowieści Łukasza o Herodzie Wielkim. Czy da się pogodzić spis z Ewangelii ze spisem znanym z historii rzymskiej, czy to węzeł chronologiczny nierozwiązany do dziś?

Czym jest to „odkrycie”

Nie chodzi o jeden artefakt, lecz o zbiór dokumentów i inskrypcji tworzących tło historyczne dla spisu z Łk 2. Pierwsza grupa to egipskie papirusy spisowe z czasów rzymskich. Najbardziej znany jest edykt prefekta Egiptu Gajusza Wibiusza Maksymusa z 104 r. n.e. (P.Lond. 904, Muzeum Brytyjskie), spisany po grecku na papirusie ok. 21×15 cm. Prefekt ogłaszał w nim: „Ponieważ rozpoczął się spis ludności według gospodarstw domowych, konieczne jest, aby wszyscy przebywający poza swoimi okręgami zostali wezwani do powrotu do własnych domowych ognisk, aby wykonać zwyczajowe czynności rejestracji” (tłum. za K.C. Hansonem). Osoby zatrudnione gdzie indziej mogły ubiegać się o zwolnienie u dowódcy kawalerii. Ten i pokrewne dokumenty pokazują, że w rzymskim Egipcie funkcjonował regularny 14-letni cykl spisów, poświadczony od początku II w. n.e. do 257/258 r. n.e. (to też wiek, w którym chłopcy zaczynali płacić podatek pogłówny). Korzenie tej instytucji sięgają czasów Augusta – najwcześniejsze deklaracje spisowe datuje się na ok. 11/10 r. p.n.e., choć szczegóły najwcześniejszej fazy pozostają przedmiotem dyskusji papirologów.

Drugą grupą źródeł są rzymskie inskrypcje z kariery Publiusza Sulpicjusza Kwiryniusza. Najważniejsza i najbardziej sporna to tzw. Lapis Tiburtinus (łac. „kamień z Tiburu”, dziś Tivoli), znaleziony w 1764 r., skatalogowany jako CIL XIV 3613 / ILS 918 i przechowywany w Muzeach Watykańskich. To fragment honoryfikacyjnej inskrypcji nagrobnej nienazwanego urzędnika z epoki Augusta, który dwukrotnie sprawował funkcję legata (namiestnika) w prowincji – jej nazwa nie zachowała się i rekonstruuje się ją z kontekstu jako Syrię. Kamień jest połamany, imię urzędnika nie przetrwało. Już w XIX w. Theodor Mommsen zaproponował, że chodzi o Kwiryniusza – dopasowując fakty jego kariery do fragmentów tekstu – i ta atrybucja jest do dziś najpopularniejsza, choć pozostaje hipotezą: część badaczy wskazuje, że inskrypcja mogła dotyczyć innego namiestnika. Osobno zachowały się inskrypcje z Antiochii Pizydyjskiej (ILS 9502–9503, z ok. 3 r. n.e.), które wprost wymieniają „P. Sulpici Quirini duumviri” – Kwiryniusza jako honorowego duumwira kolonii. Napisy nie budzą wątpliwości co do tożsamości, ale nie rozstrzygają sporu o datę spisu w Judei – potwierdzają jedynie, że Kwiryniusz był wówczas osobą wpływową w regionie. Do tego dochodzi relacja Tacyta (Roczniki 3.48), streszczająca jego karierę: konsulat w 12 r. p.n.e., triumf za pokonanie ludu Homonadensów w Cylicji (ok. 5–3 r. p.n.e.), rola doradcy Gajusza Cezara w Armenii, śmierć w 21 r. n.e.

Powiązanie z Pismem

Ewangelia Łukasza otwiera opowieść o narodzinach Jezusa słowami: „A w tych dniach wyszedł dekret cesarza Augusta, aby spisano cały świat. A ten pierwszy spis odbył się, gdy Kwiryniusz był namiestnikiem Syrii” (Łk 2,1-2 UBG). Ten spis, według Łukasza, zmusił Józefa i brzemienną Marię do podróży z Nazaretu do Betlejem: „Szli więc wszyscy, aby dać się spisać, każdy do swego miasta. Poszedł też Józef z Galilei, z miasta Nazaret, do Judei, do miasta Dawida, zwanego Betlejem, ponieważ pochodził z domu i z rodu Dawida” (Łk 2,3-4 UBG). Taki wymóg – rejestracja nie w miejscu zamieszkania, lecz w mieście pochodzenia rodu – bywał kwestionowany jako nierzymski zwyczaj literacki. Tu właśnie egipskie papirusy spisowe stają się istotne: dokumentują wprost praktykę wzywania ludzi do powrotu „do własnych domowych ognisk” na czas spisu, więc mechanizm opisany przez Łukasza mieści się w znanych ramach administracji rzymskiej, nawet jeśli nie rozstrzyga to sporu o datę. Spis wraca w Nowym Testamencie raz jeszcze: Gamaliel w Dziejach Apostolskich przypomina, że „w dniach spisu wystąpił Judasz Galilejczyk” (Dz 5,37 UBG) – co zgadza się z relacją Józefa Flawiusza, według którego spis Kwiryniusza w 6 r. n.e. wywołał bunt pod wodzą Judy Galilejczyka.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne:

• Cesarskie spisy ludności w prowincjach rzymskich się odbywały i wymagały niekiedy stawienia się w miejscu pochodzenia lub posiadania majątku – potwierdzają to papirusy egipskie, w tym edykt z 104 r. n.e.
• Kwiryniusz istniał naprawdę i jego kariera jest dobrze udokumentowana (Tacyt) oraz epigraficznie (inskrypcje z Antiochii Pizydyjskiej): konsul w 12 r. p.n.e., triumfator po wojnie z Homonadensami ok. 5–3 r. p.n.e., namiestnik Syrii od 6 r. n.e., zmarł w 21 r. n.e.
• Józef Flawiusz („Dawne dzieje żydowskie” 18,1-2.26; „Wojna żydowska” 7,253) jednoznacznie datuje spis Kwiryniusza na 6 r. n.e., po zdetronizowaniu Archelaosa i włączeniu Judei do prowincji rzymskiej – i wiąże go z powstaniem Judy Galilejczyka.
• Herod Wielki zmarł przed tą datą: większość badaczy przyjmuje 4 r. p.n.e. (Emil Schürer), mniejszość broni 1 r. p.n.e. (W.E. Filmer) – w obu wariantach wcześniej niż spis z 6 r. n.e.

Dyskutowane:

• Czy Łukasz się pomylił, łącząc czas panowania Heroda ze spisem Kwiryniusza – to stanowisko większości współczesnych historyków krytycznych (Géza Vermes określał próby obrony historyczności jako „ekwilibrystykę egzegetyczną”), z którym nie zgadzają się badacze bardziej konserwatywni.
• Hipotezy godzące oba źródła: (a) inne odczytanie greckiego prōtē w Łk 2,2 – zamiast „ten pierwszy spis” miałoby być „ten spis odbył się przed tym, gdy Kwiryniusz był namiestnikiem Syrii” (I. Howard Marshall, gramatyk Nigel Turner; część grecystów to odrzuca); (b) wcześniejsza, nieudokumentowana rola wojskowa Kwiryniusza w Syrii jeszcze za życia Heroda, częściowo wspierana propozycją, że Lapis Tiburtinus mówi o dwóch jego kadencjach – o ile w ogóle dotyczy Kwiryniusza; (c) Tertulian („Przeciw Marcjonowi” 4,19) przypisał ten spis namiestnikowi Sencjuszowi Saturninusowi (Syria ok. 9–6 r. p.n.e.), sugerując pomyłkę co do osoby urzędnika; (d) Justyn Męczennik („Apologia” I, 34) powoływał się na dostępne wtedy rejestry spisowe z czasów Kwiryniusza – nie przetrwały, nie da się ich dziś zweryfikować.
• Sama identyfikacja Lapis Tiburtinus z Kwiryniuszem jest hipotezą, nie faktem: kamień jest połamany, imię się nie zachowało, a atrybucja Mommsena – choć powszechnie przyjmowana – opiera się na dopasowaniu kariery, nie na bezpośrednim dowodzie.
• Papirolożka Sabine Huebner (2019, „Papyri and the Social World of the New Testament”) argumentuje na podstawie egipskich dokumentów, że opisany przez Łukasza mechanizm spisu jest realistyczny na tle znanych praktyk rzymskich – co jednak nie rozwiązuje problemu chronologicznego, a jedynie pokazuje, że opowieść nie jest fantazją literacką co do procedury.

Znaczenie

Papirusy egipskie i rzymskie inskrypcje z kariery Kwiryniusza nie potwierdzają ani nie obalają jednoznacznie spisu opisanego w Łk 2. Pokazują za to, że mechanizm, który opisuje Łukasz – cesarski dekret, obowiązek stawienia się w mieście pochodzenia, urzędnicy egzekwujący rejestrację – był realną, udokumentowaną praktyką administracji rzymskiej, a nie literacką fikcją. Jednocześnie żadne ze znanych źródeł nie usuwa napięcia chronologicznego między czasem Heroda Wielkiego a datą spisu Kwiryniusza podaną przez Józefa Flawiusza na 6 r. n.e. Ten przypadek pokazuje, jak działa rzetelna praca ze źródłami: papirologia i epigrafika oświetlają tło epoki, ale nie zawsze rozstrzygają konkretny spór historyczny. Kwestia pozostaje otwarta – nie z braku danych, lecz dlatego że dostępne dane da się poskładać na kilka sposobów, z których żaden nie zdobył jednomyślnej akceptacji uczonych.

Źródła

• Census of Quirinius – Wikipedia – spór chronologiczny Łk 2 vs. Józef Flawiusz, stanowiska badaczy.
• Quirinius – Wikipedia – kariera Kwiryniusza, inskrypcje z Antiochii Pizydyjskiej.
• Was Luke wrong about the census? – Tyndale House – argumenty za i przeciw historyczności relacji Łukasza, prace Sabine Huebner.
• The Roman census and the historical accuracy of Luke 2:2 – Carol Ashby – namiestnicy Syrii (Saturninus, Warus, Kwiryniusz), cytaty z Justyna Męczennika i Tertuliana.
• Census Edict of Gaius Vibius Maximus (P.Lond. 904) – K.C. Hanson – tekst i tłumaczenie edyktu spisowego z 104 r. n.e.
• The Problem of Luke 2:2 – Bible.org – analiza gramatyczna greckiego prōtē, propozycja tłumaczenia „przed”.
• Tacitus, Annals Book III – Poetry in Translation – tłumaczenie fragmentu 3.48 o karierze i śmierci Kwiryniusza.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Łk 2,1-5; Dz 5,37.

Prorok imieniem Agabos przybywa z Jerozolimy do Antiochii i zapowiada, że „w całej ziemi” nastanie wielki głód. Kilka wersetów dalej Łukasz podaje szczegół, którego biblijni autorzy zwykle unikają: imię panującego cesarza. Czy taki kataklizm faktycznie się wydarzył, czy to tylko literacki sposób na podkreślenie powagi chwili? Rzymscy historycy, żydowski kronikarz, papirusy z egipskich pól uprawnych i inskrypcje z Koryntu opisują serię kryzysów żywnościowych z czasów Klaudiusza – tylko że każde z tych źródeł mówi o nieco innym miejscu i roku.

Czym jest to „odkrycie”

Tu nie chodzi o jedno stanowisko archeologiczne ani pojedynczy artefakt, lecz o zbiór niezależnych świadectw historycznych i dokumentów, które razem odtwarzają obraz powtarzających się kryzysów żywnościowych za panowania Klaudiusza (41–54 r. n.e.):

• Swetoniusz, rzymski biograf cesarzy, w Żywocie Klaudiusza (rozdz. 18) opisuje, jak wskutek długotrwałych susz i niedoboru zboża rozwścieczony tłum otoczył cesarza na Forum Romanum i obrzucił go kawałkami chleba. Po tym zdarzeniu wprowadził zachęty dla kupców zbożowych (odszkodowania za straty w rejsach zimowych, obywatelstwo dla armatorów) i zbudował nowy port w Ostii.
• Tacyt w Rocznikach (12.43) opisuje niedobór zboża graniczący z głodem w 51 r., kiedy zapasy w Rzymie starczały już tylko na piętnaście dni, a lud niemal przygniótł cesarza na forum, zanim kryzys złagodziła łagodna zima.
• Józef Flawiusz, żydowski historyk, w Dawnych dziejach Izraela (Antiquitates 20.2.5 oraz 20.5.2) pisze wprost o „wielkim głodzie” w Judei za prokuratorów Kuspiusza Fadusa i Tyberiusza Juliusza Aleksandra (ok. 44–48 r.). Opisuje, jak królowa Helena z Adiabene, konwertytka na judaizm, wysłała sługi do Aleksandrii po zboże i na Cypr po figi, by ratować głodujących w Jerozolimie; jej syn, król Izates, przysłał na ten cel znaczne sumy pieniędzy.
• Papirusy z rzymskiego Egiptu z lat 45–46 dokumentują nietypowo wysoki poziom wylewu Nilu, nieopłacalność uprawy pszenicy i podwyższone ceny zboża – historycy gospodarczy (analizy cytowane m.in. przez „Mouseion” i „Journal of Economic History”) traktują to jako niezależne potwierdzenie realnego kryzysu rolnego w tym regionie.
• Inskrypcje z Koryntu upamiętniają Tyberiusza Klaudiusza Dinippusa, trzykrotnego curator annonae – miejskiego urzędnika ds. zboża, powoływanego zwykle tylko w kryzysie. Według Danylaka i Wintera jego służba przypadała na ok. 51 r., czyli czas pobytu Pawła w Koryncie.
• Euzebiusz z Cezarei, chrześcijański historyk z IV w., w Historii kościelnej (2.8) cytuje relację Józefa Flawiusza o głodzie i łączy ją z proroctwem Agabosa, uznając je za dosłownie spełnione „na całym świecie” (gr. oikoumene).

Żadne z tych źródeł nie opisuje jednego, ograniczonego wydarzenia – raczej serię kryzysów rozłożonych na kilkanaście lat panowania Klaudiusza, obejmujących różne części cesarstwa: Rzym, Egipt, Grecję i Judeę.

Powiązanie z Pismem

Fragment Dziejów Apostolskich 11,27–30 opisuje moment, w którym Kościół w Antiochii dowiaduje się o nadchodzącej katastrofie i reaguje konkretną pomocą materialną:

„A w tych dniach przybyli z Jerozolimy do Antiochii prorocy. I jeden z nich, imieniem Agabos, powstał i oznajmił przez Ducha, że w całej ziemi nastanie wielki głód. Nastał on za cesarza Klaudiusza” (Dz 11,27–28 UBG).

Dalej Łukasz relacjonuje reakcję wspólnoty: „Wtedy uczniowie, każdy z nich według swoich możliwości, postanowili posłać pomoc do braci, którzy mieszkali w Judei. Tak też zrobili, posyłając ją starszym przez ręce Barnaby i Saula” (Dz 11,29–30 UBG). Rozdział 12 zamyka wątek krótko: „Barnaba zaś i Saul po wykonaniu posługi wrócili z Jerozolimy, zabierając ze sobą Jana, którego nazywano Markiem” (Dz 12,25 UBG).

Warto zwrócić uwagę na rzadki u Łukasza zabieg: zamiast pozostawić proroctwo w sferze ogólnikowej pobożności, autor kotwiczy je w konkretnej, sprawdzalnej chronologii rzymskiej – „za cesarza Klaudiusza”. To deklaracja, że opisywane wydarzenie da się zweryfikować niezależnie od tekstu biblijnego, i dlatego od dawna przyciąga uwagę historyków starożytności, nie tylko egzegetów.

Co pewne, a co dyskutowane

Co jest dobrze udokumentowane:

• Za panowania Klaudiusza dochodziło do poważnych niedoborów zboża i wzrostu cen żywności – potwierdzają to niezależnie źródła pogańskie (Swetoniusz, Tacyt) i żydowskie (Józef Flawiusz), co samo w sobie jest rzadkością dla starożytności.
• Józef Flawiusz jednoznacznie opisuje „wielki głód” w Judei za Fadusa i Tyberiusza Aleksandra oraz akcję pomocową królowej Heleny – najbliższe geograficznie i chronologicznie wydarzenie do tego, o którym mówi Agabos.
• Papirusy egipskie z połowy lat 40. dostarczają niezależnego, dokumentowego potwierdzenia kryzysu rolnego w Egipcie w tym samym okresie.
• Inskrypcje korynckie potwierdzają realny kryzys zaopatrzeniowy w Grecji ok. 51 r., na tyle poważny, że miasto trzykrotnie powoływało specjalnego urzędnika ds. zboża.

Co pozostaje przedmiotem dyskusji wśród badaczy:

• Czy była to jedna, powiązana przyczynowo fala głodu ogarniająca całe imperium (tezę tę postawił Kenneth Gapp, „The Universal Famine under Claudius”, 1935), czy raczej luźno powiązany ciąg lokalnych kryzysów – to drugie stanowisko dominuje we współczesnych opracowaniach z historii gospodarczej.
• Dokładna chronologia głodu w Judei: Józef Flawiusz łączy go z dwoma kolejnymi prokuratorami, co część badaczy czyta jako początek w 44 r. i kontynuację do 46–48 r., podczas gdy Orozjusz osobno datuje głód w Rzymie na 9.–11. rok panowania Klaudiusza (ok. 49–51 r.) – nie wszyscy zgadzają się, czy to ten sam epizod.
• Utożsamienie wyprawy Barnaby i Saula z konkretną wizytą Pawła w Jerozolimie: część egzegetów (za F.F. Bruce’em) łączy ją z Ga 2,1–10, inni – z odrębną, wcześniejszą wizytą; spór ważny dla chronologii życia Pawła, nierozstrzygalny na podstawie źródeł pozabiblijnych.
• Euzebiuszowe odczytanie proroctwa Agabosa jako dosłownie „ogólnoświatowego” bywa dziś oceniane jako retoryczne uogólnienie kilku odrębnych regionalnych kryzysów pod jednym szyldem, nie opis jednego zdarzenia o zasięgu globalnym.

Status pozostaje mieszany: rdzeń relacji – realny, dotkliwy głód w Judei za Klaudiusza – jest wielokrotnie i niezależnie potwierdzony, natomiast dosłowność „w całej ziemi” oraz szczegółowa chronologia epizodów pozostają przedmiotem debaty.

Znaczenie

Po pierwsze, fragment pokazuje młody Kościół w Antiochii – wspólnotę złożoną z Żydów i pogan – organizujący z własnej inicjatywy pomoc materialną dla braci w odległej Judei, ponad podziałami etnicznymi. To wydarzenie to swego rodzaju prototyp późniejszej, szerzej zakrojonej zbiórki, którą Paweł prowadził wśród kościołów Azji Mniejszej i Grecji na rzecz „świętych w Jerozolimie” (por. Rz 15,25–28; 1 Kor 16,1–4; 2 Kor 8–9) – solidarność materialna staje się w Nowym Testamencie stałym elementem życia wspólnot, nie jednorazowym gestem.

Po drugie, fakt, że Łukasz przypisuje proroctwo konkretnemu, weryfikowalnemu panowaniu, świadczy o dbałości o osadzenie narracji w realnym czasie – podobnie jak przy innych wzmiankach o urzędnikach rzymskich w Dziejach. Zbieżność między tym szczegółem a świadectwami rzymskimi, żydowskimi i papirusowymi nie „dowodzi” cudowności proroctwa Agabosa, ale pokazuje, że autor natchniony opisywał wydarzenia rozgrywające się w realnym, sprawdzalnym świecie.

Po trzecie, historia głodu za Klaudiusza przypomina, jak krucha bywała egzystencja w starożytnym świecie śródziemnomorskim – słaba pora deszczowa czy nietypowy wylew Nilu potrafiły w ciągu miesięcy przełożyć się na głód w odległych prowincjach i zamieszki na rzymskim forum. Reakcja Antiochii – konkretna pomoc zamiast samego współczucia – nabiera przez to dodatkowej wymowy.

Źródła

• Józef Flawiusz, Dawne dzieje Izraela, Księga XX, 2.5 i 5.2 – głód w Judei i pomoc królowej Heleny: penelope.uchicago.edu/josephus/ant-20.html
• Swetoniusz, Żywot Klaudiusza, rozdz. 18–20 – zamieszki głodowe na forum, budowa portu w Ostii: lexundria.com/suet_cl/18-25
• Tacyt, Roczniki, Księga XII, 43 – niedobór zboża w Rzymie w 51 r.: en.wikisource.org – Annals, Book 12
• Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, Księga II, 8 – proroctwo Agabosa a relacja Józefa Flawiusza: biblehub.com – Historia kościelna II.8
• Kenneth S. Gapp, „The Universal Famine under Claudius”, Harvard Theological Review (1935) – teza o jednym kryzysie żywnościowym w całym cesarstwie: cambridge.org – The Universal Famine under Claudius
• Barry N. Danylak, „Tiberius Claudius Dinippus and the Food Shortages in Corinth”, Tyndale Bulletin – inskrypcje korynckie, kryzys ok. 51 r.: tyndalebulletin.org – Dinippus
• Hasło „Claudius”, Wikipedia (ang.) – polityka zbożowa, port w Ostii: en.wikipedia.org/wiki/Claudius
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 11,27–30; Dz 12,25.

Rok 60 albo 61 n.e. Rzymski setnik eskortuje grupę więźniów kolejnym już statkiem zbożowym z Aleksandrii — po katastrofie poprzedniego u wybrzeży Malty i trzech miesiącach postoju wśród szczątków rozbitego okrętu. Wreszcie na horyzoncie pojawia się zatoka otoczona wzgórzami, z tłumem na nabrzeżu rozpoznającym statek po kroju żagli. Wśród pasażerów jest Paweł z Tarsu. Co dokładnie zastał w tym porcie i ile z tamtego miejsca przetrwało do dziś na tyle, by dało się to zweryfikować łopatą archeologa?

Czym jest to „odkrycie”

Puteoli, dzisiejsze Pozzuoli nad Zatoką Neapolitańską, przez blisko dwa stulecia było głównym portem handlowym starożytnego Rzymu — mimo że od samej stolicy dzieliło je ponad 200 km. Powód był prosty: naturalna, głęboka zatoka nadawała się do obsługi wielkich statków znacznie lepiej niż zamulone ujście Tybru, dopóki cesarze Klaudiusz i Trajan nie zbudowali sztucznych portów w Ostii. Do tego czasu to właśnie tu, a nie w Rzymie, cumowała flota zbożowa z Egiptu, od której zależało wyżywienie stolicy imperium.

Rzymski filozof Seneka opisuje w jednym ze swoich listów (Listy moralne do Lucyliusza, 77), jak tłum w Puteoli rozpoznawał statki „aleksandryjskie” już z daleka po ustawieniu żagli — wyprzedzały je lekkie „pocztowce”, zapowiadające nadejście floty. Takim właśnie statkiem, płynącym z Aleksandrii, podróżował Paweł (Dz 27:6; 28:11).

Z antycznego portu zachowały się do dziś trzy elementy, które można oglądać lub sprawdzić w muzeach:

• Molo portowe — łuk falochronu wsparty na masywnych filarach (łac. pilae) z betonu rzymskiego (opus caementicium), obłożonych tufem i cegłą. Ciągnęło się na około 370 metrach. Dwie inskrypcje z 139 r. n.e. (za Antoninusa Piusa, kontynuującego plany Hadriana) mówią o remoncie „opus pilarum” i wymieniają dwadzieścia filarów; jedna z tablic jest dziś w Museo Archeologico Nazionale w Neapolu. Grecki poemat Filipa z Tesaloniki chwali tę budowlę jako inżynieryjny wyczyn „zamiany morza w ląd”.
• Macellum, czyli rzymski targ miejski, błędnie nazwany w XVIII wieku „świątynią Serapisa” po odnalezieniu tam w 1750 roku posągu tego egipskiego bóstwa. Trzy stojące do dziś kolumny z marmuru cipollino noszą pasy otworów wywierconych przez małże (Lithophaga lithophaga) — ślad po tym, że budynek na wieki zapadł się poniżej poziomu morza, a potem znów się wynurzył. To zjawisko (bradysejzm, powolne, cykliczne ruchy gruntu wulkanicznego bez trzęsień ziemi) badał w XIX wieku Charles Lyell w „Zasadach geologii”, czyniąc z tego miejsca klasyczny przykład w historii nauk o Ziemi.
• Amfiteatr — a właściwie dwa, bo Puteoli było jedynym miastem poza Rzymem z dwiema takimi arenami. Mniejszy, augustowski, dziś niemal zniszczony, istniał już za życia Pawła. Większy, tzw. amfiteatr flawijski, zaczęto budować dopiero za Wespazjana (ok. 70 r. n.e.) — czyli około dekady po wizycie Pawła — i jest trzecim co do wielkości w Italii po Koloseum i arenie w Kapui.

Miasto było wyjątkowo kosmopolityczne. Inskrypcje poświadczają stałe kolonie kupców z Tyru i Nabatei oraz kulty egipskie i fenickie, a żydowski historyk Józef Flawiusz — który sam wylądował w Puteoli około 63 roku n.e. w drodze do Rzymu — pisze o istniejącej tam od dawna gminie żydowskiej, nazywając miasto jego starszym, greckim imieniem Dikajarchia.

Powiązanie z Pismem

Dzieje Apostolskie relacjonują ostatni etap morskiej podróży Pawła do Rzymu z niezwykłą precyzją nawigacyjną. Po opuszczeniu Malty statek płynie przez Syrakuzy i Regium, a stamtąd — dzięki pomyślnemu wiatrowi południowemu — dociera do Puteoli w niecałe dwa dni:

„Stamtąd, płynąc łukiem, dotarliśmy do Regium. Po upływie jednego dnia, gdy powiał wiatr południowy, nazajutrz przypłynęliśmy do Puteoli” (Dz 28:13 UBG).

„Tam spotkaliśmy braci, którzy nas uprosili, żebyśmy pozostali u nich siedem dni. I tak udaliśmy się do Rzymu” (Dz 28:14 UBG).

To zdanie kryje w sobie mały problem interpretacyjny: skąd w Puteoli wzięli się chrześcijanie („bracia”), skoro Łukasz nigdzie wcześniej nie opisuje ewangelizacji tego miasta? Najprostsze wyjaśnienie to naturalny ruch ludzi i towarów między portami śródziemnomorskimi — Puteoli utrzymywało stały kontakt handlowy z Rzymem, gdzie wspólnota chrześcijańska istniała już od lat (por. List do Rzymian, napisany wcześniej). Wieść i wiara mogły dotrzeć tam tą samą drogą co zboże i ludzie.

Siedem dni postoju pozwoliło zapewne załatwić formalności portowe i przygotować dalszą, lądową część trasy. Kolejny werset pokazuje, że wieść o przybyciu Pawła zdążyła dotrzeć do Rzymu, zanim on sam tam dotarł:

„Tamtejsi bracia, gdy usłyszeli o nas, wyszli nam naprzeciw aż do Forum Appiusza i do Trzech Gospód. Kiedy Paweł ich zobaczył, podziękował Bogu i nabrał otuchy” (Dz 28:15 UBG).

Forum Appiusza i Trzy Gospody to realne stacje na Via Appia, drodze łączącej południe Italii ze stolicą — kolejny szczegół, który da się nanieść na mapę rzymskich dróg.

Co pewne, a co dyskutowane

Nie budzi wątpliwości, że starożytne Puteoli to dzisiejsze Pozzuoli, że miasto było głównym portem zbożowym Rzymu w I wieku n.e., oraz że zachowane tam ruiny (molo, macellum, amfiteatry) są dobrze udokumentowane archeologicznie i opisane w źródłach antycznych (Seneka, Józef Flawiusz). Trasa z Dz 28:13 — Regium, wiatr południowy, jeden dzień żeglugi do Puteoli — zgadza się z realiami żeglugi na tych wodach i bywa przywoływana jako przykład wysokiej wiarygodności geograficznej relacji Łukasza.

Dyskusyjne pozostają natomiast szczegóły drugorzędne:

• Dokładna data przybycia Pawła. Zależnie od przyjętej chronologii urzędowania prokuratora Festusa, badacze datują tę podróż na przełom lat 59/60 albo 60/61 n.e. — różnice sięgają maksymalnie roku lub dwóch i nie wpływają na tożsamość miejsca.
• Pochodzenie wspólnoty „braci” w Puteoli. Dzieje Apostolskie nie wyjaśniają, jak i kiedy dotarła tam wiara chrześcijańska — to milczenie tekstu, a nie ustalony fakt, i różni komentatorzy proponują różne, niemożliwe dziś do zweryfikowania scenariusze (gmina żydowska w mieście jako punkt wyjścia, kontakty handlowe z Rzymem).
• Który amfiteatr widział Paweł. Warto pamiętać, że monumentalny amfiteatr flawijski, który dziś zwiedza się w Pozzuoli, powstał dopiero około dekady po wizycie Pawła — apostoł, jeśli w ogóle zwrócił na to uwagę, mógł znać najwyżej mniejszą, wcześniejszą arenę augustowską, z której prawie nic się nie zachowało.
• Szacunki demograficzne. Liczbę mieszkańców Puteoli w szczycie rozwoju (rzędu kilkudziesięciu tysięcy) podaje się w literaturze jako przybliżenie oparte na porównaniach urbanistycznych, nie na spisie ludności — traktować należy ją orientacyjnie.

Znaczenie

Puteoli nie jest miejscem, które trzeba było dopiero „odkryć” w sensie sensacyjnym — to dobrze znany, wciąż zamieszkany ośrodek, którego rzymskie ruiny nigdy nie zniknęły z krajobrazu Pozzuoli. Jego wartość dla czytelnika Biblii leży gdzie indziej: pokazuje, że Łukasz opisujący ostatni etap podróży Pawła operuje realiami sprawdzalnymi do dziś — konkretnym portem, konkretną trasą morską zależną od wiatrów, konkretnymi stacjami na drodze do Rzymu. Nie ma tu mowy o miejscu legendarnym czy symbolicznym.

Zachowane molo, targ mylony przez wieki ze świątynią i dwa amfiteatry pokazują też coś więcej: świat, w którym poruszał się Paweł, był realnym, tętniącym życiem węzłem handlowym śródziemnomorskiego imperium — miejscem spotkania Żydów, Greków, Egipcjan i Rzymian, o czym świadczą inskrypcje kupieckie i relacja Józefa Flawiusza. Ewangelia docierała do Rzymu, przemieszczając się dokładnie tymi samymi szlakami, którymi płynęło zboże i podróżowali ludzie.

Źródła

• Wikipedia, hasło Puteoli — ogólny zarys historii portu, roli handlowej i mieszkańców: en.wikipedia.org/wiki/Puteoli
• Wikipedia, hasło Macellum of Pozzuoli — opis targu miejskiego, historia błędnej identyfikacji jako „świątyni Serapisa”, kolumny z otworami po małżach: en.wikipedia.org/wiki/Macellum_of_Pozzuoli
• Wikipedia, hasło Flavian Amphitheater (Pozzuoli) — datowanie amfiteatru flawijskiego i informacja o wcześniejszym, mniejszym amfiteatrze augustowskim: en.wikipedia.org/wiki/Flavian_Amphitheater_(Pozzuoli)
• Ostia-Antica.org, Puteoli — the harbour, remains — szczegóły konstrukcji mola (pilae), wymiary, inskrypcje z czasów Hadriana/Antoninusa Piusa: ostia-antica.org/dict/topics/puteoli/presentation/puteoli-harbour-remains.htm
• Ancient Ports – Ports Antiques, Puteoli and Nesis arched breakwaters — techniczny opis mola i datowanie inskrypcji CIL X 1641: ancientportsantiques.com/a-few-ports/puteoli
• Seneka, Listy moralne do Lucyliusza, List 77 — antyczny opis rozpoznawania statków aleksandryjskich w porcie Puteoli: en.wikisource.org/wiki/Moral_letters_to_Lucilius/Letter_77
• Józef Flawiusz, Żywot (Vita), rozdz. 3 — relacja o lądowaniu w Puteoli/Dikajarchii i tamtejszej gminie żydowskiej: penelope.uchicago.edu/josephus/autobiog.html
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dzieje Apostolskie 28,13–15.

Jedno zdanie w Dziejach Apostolskich — Akwila i Pryscylla musieli opuścić Rzym, „ponieważ Klaudiusz zarządził, żeby wszyscy Żydzi opuścili Rzym” — otwiera drzwi do jednego z bardziej zagadkowych epizodów wczesnego chrześcijaństwa. Rzymscy historycy piszący o tym samym cesarzu podają sprzeczne wersje: raz mowa o pełnym wypędzeniu społeczności żydowskiej, raz jedynie o zakazie zgromadzeń. Czy Łukasz opisuje to samo wydarzenie, co Swetoniusz? A ilekroć pojawia się tajemniczy „Chrestus”, który miał podburzać Żydów do rozruchów — czy to zniekształcone imię Chrystusa, czy zupełnie inna, nieznana dziś postać? Poniżej porządkujemy źródła i pokazujemy, gdzie kończy się pewność, a zaczyna spór uczonych.

Czym jest to „odkrycie”

To nie jest inskrypcja wykuta w kamieniu ani przedmiot wydobyty z ziemi, lecz zbieg trzech niezależnych, starożytnych relacji pisanych — plus wzmianka biblijna — o tym samym cesarzu i podobnym posunięciu wobec rzymskich Żydów w połowie I wieku n.e. Właśnie ta zbieżność (i towarzyszące jej rozbieżności) czyni sprawę interesującą dla historyków Biblii.

• Swetoniusz, rzymski biograf, w „Żywotach cezarów” (ok. 121 r. n.e.) pisze wprost: „Iudaeos impulsore Chresto assidue tumultuantis Roma expulit” — „Ponieważ Żydzi ustawicznie wywoływali rozruchy podburzani przez Chrestusa, wypędził ich z Rzymu” (Klaudiusz 25,4). Zdanie jest lakoniczne, wplecione wśród innych posunięć administracyjnych cesarza, bez podania daty.
• Kasjusz Dion, grecki historyk (ok. 200–229 r. n.e.), w „Historii rzymskiej” (60,6,6–7) opisuje wydarzenie z 41 r. n.e. inaczej: Żydzi „ponownie tak się rozmnożyli, że trudno byłoby bez zamieszek wygnać ich z miasta”, więc cesarz nie wypędził ich, lecz zakazał zgromadzeń.
• Paulus Orozjusz, chrześcijański historyk z V wieku, w „Historiach przeciw poganom” (7,6,15–16) datuje wypędzenie na „dziewiąty rok” rządów Klaudiusza, czyli 49 r. n.e., powołując się na Józefa Flawiusza. Problem: w zachowanych pismach Józefa nie ma takiego fragmentu — Orozjusz cytuje źródło, którego dziś po prostu nie ma.
• Dzieje Apostolskie 18,2 potwierdzają istnienie zarządzenia z perspektywy jego skutków — małżeństwa zmuszonego do ucieczki z Italii do Koryntu.

Dochodzi do tego poszlaka pośrednia: rzymskie katakumby żydowskie (Monteverde, Vigna Randanini, Villa Torlonia) zachowały inskrypcje wspominające kilkanaście synagog w mieście, noszących imiona patronów (Augustezjanie, Agrypezjanie, Herodianie). Nawet jeśli część napisów pochodzi z późniejszych stuleci, potwierdzają obraz dużej społeczności żydowskiej — dokładnie takiej, jaką opisuje Kasjusz Dion, tłumacząc, dlaczego pełne wypędzenie groziło zamieszkami.

Powiązanie z Pismem

Kontekst biblijny to przybycie Pawła do Koryntu w trakcie drugiej podróży misyjnej. Łukasz zapisuje: „Spotkał tam pewnego Żyda, imieniem Akwila, rodem z Pontu, który niedawno przybył z Italii razem ze swoją żoną Pryscyllą (ponieważ Klaudiusz zarządził, żeby wszyscy Żydzi opuścili Rzym), i poszedł do nich” (Dz 18,2 UBG). Para trudniła się tym samym rzemiosłem co Paweł — wyrobem namiotów — dzięki czemu apostoł zamieszkał i pracował razem z nimi, a w każdy szabat rozprawiał w synagodze, przekonując „i Żydów, i Greków” (por. Dz 18,3–4).

Dalsza część rozdziału daje mocną kotwicę chronologiczną: „A gdy Gallio był prokonsulem w Achai, Żydzi jednomyślnie powstali przeciw Pawłowi i przyprowadzili go przed sąd” (Dz 18,12 UBG). Inskrypcja z Delf, wspominająca Galliona jako prokonsula, pozwala datować jego urzędowanie na ok. 51–52 r. n.e. — a to z kolei umieszcza pobyt Pawła w Koryncie krótko po tym, jak Akwila i Pryscylla „niedawno” dotarli tam z Italii. Wypędzenie sprzed kilku lat (ok. 49 r., zgodnie z Orozjuszem) pasuje więc do wewnętrznej chronologii Dziejów.

Historia tej pary ma jeszcze jeden akt. Edykt Klaudiusza wygasł najpóźniej wraz ze śmiercią cesarza w 54 r. n.e., a Żydzi (w tym chrześcijanie pochodzenia żydowskiego) zaczęli wracać do Rzymu. Kilka lat później Paweł, pisząc List do Rzymian, przesyła pozdrowienia: „Pozdrówcie Pryscyllę i Akwilę, moich pomocników w Jezusie Chrystusie; Którzy za moje życie nadstawiali swojego własnego karku” (Rz 16,3–4 UBG) — małżeństwo prowadzi już zbór domowy z powrotem w stolicy imperium. Cały łuk: wypędzenie, spotkanie w Koryncie, powrót do Rzymu, jest spójny z tym, co niezależnie od Biblii wiadomo o polityce Klaudiusza wobec Żydów.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest, że jakieś zarządzenie Klaudiusza dotyczące rzymskich Żydów rzeczywiście istniało — potwierdzają to niezależnie od siebie Swetoniusz, Kasjusz Dion (choć w łagodniejszej formie) i Dzieje Apostolskie. Pewne jest też, że chronologia Pawłowego pobytu w Koryncie (zakotwiczona inskrypcją z Delf wskazującą na urzędowanie Galliona) nie stoi w sprzeczności z datowaniem edyktu na koniec lat 40. n.e.

Dyskutowane pozostaje jednak sporo szczegółów:

• Dokładna data. Datowanie na 49 r. n.e. opiera się właściwie wyłącznie na Orozjuszu, a jego powołanie na Józefa Flawiusza budzi nieufność — H. Dixon Slingerland twierdzi, że Orozjusz „zmyślił fragment Józefa, którego źródła nikt nie zdołał odnaleźć”, a Louis Feldman potwierdza brak takiego zdania w zachowanych rękopisach. E. Mary Smallwood dopuszcza łagodniejsze wytłumaczenie — pomyłkę źródeł. Realne okno czasowe to 41–początek lat 50.
• Czy Swetoniusz i Kasjusz Dion opisują to samo wydarzenie. Dion umieszcza swoją relację w 41 r. i mówi jedynie o zakazie zgromadzeń. Rainer Riesner proponuje rozwiązanie dwuetapowe: ograniczenie w 41 r., potem eskalacja do pełnego wypędzenia ok. 49 r. Slingerland uznaje obie relacje za opisy odrębnych incydentów.
• Tożsamość „Chrestusa”. Większość badaczy (Craig Keener, John P. Meier, Menahem Stern) uważa „Chresto” za zniekształconą pisownię „Christus” — echo sporów w synagogach wywołanych głoszeniem Jezusa jako Mesjasza. Mniejszościowy pogląd (Stephen Benko, Slingerland) traktuje Chrestusa jako realną, nieznaną skądinąd osobę o wówczas popularnym imieniu.
• Zakres wypędzenia. Sam Dion pisze, że pełne usunięcie groziło rozruchami z powodu liczby Żydów — stąd część historyków (np. Leonard Rutgers) podejrzewa, że chodziło raczej o wydalenie przywódców zamieszek niż całej społeczności.
• Tło Listu do Rzymian. Niektórzy egzegeci łączą powrót wypędzonych po 54 r. do zboru, który w ich nieobecności rozwinął się jako w większości pogański, z napięciami między „mocnymi” a „słabymi w wierze” z Rz 14–15. To atrakcyjna hipoteza, ale tekst Listu nie odwołuje się do edyktu wprost.

Znaczenie

Ten przypadek nie dostarcza fizycznego artefaktu do obejrzenia w muzeum, ale pokazuje coś równie ważnego: notatki historyczne Łukasza w Dziejach Apostolskich są zakotwiczone w realnych wydarzeniach politycznych imperium, poświadczonych niezależnie przez pogańskich historyków. To, że Swetoniusz, Kasjusz Dion i Orozjusz różnią się w szczegółach, nie osłabia tego wniosku — rozbieżności między równoległymi relacjami o tym samym wydarzeniu rzymskim są normą w starożytnej historiografii, nie wyjątkiem.

Epizod ukazuje też, jak blisko splecione były w oczach władz rzymskich wspólnota żydowska i pierwsi wyznawcy Jeszui (Jezusa) — Rzymianie jeszcze nie odróżniali wyraźnie chrześcijan od Żydów jako odrębnej grupy religijnej; zarówno Swetoniusz, jak i Dion traktują sprawę jako wewnętrzny spór żydowski.

Wreszcie — zwyczajna, ludzka konsekwencja polityki cesarskiej zmieniła bieg wydarzeń biblijnych: gdyby nie wypędzenie z Rzymu, Akwila i Pryscylla nie znaleźliby się akurat w Koryncie, gdy przybył tam Paweł. Ich rzemiosło i gościnność dały apostołowi oparcie w nowym mieście, a później to oni Apollosowi „dokładniej wytłumaczyli drogę Boga” (Dz 18,26). Biblia nie ukrywa, że wielkie sprawy wiary rozgrywają się czasem na marginesie zwykłych dekretów administracyjnych — edyktów, spisów ludności, wypędzeń — a nie wyłącznie w spektakularnych cudach.

Źródła

• Swetoniusz, „Żywoty cezarów”, Klaudiusz 25,4 — tekst łaciński i tłumaczenie: perseus.tufts.edu
• Kasjusz Dion, „Historia rzymska”, ks. 60 (przekład Loeb): penelope.uchicago.edu
• Wikipedia (EN), „Claudius’ expulsion of Jews from Rome” — zestawienie źródeł, datowań i stanowisk badaczy (Slingerland, Feldman, Smallwood, Riesner, Keener i in.): en.wikipedia.org
• Wikipedia (EN), „Suetonius on Christians” — spór o odczyt „Chresto”/„Cherestro” i jego związek z „Christus”: en.wikipedia.org
• Clint Burnett, „Reconsidering the Number of Supposed First Century CE Synagogues in Rome”, AD FONTES — inskrypcje z rzymskich katakumb żydowskich: clintburnett.com
• International Catacomb Society, „Officers of the Synagogues in Ancient Rome”: catacombsociety.org
• Reading Acts, „Why Were Aquila and Priscilla Forced to Leave Rome?” — chronologia i debata o dacie edyktu: readingacts.com
• Cytaty biblijne: Uwspolczesniona Biblia Gdanska (UBG), Dz 18,2-4.12; Rz 16,3-4.

Na trasie z Neapolu do Rzymu, wśród malarycznych bagien i karczm pełnych zapijaczonych flisaków, leżały dwie osady, których nazwy dziś nic nikomu nie mówią – Forum Appiusza i Trzy Gospody. A jednak to tam, według Dziejów Apostolskich, rzymscy chrześcijanie wyszli naprzeciw skutemu w łańcuchy Pawłowi. Czy te miejsca w ogóle istniały naprawdę, czy to tylko literacka sceneria? I co po nich zostało dwa tysiące lat później, w błotnistej równinie na południe od Rzymu?

Czym jest to „odkrycie”

Via Appia – nazywana przez Rzymian „regina viarum”, królową dróg – zaczęła powstawać w 312 r. p.n.e. z inicjatywy cenzora Appiusza Klaudiusza Ślepego i docelowo połączyła Rzym z portem w Brundisium (dzisiejsze Brindisi). Odcinek biegnący przez bagna Pontyjskie (Paludes Pomptinae) był newralgiczny: podmokły teren i niezdrowy klimat sprawiały, że administracja rzymska rozstawiła wzdłuż drogi stacje postojowe (mansiones i mutationes) – miejsca noclegu, wymiany koni i drobnego handlu.

Dwie z takich stacji, oddalone od siebie o ok. 10 mil rzymskich (ok. 15 km), znamy z tekstów łacińskich sprzed narodzin Pawła. Forum Appiusza (Forum Appii) leżało ok. 43 mil rzymskich (63,5 km) od Rzymu, na skraju bagien, w miejscu, gdzie podróżni przesiadali się z wozów na barki ciągnięte przez muły wzdłuż kanału żeglownego (Decennovium), by nocą ominąć najgorszy, zabagniony odcinek drogi. Horacy, opisując swą podróż do Brundisium (Satyry I 5), nie szczędził tej miejscowości złośliwości: nazwał ją „differtum nautis cauponibus atque malignis” – zatłoczoną flisakami i skąpymi karczmarzami – a nocną przeprawę barką opisał jako udrękę pełną komarów, żab i pijanego śpiewu sternika. Drugie miejsce, Trzy Gospody (Tres Tabernae, dosł. „trzy karczmy”), leżało bliżej Rzymu, tam gdzie boczna droga do Antium krzyżowała się z Via Appia.

Obie nazwy pojawiają się też u Cycerona, sto lat wcześniej. W liście do Attyka (Epistulae ad Atticum II 10, 59 r. p.n.e.) pisze: „ab Appi foro hora quarta. dederam aliam paulo ante a tribus tabernis” – „z Forum Appiusza o czwartej godzinie; poprzedni [list] wysłałem nieco wcześniej z Trzech Gospód”. Potwierdza to, że obie stacje istniały jako rozpoznawalne punkty na trasie już w połowie I w. p.n.e., niezależnie od tekstu biblijnego.

Archeologicznie ślady zachowały się w bardzo różnym stopniu. W okolicach Cisterny di Latina, na skrzyżowaniu dawnej Via Appia z drogą do Ninfy, Soprintendenza per i Beni Archeologici del Lazio pod kierunkiem Nicolety Cassieri prowadziła w latach 90. XX w. wykopaliska na obszarze ok. 2500 m². Odsłonięto zabudowę z I–IX w. n.e.: fragment bocznej drogi, łaźnię, studnię w technice opus reticulatum, cysternę oraz pomieszczenia z czarno-białymi mozaikami z II w. n.e. Później zespół Włoskiego Narodowego Instytutu Geofizyki i Wulkanologii (Urbini, Bottari, Marchetti, Cafarella) przebadał teren georadarem, indukcją elektromagnetyczną i magnetometrią, lokalizując kolejne zasypane struktury – mury, posadzki i fragment ołowianej rury wodociągowej. Dla Forum Appiusza sytuacja wygląda skromniej: w rejonie Borgo Faiti zachowały się jedynie nieliczne relikty. Nazwa przetrwała jako „Foro Appio” – tak nazwano osadę pocztową założoną tam pod koniec XVIII w. przez papieża Piusa VI.

Powiązanie z Pismem

Wzmianka o obu stacjach pojawia się w opisie ostatniego etapu podróży Pawła do Rzymu, dokąd trafiał jako więzień oczekujący na proces przed cesarzem. Dzieje Apostolskie relacjonują: „Stamtąd, płynąc łukiem, dotarliśmy do Regium. Po upływie jednego dnia, gdy powiał wiatr południowy, nazajutrz przypłynęliśmy do Puteoli. Tam spotkaliśmy braci, którzy nas uprosili, żebyśmy pozostali u nich siedem dni. I tak udaliśmy się do Rzymu” (Dz 28,13–14 UBG). Z Puteoli do Rzymu podróżowano już lądem – Via Appia.

Kluczowy dla tego tematu werset brzmi: „Tamtejsi bracia, gdy usłyszeli o nas, wyszli nam naprzeciw aż do Forum Appiusza i do Trzech Gospód. Kiedy Paweł ich zobaczył, podziękował Bogu i nabrał otuchy” (Dz 28,15 UBG). Warto zwrócić uwagę na drobny, ale znaczący szczegół: autor (tradycyjnie Łukasz) wymienia dwie różne miejscowości, leżące w różnej odległości od Rzymu. Naturalnym wyjaśnieniem jest to, że wieść o zbliżającym się transporcie więźnia dotarła do rzymskiej wspólnoty z wyprzedzeniem i wywołała dwie fale wyjścia naprzeciw – część braci zdążyła dotrzeć aż do odleglejszego Forum Appiusza, inni spotkali orszak dopiero bliżej Rzymu, przy Trzech Gospodach. Autor mógłby napisać ogólnikowo „bracia wyszli naprzeciw”, a mimo to podaje dwie konkretne nazwy, dokładnie w takiej kolejności odległości od Rzymu, w jakiej rzeczywiście leżały te stacje.

Fragment kończy się notatką o przybyciu do miasta: „A gdy przybyliśmy do Rzymu, setnik oddał więźniów dowódcy wojska, ale Pawłowi pozwolono mieszkać osobno z żołnierzem, który go pilnował” (Dz 28,16 UBG) – co otwiera ostatni epizod księgi, dwuletni pobyt Pawła w wynajętym mieszkaniu w Rzymie.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest istnienie i przebieg Via Appia oraz to, że Forum Appiusza i Trzy Gospody były realnymi stacjami na tej drodze na długo przed I w. n.e. – potwierdzają to niezależnie od siebie Cyceron (lata 60./50. p.n.e.) i Horacy (ok. 37 r. p.n.e.), źródła niepowiązane z tradycją chrześcijańską. Pewne są też przybliżone odległości od Rzymu, zgodne z późniejszymi itinerariami (Tabula Peutingeriana, Itinerarium Antonini): Forum Appiusza ok. 43 mile rzymskie, Trzy Gospody ok. 33 mile – dokładnie w takiej relacji, jaka wynika z kolejności wymienienia obu nazw w Dziejach Apostolskich.

Dyskutowane pozostaje natomiast, na ile precyzyjnie da się dziś wskazać konkretne stanowisko archeologiczne odpowiadające każdej z tych nazw. W przypadku Trzech Gospód sami autorzy wykopalisk przy Cisternie di Latina określają identyfikację odsłoniętego kompleksu ze starożytną statio Tres Tabernae jako „prawdopodobną” (wł. probabilmente da identificare), a nie pewną – opiera się to na zgodności lokalizacji z odległościami z itinerariów oraz na ciągłości nazwy miejscowej (Tres Tabernae było siedzibą biskupstwa od IV w. do zniszczenia w najeździe saraceńskim w 868 r.), a nie na inskrypcji z nazwą stacji znalezionej na miejscu. Część starszych opracowań umiejscawiała Trzy Gospody nieco inaczej niż punkt skrzyżowania z drogą do Ninfy, gdzie faktycznie prowadzono wykopaliska.

W przypadku Forum Appiusza niepewność jest jeszcze większa: tradycyjnie wskazywane miejsce, w okolicy Borgo Faiti, dostarczyło jedynie skromne, fragmentaryczne ślady zabudowy, a nie rozległe stanowisko porównywalne z tym przy Cisternie. Lokalizację opiera się głównie na rachunku mil z itinerariów oraz na przetrwaniu nazwy („Forum Appii” → włoskie „Foro Appio”), a nie na jednoznacznie zidentyfikowanych murach. Dlatego status tematu określono tu jako mieszany: istnienie i trasa obu stacji są potwierdzone niezależnymi źródłami klasycznymi, natomiast precyzyjna identyfikacja ich dokładnego położenia – zwłaszcza Forum Appiusza – pozostaje w dużej mierze wnioskowaniem topograficznym.

Znaczenie

Ten fragment Dziejów Apostolskich nie jest materiałem, który archeologia mogłaby „udowodnić” w ścisłym sensie – nie da się wykopać dowodu na to, że konkretni ludzie wyszli konkretnego dnia na spotkanie konkretnego więźnia. To, co archeologia i filologia klasyczna rzeczywiście dostarczają, to potwierdzenie tła: Forum Appiusza i Trzy Gospody nie są nazwami wymyślonymi na potrzeby opowieści, lecz realnymi, dobrze znanymi punktami na najważniejszej drodze południowej Italii, poświadczonymi w literaturze rzymskiej na długo przed powstaniem Dziejów Apostolskich. Autor operuje sprawdzalną geografią administracyjną Imperium – ze stacjami pocztowymi, przesiadkami na barki i karczmami – a nie ogólnikową scenerią.

To jeden z wielu drobnych, lecz konsekwentnie trafiających w rzeczywistość szczegółów geograficznych, jakie pojawiają się w Dziejach Apostolskich przy okazji podróży Pawła. Fragment ma też wymiar duszpasterski: pokazuje młodą wspólnotę rzymskich chrześcijan, która jeszcze przed osobistym przybyciem Pawła wyszła mu naprzeciw o dzień lub dwa drogi od miasta – co według tekstu wyraźnie go pokrzepiło przed czekającym go procesem.

Źródła

• Wikipedia (en), „Tre Taverne” – lokalizacja, historia biskupstwa: https://en.wikipedia.org/wiki/Tre_Taverne
• Wikipedia (en), „Forum Appii” – odległość, opis Horacego, stan reliktów: https://en.wikipedia.org/wiki/Forum_Appii
• Urbini, Bottari, Marchetti, Cafarella, „The Tres Tabernae archaeological site…”, Annals of Geophysics: https://www.annalsofgeophysics.eu/index.php/annals/article/view/4775
• FastiOnline, raport z wykopalisk (N. Cassieri): https://www.fastionline.org/s/excavation/item/27411
• Cyceron, „Epistulae ad Atticum” II 10, 59 r. p.n.e.: http://www.thelatinlibrary.com/cicero/att2.shtml
• Horacy, „Satyry” I 5 – opis Forum Appiusza i przeprawy przez bagna Pontyjskie: https://topostext.org/work/680
• Christian Publishing House Blog, „The Forum of Appius and the Three Taverns—Stopping Stations in Italy”: https://christianpublishinghouse.co/2024/05/05/the-forum-of-appius-and-the-three-taverns-stopping-stations-in-italy/
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 28,13–16.

Gdy Paweł kończył List do Rzymian, pozdrowił imiennie ponad dwadzieścia osób ze zboru w stolicy imperium (Rz 16) — Pryscyllę i Akwilę, Andronika i Juniasa, Rufusa i jego matkę. Do jakiego miasta właściwie pisał? Garstka rozproszonych rodzin, czy liczna, zorganizowana społeczność żydowska z własnymi synagogami i urzędnikami? Odpowiedzi nie trzeba szukać wyłącznie w tekstach — leżą kilkanaście metrów pod ziemią, w korytarzach przy Via Nomentana i Via Appia.

Czym jest to „odkrycie”

W Rzymie zidentyfikowano sześć podziemnych cmentarzy żydowskich: Monteverde (najstarszy znany, odnotowany już w 1602 roku, dziś zniszczony), Vigna Randanini, dwupoziomową Villa Torlonia, Vigna Cimarra oraz stanowiska przy Via Appia Pignatelli i Via Labicana. Do zwiedzania, w trybie reglamentowanym, udostępnia się dziś tylko dwie: Villa Torlonia i Vigna Randanini. Pozostałe zasypano, zabudowano albo są zbyt niestabilne.

Katakumbę pod ogrodami Villa Torlonia przy via Nomentana odkryto przypadkiem w 1919 roku; prace prowadzono do 1930, kolejne badania (z udziałem Israel Antiquities Authority) wznawiano w latach 70. XX wieku i ponownie w ostatniej dekadzie. Kompleks liczy około 13 tysięcy metrów kwadratowych, dwa poziomy i blisko 4 tysiące wnęk grobowych. Zachowało się tam ponad sto inskrypcji oraz malowidła z menorami, Arką/szafą na zwoje Tory, gałązkami lulav i owocami etrog. Z powodu niestabilnego gruntu i gazu radonowego katakumba przez dekady pozostawała zamknięta; próby otwarcia tras turystycznych w połowie lat 20. XXI wieku wielokrotnie się opóźniały.

Vigna Randanini, przy Via Appia, odkryto w 1859 roku na terenie prywatnej posiadłości. To labirynt korytarzy o łącznej powierzchni około 18,5 tysiąca metrów kwadratowych, biegnący od 5 do 16 metrów pod ziemią. Stąd pochodzi około 200 epitafiów — razem z Monteverde to dwie trzecie wszystkich znanych żydowskich inskrypcji z Rzymu. Malowidła łączą żydowskie symbole (menory) z dekoracją typową dla rzymskich pracowni grobowych tamtej epoki — dowód, że groby wykonywali ci sami rzemieślnicy, co dla nekropolii pogańskich i chrześcijańskich.

Z całego korpusu epigraficznego (katalog D. Noya obejmuje 529 inskrypcji z pięciu stanowisk, inne zestawienia mówią o przeszło 600 tekstach łącznie z materiałem spoza katakumb) około trzy czwarte spisano po grecku, część po łacinie, a hebrajski pojawia się rzadko — zwykle jako pojedyncze słowo („szalom”) w otoczeniu tekstu greckiego lub łacińskiego. Inskrypcje wymieniają kilkanaście osobnych kongregacji synagogalnych: Augustesian, Agrypesjan, Wolumnesjan, Kampesjan, Kalkaresjan, Elajan, Syburesjan, Tripolitan, Wernaklesjan („tubylców”, Żydów urodzonych w Rzymie) i innych — nie wszystkie działały jednocześnie, ale sama ich liczba pokazuje społeczność zorganizowaną w wiele niezależnych zborów, nie jedną centralną gminę. Napisy odsłaniają też urzędy: archisynagogos (przełożony synagogi), gerusiarcha (przewodniczący rady starszych), archont (tytuł nadawany corocznie), grammateus (pisarz) czy honorowe „ojciec/matka synagogi” — ten tytuł nosiły też kobiety, jak Beturia Paulina, rzymska konwertytka, która po przyjęciu judaizmu przyjęła imię Sara i została uhonorowana jako „matka synagog Campus i Volumnius”.

Powiązanie z Pismem

List do Rzymian kończy się listą pozdrowień, którą dziś czyta się niemal jak księgę adresową rzymskiego zboru. Paweł pisze: „Pozdrówcie Pryscyllę i Akwilę, moich pomocników w Jezusie Chrystusie […] Pozdrówcie także kościół, który jest w ich domu” (Rz 16,3.5 UBG). Kilka wersów dalej dodaje: „Pozdrówcie Andronika i Juniasa, moich krewnych i moich współwięźniów, którzy są poważani wśród apostołów, którzy też przede mną byli w Chrystusie” (Rz 16,7 UBG), a także: „Pozdrówcie Rufusa, wybranego w Panu, oraz matkę jego i moją” (Rz 16,13 UBG).

Prisca i Akwila to para znana z Dziejów Apostolskich — musieli opuścić Rzym po edykcie cesarza Klaudiusza wypędzającym Żydów (ok. 49 r. n.e.), spotkali Pawła w Koryncie, a w chwili pisania listu byli już z powrotem w stolicy. Ta mobilność koresponduje z obrazem społeczności złożonej z wielu kongregacji o różnym rodowodzie geograficznym (Tripolitanie, Syburesjanie i inni), jaki wyłania się z inskrypcji katakumbowych. Andronik i Juniasz są nazwani „krewnymi” Pawła — zapewne w sensie etnicznym, jako Żydzi — i „poważanymi wśród apostołów”, co świadczy o obecności w Rzymie ludzi ugruntowanych w wierze wcześniej niż sam Paweł.

Gdy kilka lat później Paweł dotarł do Rzymu jako więzień, pierwszymi, z którymi się spotkał, byli zorganizowani przywódcy żydowscy: „Po trzech dniach Paweł zaprosił przywódców żydowskich […] Lecz oni powiedzieli do niego: Nie otrzymaliśmy z Judei żadnych listów o tobie […] Pragniemy jednak od ciebie usłyszeć, co myślisz, bo wiemy o tym stronnictwie, że wszędzie mówią przeciwko niemu” (Dz 28,17.21-22 UBG). Scena ta zakłada istnienie w Rzymie rozpoznawalnego grona żydowskich zwierzchników — takich urzędników, jakich tytuły znamy z epitafiów katakumbowych, choć same inskrypcje pochodzą przeważnie z późniejszych pokoleń niż Paweł.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest istnienie, lokalizacja i skala obu udostępnianych katakumb, liczba i treść zachowanych inskrypcji, przewaga greki jako języka epigrafiki oraz lista nazw kongregacji synagogalnych — to fakty potwierdzone niezależnie przez epigrafikę (korpus D. Noya) i badania architektoniczne włoskich i izraelskich instytucji.

• Datowanie budowy i użytkowania. Tradycyjny pogląd (m.in. Antonio Ferrua, Paolo Testini) umieszcza intensywne użytkowanie katakumb żydowskich w II–IV wieku n.e., równolegle z chrześcijańskimi. Nowsze datowanie radiowęglowe węgla drzewnego z zaprawy uszczelniającej groby w dolnej katakumbie Villa Torlonia, wykonane przez Leonarda Rutgersa (Uniwersytet w Utrechcie), wskazuje na użytkowanie już od I wieku p.n.e./n.e. — nawet o stulecie wcześniej. Rutgers sądzi, że zwyczaj grzebania w katakumbach mógł zrodzić się w społeczności żydowskiej. Jessica Dello Russo (International Catacomb Society) kwestionuje to, wskazując na ryzyko wnioskowania z pojedynczych próbek, i podtrzymuje model równoległego przyjęcia zwyczaju przez różne grupy w II–III wieku. Spór pozostaje otwarty; badania (m.in. Yuvala Barucha z Israel Antiquities Authority) trwają.
• Liczba i jednoczesność synagog. Badacze wymieniają 11–13 nazwanych kongregacji, zastrzegając, że część mogła istnieć w różnych okresach, nie równocześnie.
• Wielkość społeczności żydowskiej Rzymu. Starsze szacunki (Harry J. Leon, „The Jews of Ancient Rome”, 1960) mówiły o dziesiątkach tysięcy osób; nowsze prace ostrożniej ekstrapolują liczbę ludności z tak niewielkiej próbki inskrypcji.
• Ścisłość związku z adresatami Rz 16. W przeważającym ujęciu większość zachowanych inskrypcji i malowideł powstała już po czasach Pawła — ilustrują trwały typ społeczności, w jakiej funkcjonowali Pryscylla, Akwila czy Andronik, a nie bezpośredni obraz pokolenia adresatów listu.

Znaczenie

Katakumby nie „dowodzą” treści Listu do Rzymian — nie ma w nich żadnej wzmianki o Pawle ani o Jezusie. Ich wartość jest inna: pokazują, że tło wydarzeń z Dziejów Apostolskich i adresatów Rz 16 nie jest literacką fikcją. Rzym gościł liczną, zróżnicowaną i zorganizowaną diasporę żydowską — z wieloma niezależnymi synagogami, tytułami urzędniczymi i honorowymi funkcjami otwartymi także dla kobiet i konwertytów, jak Beturia Paulina.

Przewaga greki w epigrafice (około trzy czwarte inskrypcji) potwierdza też coś istotnego dla lektury Nowego Testamentu: choć Rzym był miastem łacińskim, jego żydowska, a za nią i pierwsza chrześcijańska wspólnota posługiwała się na co dzień greką koine — dlatego Paweł pisze do zboru w stolicy imperium po grecku. Współistnienie żydowskich symboli (menora, Arka na Torę) z typowo rzymską estetyką grobową ilustruje zjawisko, które Paweł porusza w liście: splot żydowskiej tożsamości z życiem w zhellenizowanym Rzymie, gdzie współistniały wspólnoty żydowskie i pierwsze zbory wyznawców Jezusa Chrystusa.

Źródła

• Villa Torlonia Catacombs — Wikipedia — dane liczbowe katakumby Villa Torlonia i datowanie radiowęglowe.
• International Catacomb Society — Jewish Catacombs of Rome — spór o datowanie.
• International Catacomb Society — Officers of the Synagogues — tytuły urzędników, przykład Beturii Pauliny.
• International Catacomb Society — Jewish Congregations — lista kongregacji synagogalnych.
• Archaeology Magazine — Secrets of the Catacombs (styczeń/luty 2024) — badania radiowęglowe L. Rutgersa i polemika z J. Dello Russo.
• Biblical Archaeology Society — Last Words — korpus ponad 600 żydowskich inskrypcji z Rzymu.
• Biblical Archaeology Society — Women of the Ancient Near East: Beturia Paulina — treść inskrypcji Beturii Pauliny/Sary.
• The Times of Israel — spectacular ancient Jewish catacomb’s opening haunted by delays — status udostępnienia Villa Torlonia.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Rz 16,3.5.7.13; Dz 28,17.21-22.

Wiosną 1961 roku robotnicy budujący trasę z Rzymu na lotnisko Fiumicino natrafili w Ostia Antica, dawnym porcie stolicy imperium, na marmurowe belki z wyrzeźbioną menorą. Wezwani archeolodzy odsłonili budowlę, którą dziś określa się jako jedną z najstarszych zachowanych synagog świata i najstarszą w Europie. Co kryło się pod nasypem drogowym – i czy ma to związek z przybyciem do Rzymu więźnia imieniem Paweł z Tarsu, opisanym w Dziejach Apostolskich?

Czym jest to „odkrycie”

Ostia była głównym portem morskim starożytnego Rzymu, u ujścia Tybru. Budowlę wykopano niemal w całości w latach 1961–1964 pod kierunkiem Marii Floriani Squarciapino, dyrektorki nadzoru nad wykopaliskami w Ostii; drobniejsze prace prowadzono jeszcze w 1977 roku. Budynek stoi w południowej części miasta, blisko dawnej linii brzegowej, przy drodze Via Severiana.

Kompleks obejmował salę główną z ławami wzdłuż trzech ścian, przedsionek z czterema kolumnami, triclinium na wspólne posiłki oraz pomieszczenie z piecem, w którym prawdopodobnie wypiekano przaśny chleb na Paschę. Przy wejściu odsłonięto cysternę i basen, które część badaczy łączy z rytualnym oczyszczaniem. Wejście zwrócone jest na południowy wschód, w stronę Jerozolimy.

Najbardziej rozpoznawalnym elementem jest aron ha-kodesz – szafa na zwoje Tory, tu w formie monumentalnej edikuli z IV wieku: czterostopniowego podium z niszą flankowaną kolumnami, zwieńczoną frontonem. Na architrawie wyrzeźbiono menorę otoczoną szofarem, lulawem i etrogiem – klasyczny zestaw żydowskich symboli liturgicznych. Ta forma zastąpiła skromniejsze rozwiązania wcześniejsze: drewniany podest z II wieku, a potem skrzynię ufundowaną przez niejakiego Mindiusa (Mindusa) Faustusa, upamiętnioną w dwujęzycznej inskrypcji (łacińska formuła pro salute Augusti – „za zdrowie cesarza” – i sześć linijek po grecku). Napis głosi, że fundator „zbudował i sporządził [to] z własnych darów i poświęcił arkę zgodnie ze świętym Prawem”; ślady wyskrobanego wcześniejszego imienia sugerują, że pierwotny dar zastąpiono nowym.

Z budynkiem wiążą się też inne inskrypcje: wczesnodrugowieczny napis nagrobny Gajusza Juliusza Justusa mówi o działce ziemi przyznanej mu przez gminę żydowską, a czwartowieczna płyta wymienia Plotiusa Fortunatusa jako archisynagogos – przełożonego synagogi. Budowla funkcjonowała przez kilka stuleci; jej schyłek wiąże się z upadkiem Ostii w V–VI wieku, a według części badaczy przyczyniło się do tego trzęsienie ziemi i powódź z 443 roku. Latem 2024 roku, w innej części miasta, ekipa „Ostia Post Scriptum” (Uniwersytet w Katanii, prof. Luigi Maria Caliò) odsłoniła osobny dom z mykwą, datowaną wstępnie na V–VI wiek. To odrębne znalezisko, nie część opisywanej tu synagogi, ale kolejny dowód, że społeczność żydowska Ostii była liczna i rozproszona po mieście.

Powiązanie z Pismem

Roadmapa serii łączy ten temat z 28. rozdziałem Dziejów Apostolskich, ostatnim etapem podróży Pawła do Rzymu. Po katastrofie morskiej i zimowaniu na Malcie apostoł popłynął dalej statkiem aleksandryjskim: „Stamtąd, płynąc łukiem, dotarliśmy do Regium. Po upływie jednego dnia, gdy powiał wiatr południowy, nazajutrz przypłynęliśmy do Puteoli. Tam spotkaliśmy braci, którzy nas uprosili, żebyśmy pozostali u nich siedem dni. I tak udaliśmy się do Rzymu” (Dz 28,13–14 UBG). Statek dobił więc do Puteoli (dzisiejszego Pozzuoli), a nie do Ostii – w połowie I wieku to Puteoli, nie ujście Tybru, było głównym portem dla transportowców zboża z Aleksandrii. Nowy port Klaudiusza przy Ostii (Portus) ukończono w 64 roku, lecz rolę głównej bramy dla floty aleksandryjskiej przejął w pełni dopiero po rozbudowie Trajana na początku II wieku.

Synagoga w Ostii nie jest więc miejscem żadnego konkretnego wydarzenia biblijnego – to zastrzeżenie trzeba postawić wyraźnie. Jej wartość jest inna: pokazuje namacalnie zaplecze instytucjonalne, do którego Paweł zwrócił się zaraz po przybyciu. Ewangelista relacjonuje: „Po trzech dniach Paweł zaprosił przywódców żydowskich. Kiedy się zeszli, powiedział do nich: Mężowie bracia, nic nie uczyniłem przeciwko ludowi i zwyczajom ojczystym, a jednak zostałem wydany w Jerozolimie jako więzień w ręce Rzymian” (Dz 28,17 UBG). Istnienie zorganizowanych gmin z przełożonymi (jak archisynagogos Plotius Fortunatus w samej Ostii), budynkami zgromadzeń, fundatorami i skrzynią na Prawo tłumaczy, dlaczego takie spotkanie było w ogóle możliwe. Dalszy fragment pokazuje, jak wyglądały takie rozmowy: „Wyznaczyli mu dzień i przyszło wielu do niego do kwatery, a on od rana do wieczora przytaczał im świadectwa o królestwie Bożym i przekonywał o Jezusie na podstawie Prawa Mojżesza i Proroków” (Dz 28,23 UBG) – dyskusja oparta na tych samych Pismach, które w Ostii przechowywano w opisanej wyżej arce.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest istnienie w Ostii, najpóźniej od IV wieku, w pełni rozpoznawalnej synagogi: edikula z menorą, szofarem i lulawem nie pozostawia wątpliwości co do funkcji budynku, podobnie jak inskrypcje wspominające skrzynię na „święte Prawo” i przełożonego synagogi. Nie kwestionuje się okoliczności odkrycia (1961, prace drogowe) ani roli M. Floriani Squarciapino jako kierującej pracami.

• Data najstarszej fazy. Spór toczy się od lat 90. XX wieku między L. Michaelem White’em a Andersem Runessonem na łamach „Harvard Theological Review” (White 1997; Runesson 1999; White, odpowiedź, 1999). White ostrożniej datował najwcześniejszą fazę i dopuszczał, że pierwotnie był to dom prywatny, dopiero później zaadaptowany na cele religijne. Runesson bronił I-wiecznej metryki samej synagogi. Późniejszy projekt UT-OSMAP (2001–2021) rewidował część ustaleń co do faz budowy – dyskusja wciąż trwa.
• Tożsamość fundatora arki. Ślady wyskrobanego wcześniejszego imienia pod „Mindius Faustus” każą części badaczy sądzić, że napis honorował kolejnego, a nie pierwszego donatora.
• Basen przy wejściu jako mykwa. Nie wszyscy specjaliści zgadzają się, że cysterna i basen w przedsionku pełniły funkcję rytualnego oczyszczenia.
• Przyczyna i moment schyłku. Część źródeł łączy koniec funkcjonowania budynku z trzęsieniem ziemi i falą powodziową z 443 roku, inne mówią ogólniej o wygaśnięciu użytkowania wraz z kurczeniem się miasta na przełomie IV i V wieku.
• Mylenie z odkryciem z 2024 roku. W części relacji prasowych o znalezionej wówczas mykwie sugerowano związek z „synagogą w Ostii” bez zaznaczenia, że to zupełnie inny budynek w innej dzielnicy miasta.

Temat pozostaje w rubryce „mieszany”: sama synagoga to solidne, udokumentowane znalezisko, ale jej powiązanie z narracją biblijną ma charakter ilustracyjny i kontekstowy, nie dowodowy dla pojedynczego wersetu.

Znaczenie

Synagoga w Ostii to jeden z niewielu na świecie budynków synagogalnych, w których widać rozbudowę na przestrzeni kilku stuleci – od skromnej sali zgromadzeń po monumentalne sanktuarium z rzeźbioną arką. Stanowi rzadki, namacalny dowód, że żydowska diaspora w Italii miała nie tylko własną tożsamość religijną, lecz i trwałą infrastrukturę: budynki, fundatorów, urzędy (archisynagogos), a nawet zaplecze kuchenne dostosowane do wymogów Paschy.

Dedykacja „za zdrowie cesarza” obok żydowskich symboli dobrze oddaje podwójną pozycję takich wspólnot: lojalność wobec władzy rzymskiej przy pielęgnowaniu odrębnej tożsamości prawa i kultu. Ten sam obraz – zorganizowanej gminy żydowskiej z przywódcami – wyłania się z opisu przybycia Pawła do Rzymu. Znalezisko z Ostii nie dowodzi żadnego zdania z tego rozdziału, ale wypełnia je realistycznym tłem: pokazuje miejsca i struktury, do których apostoł i inni Żydzi w diasporze zwracali się jako pierwsi po dotarciu do nowego miasta.

Źródła

• Ostia Synagogue – hasło encyklopedyczne: odkrycie, fazy budowy, architektura: wikipedia.org
• L. M. White, „Synagogue and Society in Imperial Ostia”, Harvard Theological Review 1997 – wyjściowy głos w sporze o datowanie: cambridge.org
• A. Runesson, „The Oldest Original Synagogue Building in the Diaspora”, HTR 1999 – polemika broniąca I-wiecznej metryki: cambridge.org
• Roman Ports – architektura i życie żydowskie w Ostii: romanports.org
• International Catacomb Society, „A Synagogue at Ostia Antica” – relacja z odkrycia i rola M. Floriani Squarciapino: catacombsociety.org
• Bible.ca – analiza inskrypcji Mindiusa Faustusa (tekst i tłumaczenie): bible.ca
• Arkeonews – doniesienie o odkryciu mykwy z 2024/2025 roku: arkeonews.net
• B. Nongbri, „A Newly Discovered mikveh at Ostia” – rozróżnienie nowego znaleziska od synagogi z 1961 roku: brentnongbri.com
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 28,13–14.17.23

W sercu antycznego Rzymu, tuż pod stokiem Kapitolu, o rzut kamieniem od Forum Romanum, znajduje się niepozorne, kilkumetrowe zagłębienie w skale. Przez wieki nazywano je Tullianum, dziś częściej Więzieniem Mamertyńskim. To tutaj, jak głosi wielowiekowa tradycja Kościoła, mieli spędzić ostatnie dni apostołowie Piotr i Paweł. Co jednak można o tym miejscu powiedzieć na pewno, a co pozostaje pobożną legendą naniesioną na starożytne kamienie stuleci później?

Czym jest to „odkrycie”

Więzienie Mamertyńskie (łac. Carcer, a jego najgłębsza część Tullianum) to najstarsze znane więzienie starożytnego Rzymu, wykute w zboczu Kapitolu przy Forum Romanum. Budowla składa się z dwóch pomieszczeń: górnego Carcer i dolnego, w pełni podziemnego Tullianum, do którego pierwotnie wchodziło się jedynie przez otwór w suficie. Tradycja antyczna, powtarzana przez Liwiusza i Warrona, przypisywała budowę legendarnemu czwartemu królowi Rzymu, Ankusowi Marcjuszowi (VII w. p.n.e.). Nazwa Tullianum miała pochodzić od imienia króla Tulliusa — choć równie prawdopodobna jest etymologia od archaicznego tullius, „tryskająca woda”, bo dolna komora była pierwotnie cysterną zasilaną źródłem. Nazwa „Mamertyńskie” pojawiła się dopiero w średniowieczu, nawiązując najpewniej do pobliskiej świątyni Marsa.

Dolna komora to owalne pomieszczenie z ciosanych bloków peperynu, bez zaprawy; górna, z fasadą z trawertynu, przebudowana w okresie wczesnego cesarstwa. Rzymskie prawo formalnie nie znało kary pozbawienia wolności — carcer służył do przetrzymywania wrogów państwa przed egzekucją. Salustiusz w Sprzysiężeniu Katyliny (rozdz. 55) opisał je jako komorę „około dwunastu stóp pod ziemią, otoczoną murami, z kamiennym sklepieniem nad głową; a z powodu zaniedbania, ciemności i smrodu wygląd ma potworny i przerażający”. Tam w 63 r. p.n.e. na rozkaz Cycerona uduszono pięciu spiskowców Katyliny, w tym Lentulusa. W 104 r. p.n.e. zagłodzono tu króla Jugurtę, a w 46 r. p.n.e., po tryumfie Cezara, stracono Wercyngetoryksa, wodza Galów.

Nad więzieniem stoi dziś kościół San Giuseppe dei Falegnami, a podziemne pomieszczenie funkcjonuje jako dolny kościół San Pietro in Carcere. Legenda głosi, że Piotr cudownie wywołał tryskające ze skały źródło, by ochrzcić strażników Processusa i Martiniana, późniejszych męczenników. Historycy podkreślają jednak, że źródło istniało tam na długo przed erą chrześcijańską — komora od początku była naturalną cysterną, stąd prawdopodobnie nazwa Tullianum.

Badania od 2010 r. pod kierunkiem Patrizii Fortini (dziś Parco Archeologico del Colosseo) poszerzyły wiedzę o miejscu. Odsłonięto grubą warstwę posadzki oraz freski wczesnochrześcijańskie, świadczące o przekształceniu miejsca w ośrodek kultu Piotra i Pawła już w pierwszych wiekach n.e. Odkryto też szczątki co najmniej trzech osób datowane radiowęglowo na IX–VIII w. p.n.e. (jeden szkielet na 830–780 r. p.n.e.) — dowód znaczenia rytualnego miejsca na długo przed powstaniem Rzymu.

Powiązanie z Pismem

Nowy Testament nigdzie wprost nie wymienia Więzienia Mamertyńskiego z nazwy — to średniowieczna i wczesnochrześcijańska tradycja połączyła to miejsce z pobytem apostołów w Rzymie. Warto jednak przyjrzeć się, co teksty biblijne mówią o rzymskim uwięzieniu Pawła, bo ten kontekst stoi za tradycją.

Dzieje Apostolskie kończą się opisem przybycia Pawła do Rzymu jako więźnia oczekującego na proces przed cesarzem, do którego sam się odwołał: „A gdy przybyliśmy do Rzymu, setnik oddał więźniów dowódcy wojska, ale Pawłowi pozwolono mieszkać osobno z żołnierzem, który go pilnował” (Dz 28,16 UBG). To pierwsze uwięzienie miało łagodny charakter — był to areszt domowy, nie loch: „Przez całe dwa lata Paweł mieszkał w wynajętym mieszkaniu i przyjmował wszystkich, którzy przychodzili do niego; głosząc królestwo Boże i nauczając tego, co dotyczy Pana Jezusa Chrystusa, ze wszelką odwagą i bez przeszkód” (Dz 28,30-31 UBG). Fragment ten nie ma zatem związku z Tullianum.

Tradycja łącząca Pawła z surowszym więzieniem odnosi się do jego drugiego, ostatniego pobytu w Rzymie, o którym mówi Drugi List do Tymoteusza — pismo o dramatyczniejszym tonie. Paweł pisze tam: „Dla której znoszę cierpienia jak złoczyńca, aż do więzów, ale słowo Boże nie jest związane” (2 Tm 2,9 UBG) i dziękuje Onezyforowi: „bo mnie często pokrzepiał i mojego łańcucha się nie wstydził; lecz gdy był w Rzymie, usilnie mnie szukał i odnalazł” (2 Tm 1,16-17 UBG) — „szukanie” sugeruje warunki surowsze niż wynajęte mieszkanie z Dz 28. Apostoł pisze też o zbliżającej się śmierci: „Dobrą walkę stoczyłem, bieg ukończyłem, wiarę zachowałem” (2 Tm 4,7 UBG).

To właśnie te fragmenty — nie opis konkretnego lochu — stały się podstawą tradycji wiążącej ostatnie dni Pawła (a przez skojarzenie także Piotra) z najsurowszym więzieniem stanu w Rzymie. Biblia nie precyzuje jednak lokalizacji tego drugiego uwięzienia, a tym bardziej nie potwierdza pobytu tam Piotra — który w ogóle nie jest wspomniany w Dziejach Apostolskich jako obecny w Rzymie.

Co pewne, a co dyskutowane

• Istnienie i funkcja więzienia w okresie republikańskim są pewne. Salustiusz opisuje egzekucję spiskowców Katyliny w Tullianum w 63 r. p.n.e., a inni antyczni autorzy (Liwiusz, Plutarch) potwierdzają uwięzienie i śmierć Jugurty (104 r. p.n.e.) oraz Wercyngetoryksa (46 r. p.n.e.) — fakty niezależne od tradycji chrześcijańskiej.
• Datowanie samej budowli budzi spór badaczy. Tradycyjna chronologia — VII w. p.n.e., budowa za Ankusa Marcjusza — opiera się na przekazie Liwiusza i Warrona, piszących wieki po rzekomych wydarzeniach. Analiza architektoniczna (technika ciosania peperynu, brak zaprawy) skłania część badaczy (m.in. Tenney Frank) do przesunięcia daty widocznej dziś konstrukcji na IV–II w. p.n.e. Legenda „królewska” może więc odnosić się do rytualnego znaczenia miejsca, nie do daty murów.
• Odkrycia sprzed powstania miasta pogłębiają, a nie rozstrzygają spór. Wykopaliska od 2010 r. (zespół P. Fortini) ujawniły szczątki sprzed budowy więzienia, datowane na IX–VIII w. p.n.e. — dowód wcześniejszego, sakralnego użycia miejsca związanego ze źródłem, ale to inna warstwa niż mury.
• Pobyt Piotra i Pawła w tym miejscu nie ma potwierdzenia w źródłach z I w. Ani Dzieje Apostolskie, ani żaden list Pawła nie wymieniają Tullianum z nazwy. Tradycja wywodzi się z apokryficznych Dziejów Piotra (II w.) i późniejszej pamięci Kościoła. Fortini podkreślała, że freski i ślady kultu poświadczają jedynie, iż miejsce od dawna wiązano z pamięcią o obu apostołach — to nie dowód na ich faktyczny pobyt akurat w tej celi. Podobnie krążące w części źródeł turystycznych twierdzenie o zachowanym „dekrecie egzekucyjnym podpisanym przez Nerona” nie ma potwierdzenia w poważnej literaturze ani w źródłach antycznych.

Znaczenie

Więzienie Mamertyńskie — niezależnie od tego, czy Piotr i Paweł rzeczywiście spędzili w nim ostatnie dni — pozostaje namacalnym świadectwem świata, w którym rozgrywały się wydarzenia z Dziejów Apostolskich i listów więziennych Pawła. Surowość tego miejsca, opisana przez Salustiusza sto lat wcześniej, dobrze oddaje realia rzymskiego wymiaru sprawiedliwości wobec „wrogów państwa” — kategorii, do której z czasem zaczęto zaliczać także przywódców rodzącego się Kościoła.

Kontrast między dwoma etapami uwięzienia Pawła — swobodniejszy areszt domowy z Dz 28 i dramatyczny ton 2 Listu do Tymoteusza, pełen wzmianek o łańcuchach i bliskiej śmierci — dobrze ilustruje, jak zmieniało się nastawienie władz rzymskich do chrześcijan między wczesnymi latami 60. a prześladowaniami po pożarze Rzymu w 64 r. Tradycja umiejscawiająca ostatnie chwile obu apostołów w najsurowszym z rzymskich więzień, nawet jeśli nie da się jej zweryfikować, od wieków kieruje uwagę pielgrzymów na miejsce, gdzie historia Kościoła splata się z historią Cesarstwa u szczytu jego potęgi.

Tullianum jest też przypomnieniem, że nie każdy element pobożnej tradycji da się utożsamić z „dowodem archeologicznym”, a sceptycyzm wobec niej nie musi prowadzić do jej odrzucenia. Miejsce jest autentyczne, historia jako rzymskiego więzienia stanu — dobrze udokumentowana; obecność tam konkretnych osób pozostaje kwestią prawdopodobieństwa, nie faktem.

Źródła

• Wikipedia (en): Mamertine Prison — historia, etymologia, znani więźniowie, tradycja chrześcijańska.
• Wikipedia (it): Carcere Mamertino — architektura, chronologia chrystianizacji (VIII w., konsekracja w 314 r.).
• LacusCurtius: Salustiusz, „Sprzysiężenie Katyliny”, rozdz. 55 — starożytny opis Tullianum i egzekucji spiskowców Katyliny.
• LacusCurtius: Platner & Ashby, „Topographical Dictionary of Ancient Rome” (1929), hasło Carcer — spór o chronologię (III w. p.n.e. wg T. Franka).
• Ancient Origins: Mamertine Prison and the Supposed Incarceration of Saint Peter — tradycja o Piotrze, Dzieje Piotra, stan dowodów.
• Wykopaliska P. Fortini (Parco Archeologico del Colosseo, od 2010 r.); „Carcer Tullianum” (red. A. Russo, P. Fortini) — datowanie radiowęglowe szczątków z IX–VIII w. p.n.e., freski wczesnochrześcijańskie.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 28,16.30-31; 2 Tm 1,16-17; 2,9; 4,7.

Marmurowa ulica między dwoma wzgórzami, sto kramów pod kolumnadą placu targowego, a nad nimi tarasowe wille z mozaikami i bieżącą wodą — tak w I wieku n.e. wyglądało centrum Efezu, miasta, w którym Paweł spędził więcej czasu niż w jakimkolwiek innym ośrodku swoich podróży. Austriaccy archeolodzy odsłaniają tę scenerię od ponad stu dwudziestu lat. Ile z tego, co dziś można obejść krok po kroku, rzeczywiście pamięta czasy apostoła, a ile jest tylko prawdopodobnym tłem dla wydarzeń z Dziejów Apostolskich?

Czym jest to „odkrycie”

Efez (dziś w pobliżu tureckiego Selçuk) to jedno z najlepiej przebadanych miast starożytnego świata. Systematyczne wykopaliska rozpoczął w 1895 roku Otto Benndorf, a trzy lata później powołał Austriacki Instytut Archeologiczny, który prowadzi prace na stanowisku do dziś. Dzięki temu długiemu projektowi znamy dokładny układ rzymskiego miasta, w tym trzy elementy istotne dla tła biblijnego: agorę handlową, Ulicę Kuretów i tzw. domy tarasowe.

Agora handlowa (Tetragonos Agora) to niemal kwadratowy plac o boku około 111 metrów, otoczony czteroma dwunawowymi portykami, za którymi kryło się blisko sto pomieszczeń. Nazwa „Tetragonos” („czworoboczna”) potwierdzona jest w inskrypcjach znalezionych na miejscu. Pierwsze ślady targowiska sięgają III wieku p.n.e., ale monumentalną formę nadano mu w II połowie I w. p.n.e. i za Augusta, gdy Efez stał się stolicą prowincji Azja. Pomieszczenia za kolumnadą pełniły funkcję sklepów, warsztatów, magazynów oraz siedzib zrzeszeń zawodowych — to w takich strukturach cechowych działali m.in. płatnerze wyrabiający przedmioty ze srebra. Agora łączyła się z portem via Arkadiańska i sąsiadowała z wielkim teatrem miasta.

Ulica Kuretów (starożytny Embolos) to główny trakt łączący Bramę Herkulesa z Biblioteką Celsusa, biegnący doliną między wzgórzami Bülbül i Panayır. Najstarsze ślady drogi sięgają III w. p.n.e., lecz obecny, marmurowy wystrój z kolumnadami, nimfeami i świątynią Hadriana pochodzi głównie z przebudów za Domicjana i Trajana (koniec I – początek II w. n.e.). Wzdłuż tej ulicy i wokół agory toczyło się codzienne życie handlowe miasta, które Paweł musiał znać z autopsji.

Domy tarasowe (niem. Hanghäuser, tur. Yamaç Evleri) to kompleks bogatych rezydencji na zboczu wzgórza Bülbüldağı, naprzeciw świątyni Hadriana, tuż przy Ulicy Kuretów. Wykopaliska prowadzi się tam od 1960 roku, wciąż pod egidą Austriackiego Instytutu Archeologicznego. Odsłonięto dwa kompleksy: Dom Tarasowy 1 oraz większy Dom Tarasowy 2, który obejmuje siedem jednostek mieszkalnych na trzech tarasach (ok. 4000 m²) i jako w pełni odsłonięty oraz zadaszony jest udostępniony zwiedzającym. Domy budowano wokół perystylu, z pomieszczeniami reprezentacyjnymi na parterze i sypialniami na piętrze; ściany zdobiły freski, podłogi — mozaiki, a bogatsze wnętrza wykładano marmurem. Rezydencje miały ogrzewanie podłogowe, bieżącą wodę i łazienki — luksus dostępny kupcom, urzędnikom i kapłanom z miejskiej elity. Budynki użytkowano od I w. p.n.e. po VII w. n.e.

Ten sam zespół — targowisko, główna arteria i dzielnica willowa — pokazuje miasto silnie rozwarstwione ekonomicznie: od rzemieślników przy straganach agory, przez tłumy na ulicy, po zamożne rodziny w domach na zboczu. W takim środowisku rozgrywają się wydarzenia z 19. rozdziału Dziejów Apostolskich.

Powiązanie z Pismem

Według Dziejów Apostolskich Paweł dotarł do Efezu w trakcie trzeciej podróży misyjnej i najpierw przez trzy miesiące nauczał w synagodze. Gdy część słuchaczy zaczęła sprzeciwiać się jego przekazowi, zmienił miejsce spotkań: „Gdy jednak niektórzy się upierali i nie chcieli uwierzyć, i mówili źle o tej drodze wobec tłumów, odstąpił od nich, odłączył uczniów i codziennie rozprawiał w szkole niejakiego Tyrannosa. Działo się tak przez dwa lata, tak że wszyscy mieszkańcy Azji usłyszeli słowo Pana Jezusa, zarówno Żydzi, jak i Grecy” (Dz 19,9-10 UBG). „Szkoła Tyrannosa” to najpewniej wynajęta sala wykładowa należąca do niejakiego Tyrannosa — nauczyciela retoryki lub filozofa — jedna z wielu takich prywatnych sal, jakie musiały istnieć wśród licznych pomieszczeń usługowych przy agorze i głównych ulicach miasta.

Drugi fragment łączący tekst biblijny z realiami gospodarczymi Efezu to opis zamieszek wywołanych przez rzemieślników związanych z kultem Artemidy (w UBG nazywanej rzymskim imieniem „Diana”): „Bo pewien złotnik, imieniem Demetriusz, który wyrabiał ze srebra świątyńki Diany, zapewniał rzemieślnikom niemały zarobek. Zebrał ich i innych, zajmujących się podobnym rzemiosłem, i powiedział: Mężowie, wiecie, że nasz dobrobyt płynie z tego rzemiosła” (Dz 19,24-25 UBG). Demetriusz przekonywał, że nauczanie Pawła zagraża nie tylko ich dochodom, lecz też prestiżowi miasta: „świątynia wielkiej bogini Diany, czczonej w całej Azji i w całym świecie, zostanie poczytana za nic” (Dz 19,27 UBG). Tłum skandował: „Wielka jest Diana Efeska!” (Dz 19,28 UBG) i pociągnął sprawę do wielkiego teatru — tego samego, którego widownia na około 24-25 tysięcy miejsc jest dziś jedną z najbardziej rozpoznawalnych budowli stanowiska.

Tekst wspomina też o „sekretarzu miejskim” i „prokonsulach” jako realnie istniejących urzędach (Dz 19,35.38) — elementy administracji prowincji Azja dobrze poświadczone niezależnie od Biblii w inskrypcjach z Efezu.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: istnienie i chronologia agory handlowej, Ulicy Kuretów oraz domów tarasowych są potwierdzone stratygrafią, inskrypcjami i licznymi publikacjami Austriackiego Instytutu Archeologicznego — to nie są rekonstrukcje hipotetyczne, lecz odsłonięte i częściowo zrekonstruowane budowle.
• Dyskutowane — lokalizacja „szkoły Tyrannosa”: nie zachował się żaden budynek ani inskrypcja, które dałoby się powiązać z tą konkretną salą. Wiemy o niej wyłącznie z tekstu biblijnego. Niektóre późne rękopisy (m.in. Kodeks Bezy) dodają, że Paweł nauczał „od piątej do dziesiątej godziny” (ok. 11:00-16:00) — to wariant tekstowy nieobecny w większości manuskryptów i niepotwierdzalny archeologicznie. Wskazywanie konkretnego pomieszczenia przy agorze jako „szkoły Tyrannosa” w materiałach turystycznych to interpretacja poglądowa, nie ustalenie naukowe.
• Dyskutowane — wielkość Efezu: szacunki liczby mieszkańców w I wieku n.e. wahają się drastycznie: od 30-70 tysięcy (powierzchnia zabudowy, D. Groh) przez 34-56 tysięcy (linia murów i gęstość zaludnienia, G. Hanson) aż po 200-250 tysięcy (inskrypcje kapłańskie, D. Knibbe). Popularne stwierdzenia o Efezie jako „trzecim” czy „czwartym co do wielkości mieście Cesarstwa” trzeba traktować ostrożnie — miasto na pewno było ważnym ośrodkiem prowincji Azja, ale dokładna skala pozostaje sporna.
• Dyskutowane — inskrypcja cechu srebrników: w 1984 roku odkryto w Efezie pomnik ku czci prokonsula Waleriusza Festusa, ufundowany przez cech „srebrników” (gr. argyrochooi). Potwierdza to istnienie zorganizowanego środowiska rzemieślników pracujących w srebrze przy kulcie Artemidy — ale sam pomnik datuje się na połowę III wieku n.e. (ok. 250-260 r.), blisko dwieście lat po wydarzeniach z Dziejów 19. To nie bezpośredni dowód na działalność Demetriusza, lecz poszlaka, że opisany przez Łukasza typ lobby zawodowego funkcjonował w mieście długo.

Znaczenie

Odsłonięta agora, Ulica Kuretów i domy tarasowe nie dowodzą prawdziwości żadnego konkretnego zdarzenia z Dziejów Apostolskich — nie ma tabliczki z napisem „tu nauczał Paweł” ani zidentyfikowanego warsztatu Demetriusza. Ich wartość jest innego rodzaju: pokazują, że tło narracji Łukasza — miasto z rozwiniętym rzemiosłem cechowym, wynajmowanymi salami wykładowymi, tłumami w wielkim teatrze i wyraźną hierarchią majątkową między straganiarzem a właścicielem willi na zboczu — odpowiada temu, co archeologia i epigrafika niezależnie potwierdzają dla rzymskiego Efezu I wieku. Fizyczne realia miasta, jego ekonomia oparta na kulcie Artemidy i strukturach cechowych oraz urzędy wymienione mimochodem w tekście pasują do obrazu z wykopalisk — co osadza relację biblijną w wiarygodnym, dobrze udokumentowanym kontekście historycznym, choć samych wydarzeń z udziałem Pawła nie da się „zobaczyć” w gruzach.

Źródła

• Wikipedia — Ephesus: zarys historii miasta i chronologii pobytu Pawła.
• Turkish Archaeological News — Commercial Agora in Ephesus: wymiary, chronologia i funkcja Tetragonos Agory.
• Turkish Archaeological News — Terrace Houses in Ephesus: historia wykopalisk (od 1960 r.) domów tarasowych.
• Livius.org — Ephesus, Street of the Curetes: chronologia przebudów Ulicy Kuretów.
• Livius.org — Ephesus: przegląd historii miasta i wykopaliska Benndorfa.
• Biblical Archaeology Society — Biblical Riot at Ephesus: pojemność teatru i pomnik Waleriusza Festusa (1984).
• Philip Harland — Greco-Roman Associations: tekst i datowanie inskrypcji cechu „argyrochooi”.
• Biblical Turkey — How Many People Lived in Ephesus?: rozbieżne szacunki ludności (Groh, Hanson, Knibbe).
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 19,1.8-10.24-28.35.38.

W zatokach na północnym wybrzeżu Malty nurkowie od lat 60. XX wieku wydobywają z dna ołowiane sztoki starożytnych kotwic – dziś jest ich w zbiorach państwowych ponad dwadzieścia. Wśród nich – z dna u Zatoki Salina – jest zarówno największa znana na świecie kotwica rzymska, jak i osobny, mniejszy egzemplarz wyłowiony w 2005 roku, noszący wyryte imiona egipskich bóstw Izydy i Serapisa. Wszystkie pochodzą mniej więcej z czasów, gdy u wybrzeży Malty miał rozbić się okręt wiozący do Rzymu więźnia imieniem Paweł. Czy to właśnie te kotwice – rzucone z rufy, zanim fale wyrzuciły statek na mieliznę – opisują Dzieje Apostolskie? Sprawa dzieli badaczy od dziesięcioleci.

Czym jest to „odkrycie”

Sztok to poprzeczna, ołowiana belka na trzonie starożytnej kotwicy drewnianej – obciążała konstrukcję i ustawiała ramiona z hakami prostopadle do dna, by wbiły się w grunt. Drewno butwieje, lecz odlany w ołowiu sztok przetrwał na dnie morskim tysiąclecia. Takie kotwice, typowe dla żeglugi rzymskiej, znajdowane są w wielu zatokach Morza Śródziemnego, a Malta – na szlaku między Aleksandrią a Rzymem – należy do miejsc, gdzie odnaleziono ich wyjątkowo dużo.

W Zatoce Salina, kilka kilometrów od Zatoki św. Pawła, w latach 1961–1962 wydobyto sztok o długości 1,88 m z jednym wygiętym ramieniem (dziś w Muzeum Morskim w Birgu, sygn. SAL 1962/M/1). W niedzielę 24 kwietnia 2005 roku – w dniu inauguracyjnej mszy papieża Benedykta XVI – nurek Mark Gatt odnalazł tam, na głębokości ok. 36 m, znacznie większy okaz: sztok długości ok. 2,3 m i wadze do 700 kg, z łacińskimi napisami ISIS i SARAPIS na obu ramionach – imionami egipskich bóstw wzywanych dla ochrony żeglarzy. Od daty odkrycia zyskał nieformalną nazwę „kotwicy Benedykta” (papież oglądał go później osobiście). Za największy znany na świecie sztok rzymski uchodzi natomiast osobny, jeszcze potężniejszy okaz o długości ok. 4,1 m, wydobyty spod Qawra Point u Zatoki Salina.

Osobną historię mają cztery sztoki wydobyte w latach 60.–70. z głębokości ok. 27 m przy rafie Munxar, w Zatoce św. Tomasza (Marsaskala), po przeciwnej stronie wyspy. Trafiły do Narodowego Muzeum Morskiego w Valletcie, a w latach 2000. zespół Roberta Cornuke (Anchor Explorations) nagłośnił je jako możliwe „kotwice Pawła”. Łącznie – jak wynika z katalogu Heritage Malta opracowanego przez Elaine Azzopardi, Timmy’ego Gambina i Renatę Zerafę (2011) – narodowa kolekcja liczy 24 ołowiane sztoki kotwic z wód Malty i Gozo, zbierane przez dziesięciolecia w różnych zatokach wyspy.

Powiązanie z Pismem

Dzieje Apostolskie 27–28 opisują sztorm, który przez czternaście dni pędził statek z Pawłem po środkowej części Morza Śródziemnego, wówczas szerzej nazywanej Adriatykiem. Załoga, obawiając się nocnego rozbicia o skały, sięgnęła po środek ostateczny: „Bojąc się, abyśmy nie wpadli na skały, zrzucili z rufy cztery kotwice i z upragnieniem oczekiwali świtu” (Dz 27,29 UBG). Rano, nie rozpoznając lądu, dostrzeżono zatokę z płaską plażą i próbowano do niej dobić – bez powodzenia: „Wpadli jednak na mieliznę utworzoną między dwoma prądami i osiedli ze statkiem. Dziób statku się zarył, ale rufa zaczęła się rozbijać pod naporem fal” (Dz 27,41 UBG). Wszyscy dotarli cało do brzegu, a wyspę zidentyfikowano dopiero po fakcie: „Po ocaleniu dowiedzieli się, że ta wyspa nazywa się Malta” (Dz 28,1 UBG). Po trzech miesiącach gościny – w tym uzdrowieniu ojca urzędnika Publiusza – podróż do Rzymu wznowiono na innym statku: „Po trzech miesiącach odpłynęliśmy na statku aleksandryjskim z godłem Kastora i Polluksa, który przezimował na tej wyspie” (Dz 28,11 UBG). To wzmianka o czterech kotwicach rzuconych z rufy każe pytać, czy któryś ze sztoków znalezionych wokół Malty mógł należeć właśnie do tego statku.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest, że Malta była w I wieku n.e. ważnym punktem na szlaku statków zbożowych z Aleksandrii do Rzymu, a jej zatoki – w tym Salina i św. Pawła – służyły od starożytności jako schronienia dla żeglugi; potwierdzają to znaleziska i badania powierzchniowe (Malta Archaeological Survey, 1988). Pewne jest też, że opis żeglugi w Dziejach Apostolskich – sondowanie głębokości, obawa przed skałami, mielizna „między dwoma prądami”, cztery kotwice z rufy – odpowiada realiom antycznej nawigacji i od studium Jamesa Smitha The Voyage and Shipwreck of St. Paul (1848) bywa wskazywany jako argument za relacją naocznego świadka.

• Który zakątek Malty? Od co najmniej pięciuset lat tradycja wiąże rozbicie z dzisiejszą Zatoką św. Pawła – najstarszy zapis pochodzi z 1536 r. (Jean Quintin), a wielki mistrz joannitów Alof de Wignacourt utrwalił ją wieżą i odnowionym kościołem (1617 r.). Konkurencyjne propozycje wskazują na Zatokę Salina lub – w wersji zespołu Cornuke – na rafę Munxar przy Zatoce św. Tomasza po drugiej stronie wyspy.
• Czy kotwica cokolwiek dowodzi? Archeolog Anthony Bonanno (Uniwersytet Malty) ostrzega: sam fakt znalezienia rzymskiej kotwicy niczego nie dowodzi co do przynależności do konkretnego wraku – takich sztoków jest wokół wyspy dziesiątki, a więcej odnotowano ich przy Qawra/Zatoce św. Pawła niż przy Munxar. Katalog Heritage Malta podkreśla, że kształt sztoków zmieniał się zbyt wolno, by samodzielnie pozwalał na precyzyjne datowanie – potrzebny jest kontekst archeologiczny, którego przy większości znalezisk brakuje.
• San Pawl Milqi. Rzymska willa przy Zatoce św. Pawła bywa wskazywana jako posiadłość Publiusza, u którego apostoł miał gościć trzy dni. Wykopaliska (Missione Archeologica Italiana a Malta, 1963–1968) potwierdziły użytkowanie willi od II w. p.n.e. do IV w. n.e., lecz – jak zauważa sam Bonanno – badania całego rejonu nie dostarczyły dowodu archeologicznego na poparcie tej tradycji; najstarsza kaplica na stanowisku pochodzi dopiero z XIV wieku.
• Głos mniejszości: czy to w ogóle Malta? Niemiecki badacz Heinz Warnecke w pracy z 1987 roku uznał, że biblijna „Melite” z Dz 28,1 to nie Malta, lecz Kefalonia w Grecji – teza chwalona przez część niemieckich egzegetów, lecz odrzucana przez większość historyków i tłumaczy Biblii, dla których pięćsetletnia tradycja maltańska i topografia wyspy pozostają argumentem decydującym.

Bilans jest niejednoznaczny: mnóstwo autentycznych rzymskich kotwic leży dokładnie tam, gdzie – zgodnie z Dziejami Apostolskimi – powinien tonąć statek z Aleksandrii, ale żaden egzemplarz nie nosi napisu, który pozwoliłby przypisać go konkretnemu rejsowi sprzed dwóch tysięcy lat.

Znaczenie

Nawet bez „dymiącej kotwicy” z imieniem Pawła na ołowiu, zgromadzony materiał ma wartość dla czytelnika Dziejów Apostolskich. Dziesiątki rzymskich sztoków na dnie zatok Malty potwierdzają, że wyspa leżała na ruchliwym szlaku łączącym Egipt z Italią – dokładnie tak, jak przedstawia to Łukasz, opisując zarówno rozbity statek, jak i „statek aleksandryjski” płynący dalej do Rzymu. Szczegóły żeglarskie – sondowanie głębokości, obawa przed nocnym rozbiciem, technika rzucania kotwic z rufy – od dawna są przywoływane jako ślad relacji kogoś, kto naprawdę płynął tym statkiem.

Spór o konkretną zatokę uczy też ostrożności: nagłówki w rodzaju „znaleziono kotwice Pawła” idą dalej, niż pozwalają dane – odkryto prawdziwe rzymskie kotwice sprzed dwóch tysięcy lat, ale przypisanie ich do jednego wraku pozostaje wnioskowaniem, nie odczytanym faktem. Wartość leży gdzie indziej: realia geograficzne i żeglarskie, w które wpisana jest opowieść o rozbiciu i trzymiesięcznym pobycie na Malcie, dają się skonfrontować z materialnymi śladami tej samej epoki – i wypada to spójnie, nawet jeśli ostatecznego dowodu wciąż brakuje.

Źródła

• Wikipedia, hasło St Paul’s Bay – historia i tradycja rozbicia statku: en.wikipedia.org/wiki/St_Paul’s_Bay
• Wikipedia, hasło St Paul’s Island – spór o lokalizację, kotwica z Izydą i Serapisem: en.wikipedia.org/wiki/St_Paul’s_Island
• Wikipedia, hasło San Pawl Milqi – willa rzymska, brak dowodów na tradycję o Publiuszu: en.wikipedia.org/wiki/San_Pawl_Milqi
• E. Azzopardi, T. Gambin, R. Zerafa, Ancient Anchors from Malta and Gozo (gazetteer, Heritage Malta, 2011) – katalog 24 sztoków, dane o SAL 1962/M/1 i SAL 2004/M/1: docslib.org
• THINK Magazine (University of Malta), The mystery of St Paul’s shipwreck – głosy T. Gambina i A. Bonanno o niepewności identyfikacji: thinkmagazine.mt
• CBN News, Apostle Paul’s Shipwreck: A Tale of Four Anchors – kotwice z rafy Munxar i ekipa Roberta Cornuke: cbn.com
• Life and Land / Associates for Biblical Research, „Benedict’s Anchor” – okoliczności odkrycia kotwicy z 24 kwietnia 2005 r.: lifeandland.org
• HolyLandPhotos’ Blog, Paul’s Shipwreck on Malta: Anchor Stocks – Part 1 – zbiory Muzeum Morskiego w Birgu: holylandphotos.wordpress.com
• Eric Metaxas, Paul was Shipwrecked on Kefalonia, Not Malta – mniejszościowa teza Heinza Warneckego: ericmetaxas.com
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 27,29; 27,41; 28,1; 28,11.