Blog

Na równinie w prowincji Fars, w południowym Iranie, stoi skromny wapienny budynek na sześciu kamiennych stopniach. Przez stulecia miejscowi nazywali go „Grobowcem Matki Salomona”, dopiero XIX-wieczni podróżnicy rozpoznali w nim coś znacznie starszego: miejsce pochówku Cyrusa Wielkiego — króla, którego Księga Ezdrasza wskazuje jako tego, kto pozwolił Żydom wrócić z wygnania i odbudować świątynię. Czy ten kamień rzeczywiście prowadzi nas do władcy, którego Izajasz nazwał „pasterzem” i „pomazańcem” Jahwe (PAN) — i co archeologia potrafi tu potwierdzić, a czego nie?

Czym jest to „odkrycie”

Grobowiec Cyrusa to wolnostojący mauzoleum z jasnego wapienia, centralny punkt Pasargadów — pierwszej stolicy imperium Achemenidów, założonej przez Cyrusa II po pokonaniu Medów (ok. 550 p.n.e.). Cyrus zdobył Babilon w 539 r. p.n.e., a zmarł w 530 r. p.n.e. Cały kompleks Pasargadów — pałace, ogrody i grobowiec — został w 2004 r. wpisany na Listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Sama budowla jest zaskakująco prosta jak na grób twórcy największego wówczas imperium. Prostopadłościenna komora grobowa spoczywa na sześciostopniowej platformie; całość ma nieco ponad 11 metrów wysokości. Wnętrze jest niewielkie — komora mierzy około 3,2 × 2,1 m przy 2,1 m wysokości, a wejście to wąska szczelina szeroka na zaledwie 78 cm. Bloki żółtawobiałego wapienia (prawdopodobnie z kamieniołomu Sivand) ułożono bez zaprawy murarskiej, spinając je metalowymi klamrami — techniką zdradzającą wpływy kamieniarstwa jońskiego i lidyjskiego.

Że jest to grób właśnie Cyrusa, wiemy z połączenia dwóch przesłanek. Po pierwsze — źródła klasyczne. Arrian (II w. n.e.), powołując się na zaginioną relację Arystobulosa, towarzysza Aleksandra Wielkiego, opisuje w Pasargadach grobowiec w królewskim parku: kamienną komorę z wąskim wejściem, w której spoczywała złota trumna, łoże i babilońskie tkaniny, strzeżone przez magów. Podobnie pisali Strabon i Plutarch. Gdy w styczniu 324 r. p.n.e. Aleksander Wielki odwiedził grób, zastał go splądrowany i rozkazał odrestaurowanie pomnika. Po drugie — zgodność opisu z realnym obiektem: budowla odpowiada tym relacjom co do lokalizacji, kształtu i rozmiaru wejścia.

W czasach nowożytnych obiekt jako grób Cyrusa zidentyfikował brytyjski dyplomata James Justinian Morier (1812), a potwierdził Robert Ker Porter (1821). Wcześniej miejscowi czcili go jako Maszhad-e Madar-e Solejman („Sanktuarium Matki Salomona”), łącząc z biblijną Batszebą — i to właśnie ta tradycja uchroniła budowlę przed zniszczeniem. Systematyczne badania prowadził w latach 60. XX w. David Stronach (British Institute of Persian Studies).

Powiązanie z Pismem

Biblia nie opisuje grobowca — mówi o dekrecie jego lokatora. Cyrus pojawia się w Piśmie kilkanaście razy jako narzędzie w ręku Boga; kluczowy jest edykt otwierający Księgę Ezdrasza:

„W pierwszym roku Cyrusa, króla Persji – aby wypełniło się słowo Pana z ust Jeremiasza – Pan wzbudził ducha Cyrusa, króla Persji, tak że ogłosił ustnie po całym swoim królestwie, a także na piśmie, co następuje: Tak mówi Cyrus, król Persji: Pan, Bóg niebios, dał mi wszystkie królestwa ziemi. On też rozkazał mi, abym zbudował dla niego dom w Jerozolimie, która jest w Judzie.” (Ezd 1,1–2 UBG)

Dekret zezwalał wygnańcom na powrót i finansował odbudowę świątyni; jego administracyjny odpowiednik, z wymiarami budowli, przytacza Ezd 6,3, a ten sam edykt zamyka też 2 Księgę Kronik (2 Krn 36,22–23). Najbardziej uderzają jednak słowa Izajasza, wypowiedziane — według tradycyjnej datacji — na długo przed narodzinami Cyrusa. Prorok nazywa perskiego króla po imieniu i przypisuje mu misję odbudowy Jerozolimy:

„I o Cyrusie mówię: On jest moim pasterzem, bo wypełni całą moją wolę; i mówię do Jerozolimy: Będziesz odbudowana, a do świątyni: Będziesz założona.” (Iz 44,28 UBG)

„Tak mówi Pan do swego pomazańca Cyrusa, którego prawicę ująłem, by podbić przed nim narody, rozpinać biodra królów i otworzyć przed nim wrota, a bramy nie będą zamknięte.” (Iz 45,1 UBG)

Zewnętrznym potwierdzeniem polityki Cyrusa — choć nie samego dekretu wobec Żydów — jest słynny Cylinder Cyrusa (British Museum, nr inw. BM 90920), gliniany walec odkryty w 1879 r. w Babilonie przez Hormuzda Rassama. Tekst w akkadyjskim piśmie klinowym przedstawia Cyrusa jako władcę, który odsyła posągi bóstw do ich świątyń, a przesiedlone ludy do ich siedzib. To dokładnie taka polityka, jaką opisuje Ezdrasz — z tą różnicą, że Żydom, którzy nie mieli posągów, zwrócono zrabowane wcześniej naczynia świątynne (Ezd 1,7–11).

Co pewne, a co dyskutowane

Co można uznać za pewne:

• Grobowiec fizycznie istnieje i jest bezspornie achemenidzki oraz VI-wieczny; Pasargady były stolicą Cyrusa.
• Przypisanie budowli Cyrusowi jest powszechnie przyjęte w nauce — opiera się na zbieżności relacji Arriana i Strabona z realnym obiektem oraz na jego lokalizacji.
• Historyczność Cyrusa i jego polityki repatriacyjnej potwierdzają niezależne źródła: Cylinder Cyrusa i babilońska Kronika Nabonida (relacjonująca zajęcie Babilonu w 539 r. p.n.e.).

Co pozostaje dyskutowane:

• Epitafium. Arrian przekazuje inskrypcję z grobu: „Człowieku, jestem Cyrus, syn Kambyzesa, który założył imperium Persów i był królem Azji; nie zazdrość mi więc tego pomnika”. Problem w tym, że napis ten nie zachował się — znamy go wyłącznie z relacji antycznych, spisanych „z pamięci” wieki później.
• Kto sporządził inskrypcje CMa? Na innych zabytkach Pasargadów (nie na samym grobowcu) widnieje trójjęzyczny napis „Jestem Cyrus, król, Achemenida”. Część badaczy — wobec ustaleń, że staroperskie pismo klinowe wynaleziono dopiero za Dariusza I (ok. 521–519 p.n.e.) — przypisuje te inskrypcje Dariuszowi, nie Cyrusowi; do tego grona należy sam David Stronach, badacz Pasargadów. Spór nie podważa atrybucji samego grobowca, ale przestrzega przed traktowaniem napisów jako „podpisu” Cyrusa.
• Cylinder a dekret z Ezdrasza. Cylinder nie wymienia Żydów, Judy ani Jerozolimy. Sceptycy, jak Lester L. Grabbe, kwestionują autentyczność brzmienia dekretu w Ezd 1; badacze afirmatywni, jak Edwin M. Yamauchi, podkreślają, że dokument świetnie wpisuje się w udokumentowaną politykę Cyrusa. Uczciwy wniosek: cylinder nie „udowadnia” Ezdrasza, lecz czyni relację biblijną historycznie wiarygodną.

Znaczenie

Grobowiec w Pasargadach nie jest „dowodem” na prawdziwość Księgi Ezdrasza — i dobrze jest to powiedzieć wprost. Jest natomiast materialnym śladem realnej postaci, która w Biblii nie jest anonimowym „królem Persji”, lecz konkretnym, nazwanym z imienia Cyrusem. Kiedy czytamy o dekrecie uwalniającym wygnańców, możemy dziś stanąć u stóp grobu jego autora.

Dla czytelnika Biblii ważna jest zwłaszcza zbieżność między polityką potwierdzoną archeologicznie a relacją Pisma. Cylinder Cyrusa i dekret z Ezd 1 opowiadają tę samą historię władcy, który odsyłał przesiedleńców do domu i odbudowywał świątynie — to rzadki przypadek, gdy biblijne wydarzenie da się osadzić w niezależnie udokumentowanym kontekście imperialnym.

Jest tu wreszcie wymiar, którego kamień nie zmierzy. Pismo przedstawia poganina — czciciela Marduka — jako „pasterza” i „pomazańca” Jahwe (PAN), którym Bóg posłużył się dla dobra swojego ludu, choć sam Cyrus, jak mówi Iz 45,4, Boga Izraela nie znał. Grobowiec w Pasargadach przypomina, że za tą teologiczną wykładnią stoi realny człowiek z krwi i kości.

Źródła

• UNESCO World Heritage Centre — wpis „Pasargadae” (opis stanowiska i grobowca, data wpisu 2004): whc.unesco.org/en/list/1106
• Wikipedia, „Tomb of Cyrus the Great” — wymiary, materiał, historia identyfikacji (Morier, Ker Porter), badania Stronacha: en.wikipedia.org/wiki/Tomb_of_Cyrus_the_Great
• Livius.org, „Arrian on the tomb of Cyrus” — relacja Arriana o grobowcu, epitafium i wizycie Aleksandra: livius.org (Arrian, Anabasis)
• World History Encyclopedia, „Pasargadae” — założenie stolicy, śmierć Cyrusa (530 p.n.e.), restauracja grobu przez Aleksandra (324 p.n.e.): worldhistory.org/Pasargadae
• British Museum — Cylinder Cyrusa, nr inw. BM 90920 (rejestr. 1880,0617.1941): britishmuseum.org (cylinder)
• Associates for Biblical Research (biblearchaeology.org), „The Ongoing Saga of the Cyrus Cylinder” — treść cylindra i debata wokół dekretu (Grabbe, Yamauchi): biblearchaeology.org
• Bible Archaeology Report, „Cyrus: An Archaeological Biography” — przegląd źródeł do Cyrusa (cylinder, Kronika Nabonida, inskrypcje CMa, tło biblijne): biblearchaeologyreport.com
• Encyclopaedia Iranica, „Pasargadae” (D. Stronach) — atrybucja inskrypcji CMa (Cyrus vs Dariusz): iranicaonline.org
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Ezd 1,1–4; Ezd 6,3; Iz 44,28; Iz 45,1.4; 2 Krn 36,22–23.

Gdy w 538 roku p.n.e. Cyrus pozwolił wygnańcom wrócić do Judy, spora część Żydów… nie wróciła. Zostali w Mezopotamii, między Babilonem a Nippur. Skąd jednak wiemy, jak żyli ci, o których Biblia mówi niewiele — jakie nosili imiona, czym się zajmowali, czy zachowali wiarę ojców? Odpowiedzi dostarcza archiwum świeckiej firmy bankowo-rolnej z Nippur, w którego kontraktach o dzierżawę pól i bydła pojawiają się dziesiątki klientów o imionach kończących się na „-jahu”.

Czym jest to „odkrycie”

W maju 1893 roku, podczas trzeciej ekspedycji Uniwersytetu Pensylwanii w Nippur (dzisiejszy południowy Irak), robotnicy natrafili w gruzie jednego z pomieszczeń na wielki zbiór glinianych tabliczek. Było ich około 730 (z fragmentami zbiór liczy się nawet w okolicach 880). Nie były to teksty religijne ani królewskie kroniki, lecz zwyczajna dokumentacja handlowa jednej rodziny — dziś nazywana archiwum Murashu.

Firma „Synowie Murashu z Nippur” (samo imię Murashu znaczy w akadyjskim mniej więcej „dziki kot”) była rodzinnym przedsiębiorstwem działającym przez trzy pokolenia. Zajmowała się tym, co dziś nazwalibyśmy bankowością i zarządzaniem majątkami ziemskimi: udzielaniem kredytu rolnego, dzierżawą pól, bydła, sprzętu i praw do wody, poborem podatków oraz obsługą działek nadawanych za służbę wojskową. Tabliczki spisano pismem klinowym po akadyjsku, a co najmniej kilkadziesiąt z nich nosi dopiski w języku aramejskim — to jedne z wcześniejszych świadectw upowszechniania się aramejskiego w administracji.

Archiwum datuje się na późny V wiek p.n.e., na czasy panowania perskich królów Artakserksesa I i Dariusza II (mniej więcej 455–403 p.n.e., z pojedynczymi tekstami sięgającymi Artakserksesa II). Tabliczki przechowuje dziś głównie Penn Museum (Muzeum Uniwersytetu Pensylwanii, kolekcja CBS), a część trafiła do Stambułu. Pierwsze wydania przygotowali H.V. Hilprecht i A.T. Clay (dokumenty z czasów Artakserksesa I — 1898; z czasów Dariusza II — 1904) w serii „Babylonian Expedition of the University of Pennsylvania”.

Dla historii biblijnej najważniejsze jest to, kto figuruje w tych kontraktach. Wśród klientów, wspólników i świadków firmy badacze wyodrębnili kilkadziesiąt (rzędu osiemdziesięciu) wyraźnie żydowskich imion — z charakterystycznym teoforycznym elementem imienia Boga: Jahwe (PAN), zapisywanym po wygnaniu w formie „Jahu-”, a nie starszej „Jeho-”. Pojawiają się imiona takie jak Jahu-natan (odpowiednik hebrajskiego Jehonatan/Jonatan), Achi-jaw, Jigdal-jaw czy Jadi‘-jaw, a także noszone przez Żydów imiona odświętne, jak Szabbetaj (od szabatu) syn Chaggaja. Kontrakty poświadczają skupiska judzkich wygnańców w około 28 osadach w okolicy Nippur, gdzie Żydzi występują jako rolnicy, hodowcy, rybacy, dzierżawcy i współwierzyciele — ludzie w pełni wpleceni w miejscowe życie gospodarcze.

Powiązanie z Pismem

Archiwum Murashu nie „potwierdza” żadnego konkretnego wydarzenia z Biblii — nie wymienia ani jednej postaci znanej z Pisma. Jego wartość jest inna: to niezależne okno na tę część ludu, o której księgi powygnaniowe wspominają tylko pośrednio — na diasporę, która została w Mezopotamii, zamiast wracać do Jerozolimy.

Sama Księga Nehemiasza zaczyna się przecież na wygnaniu. Nehemiasz jest podczaszym króla perskiego w pałacu w Suzie, gdy dociera do niego wieść o Jerozolimie: „Zapytałem ich o ocalałych Żydów, którzy przeżyli niewolę, i o Jerozolimę. I odpowiedzieli mi: Ostatki spośród tych, którzy w tamtej prowincji przeżyli niewolę, są w wielkim utrapieniu i pohańbieniu; ponadto mur Jerozolimy jest zburzony” (Ne 1,2–3 UBG). Żyd na dworze perskim, zatroskany o rodaków w dalekiej Judei — to dokładnie ten świat rozproszenia, który dokumentują tabliczki z Nippur.

Dlaczego tylu Żydów pozostało w Babilonii, skoro można było wrócić? Odpowiedź podpowiada list, który prorok Jeremiasz wysłał wcześniej do wygnańców: „Budujcie domy i mieszkajcie w nich; zakładajcie ogrody i spożywajcie ich owoce; (…) Zabiegajcie o pokój dla tego miasta, do którego was uprowadziłem, i módlcie się za nie do Pana, bo od jego pokoju zależy wasz pokój” (Jr 29,5.7 UBG). Archiwum Murashu pokazuje pokolenia, które tę radę wzięły dosłownie: zapuściły korzenie, dorobiły się ziemi i pozycji — a mimo to wielu z nich nadal nadawało dzieciom imiona wyznające Jahwe.

Nippur leżało nad jednym z wielkich kanałów Babilonii. To ważne, bo prorok Ezechiel działał właśnie wśród wygnańców „nad rzeką Kebar” (akad. naru kabari) w tym samym regionie: „gdy byłem wśród uprowadzonych nad rzeką Kebar, (…) otworzyły się niebiosa i miałem widzenie Boże” (Ez 1,1 UBG). Biblia i tabliczki opisują więc — z zupełnie różnych stron — ten sam skrawek świata: judzką społeczność osiadłą na babilońskiej ziemi.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest, że archiwum jest autentyczne, dobrze wydane i intensywnie badane; że zawiera imiona z teoforycznym elementem „-jahu”, których w źródłach nowobabilońskich sprzed wygnania nie spotykamy; oraz że ich rosnąca liczba w VI–V wieku p.n.e. dobrze pasuje do stopniowej stabilizacji i awansu społecznego judzkich wygnańców.

Dyskutowane — i wymagające ostrożności — jest natomiast to, jak te imiona liczyć. Kluczowe zastrzeżenie brzmi: imię to nie to samo co pochodzenie etniczne. Wielu wygnańców przyjmowało imiona babilońskie — sama Biblia daje przykłady: Zorobabel („nasienie Babilonu”), Mardocheusz (od boga Marduka), Estera (od bogini Isztar). Dlatego licząc tylko imiona jednoznacznie jahwistyczne, prawdopodobnie zaniżamy rzeczywistą liczbę Żydów, a jednocześnie żadne pojedyncze imię nie jest twardym dowodem. Asyriolog Ran Zadok szacował, że w tekstach Murashu Judejczycy stanowili ledwie około 3% ludności Nippur — to przestroga przed przesadą w drugą stronę, przed wyobrażaniem sobie „żydowskiego miasta”.

Podstawowe opracowania to studium Michaela D. Coogana o zachodniosemickich imionach w dokumentach Murashu (1976) oraz monografia Matthew W. Stolpera „Entrepreneurs and Empire” (1985) o samej firmie i perskiej Babilonii; nowsze prace, np. Tero Alstoli, rekonstruują codzienność deportowanych. Spór dotyczy nie faktów, lecz interpretacji: jak głęboka była asymilacja, a jak trwałe zachowanie odrębnej tożsamości.

Warto też nie mylić dwóch zbiorów. Archiwum Murashu to teksty babilońskiej firmy, w których Żydzi są jednymi z wielu klientów; odrębnym, bardziej „judzkim” korpusem są tabliczki z Al-Jahudu („miasto Judy”) — osobne znalezisko, nie część archiwum z Nippur.

Znaczenie

Archiwum Murashu nie jest dowodem w stylu „archeologia potwierdziła Biblię” — i lepiej go tak nie przedstawiać. Jego siła leży gdzie indziej: nadaje ciało temu, co w księgach Ezdrasza i Nehemiasza jest tylko tłem. Pokazuje, że babilońska diaspora była realnym, udokumentowanym światem — z gospodarstwami, dzierżawami, procesami i podatkami — a nie literacką dekoracją.

Tabliczki pomagają zrozumieć jedno z ważnych pytań powygnaniowych: dlaczego tak wielu Żydów zostało w Mezopotamii i dlaczego właśnie tam przez wieki rozkwitać będzie judaizm rabiniczny (aż po Talmud babiloński). Odpowiedź, jaką sugerują, jest zaskakująco spójna z listem Jeremiasza: można było „budować domy i zakładać ogrody”, awansować gospodarczo — a mimo to, nadając synom imiona z cząstką „-jahu”, nie porzucić do końca imienia Boga ojców.

Dla czytelnika Biblii to lekcja o rozproszeniu i wierności zarazem: o ludzie, który potrafił mieszkać „nad rzeką Kebar” i wpisywać się w kontrakty obcej firmy — a wciąż nosić w samym swoim imieniu ślad przymierza. Relacja między tekstem a tabliczkami jest tu wzajemnie oświetlająca: żadne z tych świadectw nie „udowadnia” drugiego, ale razem dają pełniejszy obraz.

Źródła

• Wikipedia, „Murashu family” / „Murašû Archive” — przegląd dziejów firmy, datacji, liczby tabliczek i historii wydań: en.wikipedia.org/wiki/Murashu_family
• Center for Online Judaic Studies (COJS), „The Murashû Archive, late 5th century BCE” — omówienie kontraktu dzierżawy z jahwistycznymi imionami i przestroga, że imię nie dowodzi etniczności: cojs.org/the_murashû_archive-_late_5th_century_bce
• Kesher Journal, „Jews, Exile, and the Murashu Archive of Nippur” — szczegóły wykopalisk (maj 1893), forma „Jahu-”, 28 osad, przykłady imion: kesherjournal.com
• The Ancient Near East Today (ASOR), T. Alstola, „Everyday Life in Exile: Judean Deportees in Babylonian Texts” — Judejczycy w archiwum Murashu i kontekst deportacji: anetoday.org/alstola-exile-babylon
• Penn Museum, kolekcja tabliczek klinowych z Nippur (Catalogue of the Babylonian Section, CBS): penn.museum/collections
• M.D. Coogan, „West Semitic Personal Names in the Murašû Documents” (Harvard Semitic Monographs 7, 1976) — podstawowe studium onomastyczne: brill.com/display/title/39481
• M.W. Stolper, „Entrepreneurs and Empire: The Murašû Archive, the Murašû Firm, and Persian Rule in Babylonia” (1985) — monografia o firmie i perskiej Babilonii: openlibrary.org — Entrepreneurs and Empire
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Ne 1,2–3; Jr 29,5–7; Ez 1,1.

Księga Estery otwiera się rozmachem: sto osiemdziesiąt dni uczty, dziedziniec z kolorowymi tkaninami, posadzka z marmuru i kryształu, a wszystko „w pałacu Suza”. Przez wieki brzmiało to jak baśń z Orientu. Co się jednak dzieje, gdy w tym samym miejscu — na perskim wzgórzu w dzisiejszym Iranie — łopaty archeologów odsłaniają kolumnową salę, glazurowane fryzy i wielką kamienną platformę? Czy da się chodzić po scenerii biblijnej opowieści?

Czym jest to „odkrycie”

Suza (hebr. Szuszan, dziś Szusz w prowincji Chuzestan w południowo-zachodnim Iranie) dawna stolica Elamu i jedno z najstarszych miast świata. Za panowania Dariusza I (ok. 522–486 p.n.e.) stała się jedną z rezydencji królewskich imperium Achemenidów — obok Persepolis, Pasargadów, Ekbatany i Babilonu. Ze względu na łagodniejszy klimat i bliskość bogatej Mezopotamii Suza pełniła głównie funkcję zimowej stolicy administracyjnej.

Wkrótce po objęciu władzy Dariusz rozpoczął tu wielki program budowlany. Na sztucznie usypanej platformie wzniósł zespół pałacowy złożony z rezydencji mieszkalnej, monumentalnej sali audiencyjnej (apadany) i okazałej bramy. Sam kompleks pałacowy zajmował około 5 hektarów (ok. 12 akrów) na tarasie liczącym kilkanaście hektarów, wyniesionym ponad miasto — stąd biblijne „Suza, twierdza” (akropol). Sercem założenia była apadana: wielka sala hypostylowa, której centralne pomieszczenie mieściło 36 smukłych kolumn o wysokości około 20 metrów, zwieńczonych charakterystycznymi kapitelami w kształcie dwóch byków.

Najsłynniejszym świadectwem tej budowy jest Karta fundacyjna Dariusza (inskrypcja oznaczana jako DSf), spisana w kilku językach. Król wylicza w niej, skąd sprowadzono materiały i rzemieślników: cedr z Libanu, złoto z Sardes i Baktrii, lazuryt z Sogdiany, srebro i heban z Egiptu, kość słoniową z Nubii, kamienne kolumny z Elamu; cegłę wyrabiali Babilończycy, kamień ciosali Jończycy i Lidyjczycy, złoto zdobili Medowie i Egipcjanie. „Ten pałac, który zbudowałem w Suzie — jego ozdoby przyniesiono z daleka” — brzmi jedno ze zdań inskrypcji, niemal spis inwentarza ówczesnego świata.

Ściany reprezentacyjnych sal pokrywały fryzy z glazurowanej cegły — barwne panele z szeregami perskich łuczników (słynny „Fryz łuczników”, wiązany z gwardią „Nieśmiertelnych”), lwów i skrzydlatych stworzeń. Zrekonstruowane z tysięcy fragmentów, są dziś ozdobą Luwru w Paryżu. W 1972 r. przy bramie pałacu odkopano ponadto bezgłowy posąg Dariusza (zachowana wysokość 2,46 m), wykuty z egipskiego grauwaku z Wadi Hammamat — co współgra ze słowami karty fundacyjnej o egipskich rękodzielnikach; dziś jest w Muzeum Narodowym Iranu w Teheranie.

Suzę badały kolejne misje francuskie. Pierwsze sondaże prowadził w połowie XIX w. Brytyjczyk William Loftus, ale przełom przyniosły prace Marcela i Jane Dieulafoy (1884–1886), którzy wydobyli i zrekonstruowali glazurowane fryzy. Od 1897 r. systematyczne wykopaliska rozpoczął Jacques de Morgan, po nim pracowali m.in. Roland de Mecquenem i Roman Ghirshman, a w latach 1968–1979 kompleks pałacowy odsłonił i opisał Jean Perrot.

Powiązanie z Pismem

Suza jest wprost sceną Księgi Estery. Już w pierwszym rozdziale narrator umieszcza akcję w twierdzy pałacowej:

„Że w tych dniach, gdy król Aswerus zasiadał na tronie swego królestwa w pałacu Suza” (Est 1,2 UBG).

Hebrajskie Szuszan ha-bira oznacza dosłownie „Suza-twierdza”, czyli ufortyfikowany akropol z pałacem — dokładnie tę wyniesioną platformę, którą odkopali Francuzi. UBG oddaje to zwrotem „pałac Suza”. Opis wielkiej uczty na dziedzińcu ogrodowym uderzająco zgadza się z układem założenia:

„A po upływie tych dni król wyprawił ucztę dla wszystkich ludzi znajdujących się w pałacu Suza, od największego aż do najmniejszego, przez siedem dni na dziedzińcu, w ogrodzie pałacu króla” (Est 1,5 UBG).

„Wisiały w nim białe, zielone i błękitne tkaniny przymocowane sznurami z bisioru i purpury do srebrnych pierścieni na słupach z marmuru. Złote i srebrne łoża stały na posadzce z kryształu i marmuru, z białego i czarnego marmuru” (Est 1,6 UBG).

Wielobarwne kolumny, kamienne posadzki i dziedzińce z ogrodem to elementy w Suzie fizycznie odkopane. Sam ciąg pomieszczeń — dziedziniec zewnętrzny, środkowy i wewnętrzny, a za nim sala tronowa — odpowiada trasie, którą według opowieści Estera pokonuje, gdy nieproszona staje przed królem (Est 5). Dochodzi też „brama królewska”, przy której zasiada Mardocheusz (Est 2,19.21; 4,2) — a monumentalna brama Dariusza to jeden z najlepiej rozpoznanych obiektów wykopalisk.

Suza pojawia się w Piśmie także poza Esterą. To tutaj prorok Daniel doświadcza widzenia nad rzeką:

„Zobaczyłem w widzeniu, że jestem w pałacu Suza, który znajdował się w prowincji Elam; zobaczyłem w widzeniu, że jestem nad rzeką Ulaj” (Dn 8,2 UBG).

Tu również przebywał Nehemiasz, podczaszy króla, gdy dotarła do niego wieść o Jerozolimie: „Słowa Nehemiasza, syna Chakaliasza. Oto w miesiącu Kislew, dwudziestego roku, gdy przebywałem w pałacu Suza” (Ne 1,1 UBG). Trzej biblijni autorzy niezależnie osadzają swoje sceny w tym samym, realnie istniejącym mieście.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne jest miejsce, nie fabuła. Suza, pałac Dariusza, apadana i fryzy to fakty archeologiczne. Wykopaliska potwierdzają wiarygodność scenerii Estery — realia dworu, architekturę, urzędy, perskie imiona i zapożyczenia językowe. Nie znaleziono natomiast żadnego pozabiblijnego śladu samej Estery, Mardocheusza, Hamana czy Waszti, a historyczność wydarzeń Księgi pozostaje przedmiotem sporu wśród badaczy. To odkrycie uwiarygadnia tło, nie „dowodzi” przebiegu opowieści.
• Tożsamość króla Aswerusa. Większość uczonych utożsamia biblijnego Aswerusa (hebr. Achaszwerosz) ze staroperskim Kszajarsza, czyli Kserksesem I (486–465 p.n.e.), synem Dariusza; „trzeci rok panowania” z Est 1,3 dobrze pasuje do jego rządów. Część badaczy proponowała jednak innych władców, m.in. Artakserksesa II.
• Kto zbudował, a kto rozbudował pałac. Trzon założenia wzniósł Dariusz I, lecz późniejsi królowie — Kserkses, a po pożarze z czasów Artakserksesa I także Artakserkses II — przebudowywali kompleks. „Pałac Suza” z Estery to więc raczej rozrastający się zespół niż jeden zamknięty projekt.
• Liczby i szczegóły. Opracowania różnią się co do apadany: podaje się 36 kolumn dla sali centralnej i 72 dla całości z portykami. Podobnie rozmiary platformy bywają odnoszone raz do samego pałacu (ok. 5 ha), raz do całego ufortyfikowanego obszaru (nawet ok. 100 ha). To kwestie miar i definicji, nie sporu o istnienie budowli.
• Czas powstania Księgi. Precyzja perskich realiów skłania wielu badaczy do datowania kompozycji Estery na epokę perską lub tuż po niej; inni wskazują na późniejszą redakcję. Sama znajomość topografii pałacu przez autora nie budzi jednak wątpliwości.

Znaczenie

Pałac w Suzie to jeden z tych przypadków, gdzie tekst biblijny i wykopaliska spotykają się nie w sensacyjnym „dowodzie”, lecz w spokojnej zgodności detalu. Autor Estery zna rozkład dworu Achemenidów: wie o twierdzy na platformie, o ogrodowym dziedzińcu, o kamiennych posadzkach, o „bramie królewskiej” i systemie prowincji z gońcami na królewskich koniach. To dobra ilustracja tego, że biblijni pisarze osadzali swoje opowieści w rozpoznawalnej geografii i realiach politycznych.

Dla czytelnika Pisma płynie stąd podwójna lekcja. Po pierwsze, przypomnienie o skali imperium, w którym rozgrywają się losy wygnańczej społeczności żydowskiej — „od Indii aż do Etiopii”, nad stu dwudziestoma siedmioma prowincjami (Est 1,1). Po drugie, kontrast: cały ten przepych władzy staje się tłem dla dyskretnego działania Opatrzności, która w Księdze Estery nie jest nawet nazwana wprost, a mimo to prowadzi do ocalenia narodu. Odkopana platforma w Szusz nie rozstrzyga, jak dokładnie przebiegły opisane wydarzenia — pokazuje natomiast, że świat, w którym je osadzono, był jak najbardziej rzeczywisty.

Źródła

• Wikipedia, Susa — ogólny przegląd dziejów miasta, okresu achemenidzkiego i wykopalisk francuskich.
• Wikipedia, Palace of Darius in Susa — platforma, apadana, Karta fundacyjna (DSf), fryzy w Luwrze, brama i posąg Dariusza.
• Livius.org, Susa — Suza jako rezydencja Dariusza, inskrypcja DSf, pożar i odbudowa za Artakserksesa I i II, położenie nad rzekami Elamu.
• Bible Archaeology Report, Footsteps: Three Things in Susa Esther Likely Saw — zgodność układu pałacu (dziedzińce, sala tronowa, fryzy) z opisami Księgi Estery; opinia Jeana Perrota.
• Achemenet (Collège de France / Louvre), Susa: The Palace of Darius oraz karta o posągu Dariusza — brama pałacu i odkrycie posągu w 1972 r., egipski grauwak z Wadi Hammamat.
• World History Encyclopedia, Headless Statue of Darius the Great — dane o posągu i jego przechowywaniu w Muzeum Narodowym Iranu.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Est 1,1–6; Est 2,19.21; 4,2; 5; Ne 1,1; Dn 8,2.

Wśród dziesiątek tysięcy babilońskich tabliczek klinowych w magazynach British Museum leżała przez blisko sto lat maleńka gliniana kwitka, szeroka na niecałe sześć centymetrów. Nikt jej wcześniej nie publikował ani nie łączył z żadnym biblijnym wątkiem. Dopiero w 2007 roku wiedeński asyriolog natrafił w niej na imię i tytuł, które — jak się okazało — pasują niemal idealnie do jednego z babilońskich dostojników z Księgi Jeremiasza. Czy drobny rachunek za dostawę złota do świątyni w Babilonie rzeczywiście dotyczy tej samej osoby, która osiem lat później zasiadała w Bramie Środkowej zdobytej Jerozolimy?

Czym jest to „odkrycie”

Tabliczka znana dziś pod numerem inwentarzowym BM 114789 to niewielki, gliniany dokument administracyjny pisany pismem klinowym po akadyjsku, pochodzący z archiwum świątyni boga słońca Szamasza w Sippar — starożytnym mieście ok. 30 km na południowy zachód od dzisiejszego Bagdadu. Znaleziono ją tam najprawdopodobniej w latach 70. XIX wieku, a do zbiorów British Museum trafiła w 1920 roku. Przez kolejne dziesięciolecia leżała nieopracowana wśród setek tysięcy podobnych fragmentów zbioru muzeum.

W 2007 roku Michael Jursa, asyriolog z Uniwersytetu Wiedeńskiego, przeglądający babilońskie teksty administracyjne w poszukiwaniu danych o urzędnikach dworu Nebukadnesara II, rozpoznał w tekście imię Nabû-šarrūssu-ukīn wraz z tytułem rab ša-rēši. Sam odczyt ogłosił publicznie latem 2007 roku (echo trafiło m.in. do brytyjskiej prasy), a pełne, recenzowane opracowanie — z transliteracją, tłumaczeniem i komentarzem — ukazało się rok później, w 2008 roku, w czasopiśmie Nouvelles Assyriologiques Brèves et Utilitaires (NABU), pt. „Nabû-šarrūssu-ukīn, rab ša-rēši, und ‘Nebusarsekim’ (Jer. 39:3)”.

Treść tabliczki jest lakoniczna: przekazanie półtorej miny złota (ok. 0,75 kg) do świątyni Esagila w Babilonie, głównego sanktuarium boga Marduka. Darczyńcą jest Nabû-šarrūssu-ukīn, rab ša-rēši, a dostawę wykonał w jego imieniu inny dworzanin, Arad-Bunene (w części opracowań: Arad-Banitu). Tabliczka nosi datę: 18. dzień miesiąca Szabatu, dziesiąty rok panowania Nebukadnesara II — w przeliczeniu na przełom stycznia i lutego 594 r. p.n.e. (stąd w literaturze obie daty, 595 i 594).

Sam tytuł rab ša-rēši, dosłownie „naczelnik głów”, oznaczał wysokiego urzędnika dworskiego administracji nowobabilońskiej i wcześniej asyryjskiej. Bywał tłumaczony jako „naczelny eunuch”, choć — o czym więcej niżej — asyriolodzy nie są zgodni, czy wiązał się zawsze z kastracją, czy oznaczał ogólnie wysokiego dostojnika z otoczenia króla, pełniącego niekiedy funkcje wojskowe.

Powiązanie z Pismem

Księga Jeremiasza opisuje upadek Jerozolimy w 587/586 roku p.n.e. z dużą dbałością o szczegóły — łącznie z wyliczeniem dostojników, którzy po zdobyciu miasta zasiedli w bramie. Kontekst wydarzeń Jeremiasz podaje precyzyjnie: „W dziewiątym roku Sedekiasza, króla Judy, dziesiątego miesiąca, nadciągnął Nabuchodonozor, król Babilonu, z całym swoim wojskiem do Jerozolimy i obległ ją” (Jr 39,1 UBG), a następnie: „A w jedenastym roku Sedekiasza, czwartego miesiąca, dziewiątego dnia tego miesiąca, zrobiono wyłom w murach miasta” (Jr 39,2 UBG).

Zaraz potem pada lista imion: „I weszli do niego wszyscy książęta króla Babilonu, i zasiedli w Bramie Środkowej: Nergalsarezer, Samgarnebo, Sarsechim, Rabsaris, Nergalsarezer, Rabmag i pozostali książęta króla Babilonu” (Jr 39,3 UBG). Ten fragment od dziesięcioleci sprawiał tłumaczom kłopot — hebrajski tekst da się podzielić na imiona i tytuły na kilka sposobów, a liczba wymienionych w ten sposób osób waha się w różnych przekładach od dwóch do nawet ośmiu.

Uwspółcześniona Biblia Gdańska podąża tu za tradycją bliską większości klasycznych przekładów (podobnie m.in. angielskie KJV czy NRSV), traktując „Samgarnebo” i „Sarsechim” jako osobne wyrazy, a „Rabsaris” jako kolejną, oddzielną pozycję listy. Część nowszych tłumaczeń — przede wszystkim angielskie NIV i NLT — przyjęła inny podział, uznając „Samgar” za tytuł towarzyszący pierwszemu Nergalsarezerowi, a „Nebo” za początek złożonego imienia „Nebo-Sarsekim”, po którym następuje osobny tytuł „Rab-saris”. To właśnie ta druga rekonstrukcja — imię „Nebo-Sarsekim” plus tytuł „Rabsaris” — brzmi niemal identycznie jak babilońskie „Nabû-šarrūssu-ukīn, rab ša-rēši” z tabliczki BM 114789, i to ona wywołała medialny rozgłos w 2007 roku.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest, że tabliczka BM 114789 to autentyczny, nowobabiloński dokument administracyjny z archiwum świątynnego w Sippar, opisujący realną transakcję: przekazanie złota do Esagili przez urzędnika o imieniu Nabû-šarrūssu-ukīn i tytule rab ša-rēši, w dziesiątym roku panowania Nebukadnesara II. Autentyczność zabytku i jego datowanie nie budzą wątpliwości — dokument znajduje się w publicznym katalogu British Museum i był wielokrotnie niezależnie omawiany. Pewne jest też, że kombinacja tego konkretnego imienia z tym konkretnym tytułem należy do rzadkości w zachowanych źródłach babilońskich, co podnosi prawdopodobieństwo, że chodzi o jedną i tę samą postać.

• Znaczenie tytułu rab ša-rēši. Tradycyjnie tłumaczony jako „naczelny eunuch”, bywa dziś przez część asyriologów odczytywany raczej jako ogólne określenie wysokiego dostojnika dworskiego, niezależnie od tego, czy piastujący go mężczyzna faktycznie był eunuchem. Spór dotyczy szerzej całej terminologii dworskiej Mezopotamii i nie ma jednoznacznego rozstrzygnięcia.
• Podział hebrajskiego tekstu Jr 39,3. Czy „Nebo-Sarsekim” w ogóle istnieje jako jedno imię (wybór NIV/NLT), czy raczej mamy do czynienia z osobnymi wyrazami „Samgarnebo” i „Sarsechim” (wybór UBG i większości tradycyjnych przekładów) — to kwestia filologicznej rekonstrukcji, nie oczywisty fakt. Powiązanie z tabliczką jest najsilniejsze przy tej pierwszej, mniej powszechnej rekonstrukcji.
• Tożsamość osoby. Sama zbieżność imienia i tytułu nie jest dowodem bezpośrednim — teoretycznie mógł istnieć inny urzędnik o tym samym imieniu w ciągu ośmiu lat dzielących obie wzmianki (594 i 587/586 r. p.n.e.). Większość badaczy uznaje taką koincydencję za mało prawdopodobną, ale nieliczni „ultraskeptycy” przypominają, że samo rzadkie imię nie dowodzi historyczności całej narracji.
• Tryb ogłoszenia odkrycia. Informacja obiegła prasę (m.in. Time) latem 2007 roku, zanim ukazało się pełne naukowe opracowanie (2008, NABU) — część komentatorów wskazywała, że wczesna dyskusja opierała się jedynie na prowizorycznym odczycie, zanim Jursa opublikował go w pełni.

Spór ten wpisuje się też w szerszą debatę biblistów między „maksymalistami”, skłonnymi widzieć w historycznych detalach poszlakę wiarygodności narracji, a „minimalistami”, dla których pojedyncza zbieżność imienia nie rozstrzyga o historyczności całości.

Znaczenie

Tabliczka Nabû-šarrūssu-ukīna nie jest efektownym pomnikiem ani inskrypcją królewską — to zwykły, biurokratyczny rachunek, jeden z tysięcy podobnych krążących w administracji świątynnej starożytnej Mezopotamii. Właśnie ta „nudna” zwyczajność nadaje jej wiarygodność: nikt w VI wieku p.n.e. nie sporządzał takiego dokumentu z myślą o przyszłych czytelnikach Biblii.

Jej znaczenie nie polega na „dowiedzeniu” całej opowieści o zdobyciu Jerozolimy — to zadanie przekracza możliwości pojedynczego źródła administracyjnego. Polega raczej na czymś skromniejszym: potwierdzeniu, że autor lub redaktor Księgi Jeremiasza operował realnymi, precyzyjnymi tytułami dworu Nebukadnesara II i przekazał imię rzeczywiście istniejącego urzędnika, działającego dokładnie w okresie opisywanych wydarzeń. To potwierdzenie tła historycznego, a nie cud archeologiczny.

Odkrycie Jursy jest też dobrym przykładem praktyki współczesnej asyriologii: nie efektowne wykopaliska, lecz żmudne przeglądanie tysięcy nieopublikowanych tabliczek w magazynach wielkich muzeów, gdzie wciąż mogą czekać zapisy dotyczące znanych z Biblii postaci.

Źródła

• Wikipedia (EN), „Nebo-Sarsekim Tablet” — przegląd odkrycia, datowania i identyfikacji z Jr 39,3: https://en.wikipedia.org/wiki/Nebo-Sarsekim_Tablet
• Associates for Biblical Research / Bryant G. Wood, „Nebo-Sarsekim Found in Babylonian Tablet”: https://biblearchaeology.org/2hjix/3520
• Archeobiblion, „A Cuneiform Tablet Reveals the Name of an Important Figure” — szczegóły katalogowe, datacja i treść inskrypcji: https://www.archeobiblion.fr/en/artifacts/artefacts-at/a-cuneiform-tablet-reveals-the-name-of-an-important-figure/
• TIME, „A Boost for the Book of Jeremiah” (21 lipca 2007) — pierwotne doniesienie o odkryciu Jursy: https://time.com/archive/6940999/a-boost-for-the-book-of-jeremiah/
• Dr Claude Mariottini, „Jeremiah 39:3 and the Nebo-Sarsekim Tablet” — analiza podziału hebrajskiego tekstu Jr 39,3 na imiona i tytuły: https://claudemariottini.com/2007/07/13/jeremiah-393-and-the-nebo-sarsekim-tablet/
• British Museum, katalog kolekcji, obiekt W_1920-1213-81 (BM 114789): https://www.britishmuseum.org/collection/object/W_1920-1213-81
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Jr 39,1-3.

Czy próżność starożytnego władcy da się zweryfikować w kamieniu? Nabuchodonozor II, król Babilonu, zostawił po sobie nie tylko ruiny wielkich budowli, lecz i własnoręcznie zredagowane opisy tego, co zbudował — i po co. Jeden z takich tekstów, przechowywany dziś w British Museum, brzmi niemal jak dosłowna zapowiedź słów, które w Księdze Daniela wkłada się w usta tego samego króla: „ten wielki Babilon, który ja zbudowałem”. Co dokładnie zachowało się z tej budowlanej propagandy i na ile potwierdza ona biblijny obraz władcy?

Czym jest to „odkrycie”

Nabuchodonozor II panował w Babilonie w latach 605–562 p.n.e. i był bodaj najbardziej zapalonym budowniczym spośród wszystkich władców Bliskiego Wschodu starożytności. Po jego panowaniu pozostał ogromny zbiór inskrypcji budowlanych — nie jeden zabytek, lecz cała ich rodzina: kamienne tablice fundacyjne, gliniane cylindry zakopywane w fundamentach, dziesiątki tysięcy cegieł stemplowanych jego imieniem oraz naskalne reliefy w odległych górach Libanu, gdzie wyprawiano się po drewno cedrowe na potrzeby świątyń.

Najbardziej znanym pojedynczym świadectwem jest tzw. East India House Inscription — wapienna tablica o wymiarach około 56,5 × 50,2 × 9,5 cm, pokryta pismem klinowym rozłożonym na dziesięciu kolumnach. Znaleziono ją w ruinach Babilonu przed 1803 rokiem; trafiła w ręce Sir Harforda Jonesa Brydgesa, ówczesnego brytyjskiego rezydenta w Bagdadzie reprezentującego interesy Kompanii Wschodnioindyjskiej. Brydges przekazał ją do londyńskiego muzeum przy siedzibie Kompanii (East India House) — stąd nazwa zabytku. Gdy zbiory Kompanii trafiły ostatecznie do British Museum, tablica otrzymała numer rejestracyjny 1938,0520.1 (dawny numer BM 129397) i tam pozostaje do dziś.

Treść inskrypcji to typowy dla epoki neobabilońskiej hymn samouwielbienia połączony z relacją budowlaną. Król przedstawia się jako „wywyższony książę, umiłowany przez Marduka, ulubieniec Nabu”, po czym wylicza swoje dokonania: odbudowę świątyni Esagila (głównego sanktuarium Marduka w Babilonie) i Ezida (świątyni Nabu w Borsippie), wzniesienie i wzmocnienie murów miejskich, budowę Bramy Isztar oraz Drogi Procesyjnej, a także rozbudowę pałaców królewskich — wszystko to, jak zapewnia, „ku chwale” boga Marduka. Podobne formuły powtarzają się na dziesiątkach innych nośników: same cegły z pieczęcią Nabuchodonozora, opisujące go jako „opiekuna Esagili i Ezidy”, odnaleziono w Babilonie w liczbie sięgającej milionów sztuk. Do tego samego programu budowlanego należą naskalne inskrypcje w Wadi Brisa w Libanie, upamiętniające wyprawy po cedrowe drewno potrzebne przy budowie świątyń, oraz inskrypcja dedykacyjna na samej Bramie Isztar — dziś zrekonstruowanej w berlińskim Pergamonmuseum na podstawie wykopalisk Roberta Koldeweya, prowadzonych dla Niemieckiego Towarzystwa Orientalistycznego w latach 1899–1917.

Powiązanie z Pismem

Czwarty rozdział Księgi Daniela ma nietypową formę — jest to relacja spisana w pierwszej osobie, przypisana samemu Nabuchodonozorowi. Król opowiada o śnie, jego wykładni przez Daniela oraz o wydarzeniach, które nastąpiły „po upływie dwunastu miesięcy”:

„Król zaczął mówić: Czy to nie jest ten wielki Babilon, który ja, w sile swej potęgi, zbudowałem jako siedzibę królestwa i dla chwały swojego majestatu?” (Dn 4,30 UBG).

Słowa te padają, gdy władca „przechadzał się w pałacu królewskim w Babilonie” (Dn 4,29 UBG) — a więc dokładnie w tej samej scenerii, którą opisują jego własne inskrypcje budowlane: pałac, mury, świątynie, całe miasto jako dzieło jego rąk „ku chwale”. Wcześniej w tym samym rozdziale król opisuje poprzedzający sen okres swego panowania jako czas spokoju i rozkwitu we własnym pałacu (por. Dn 4,4 UBG) — obraz dobrobytu i pychy, które w narracji poprzedzają upadek. Rozdział kończy się odwróceniem tonu: po doświadczeniu upokorzenia król sam wyznaje: „A teraz ja, Nabuchodonozor, chwalę, wywyższam i wysławiam Króla niebios, którego wszystkie dzieła są prawdą, a jego ścieżki sprawiedliwością, a tych, którzy postępują w pysze, może on poniżyć” (Dn 4,37 UBG).

Zestawienie jest uderzające: prawdziwe inskrypcje Nabuchodonozora rzeczywiście używają zwrotów bardzo bliskich biblijnemu cytatowi — król nazywa siebie „wywyższonym księciem”, mówi o budowie „ku swojej chwale” i przypisuje sobie zasługę za całe miasto. Autor (lub redaktor) Księgi Daniela operuje więc dokładnie takim słownictwem, jakiego rzeczywiście używano w oficjalnej retoryce dworu babilońskiego — nie jest to XX-wieczna czy powygnaniowa fantazja na temat „jakiegoś” wschodniego króla, lecz język zgodny z zachowanymi oryginałami.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest, że Nabuchodonozor II prowadził budowlany program o skali, która czyni go jednym z najlepiej udokumentowanych władców starożytnego Bliskiego Wschodu. Mury Babilonu, Brama Isztar, Droga Procesyjna, fundamenty pałaców i zigguratu Etemenanki zostały potwierdzone wykopaliskami Koldeweya na przełomie XIX i XX wieku, a formuły samouwielbienia typu „wywyższony książę, umiłowany przez Marduka” są standardem gatunku inskrypcji królewskich tej epoki, nie wyjątkiem. Pod tym względem biblijny opis pysznego, zapatrzonego w swoje dzieła władcy ma solidne oparcie w niezależnych źródłach.

• Brak kontekstu wykopaliskowego East India House Inscription. Tablica wypłynęła na powierzchnię przed 1803 rokiem, blisko sto lat przed rozpoczęciem naukowych wykopalisk w Babilonie (1899). Nie wiadomo więc, w fundamentach którego dokładnie budynku pierwotnie ją zakopano — informacja ta bezpowrotnie przepadła wraz z okolicznościami znaleziska.
• Datowanie Bramy Isztar. Badanie archeomagnetyczne opublikowane w 2024 roku zaproponowało dla ukończenia budowy bramy datę bliską 569 r. p.n.e., nieco korygując wcześniejsze założenia — dyskusja nad precyzyjną chronologią poszczególnych etapów budowy trwa.
• Epizod „szaleństwa” z dalszej części Dn 4 (opisany m.in. w wersetach 33–34) nie ma potwierdzenia w żadnym znanym babilońskim źródle historycznym z czasów Nabuchodonozora. Część badaczy (już od połowy XX w.) sugeruje, że opowieść pierwotnie mogła dotyczyć Nabonida, ostatniego króla Nowobabilońskiego, który rzeczywiście spędził około dekady poza Babilonem, w oazie Tema — hipotezę tę częściowo wspiera qumrańska „Modlitwa Nabonida” (4Q242). Inni badacze, jak Gerhard Hasel, bronią odniesienia do Nabuchodonozora, wskazując na luki w źródłach dotyczących ostatnich lat jego panowania. Spór ten dotyczy jednak wyłącznie epizodu szaleństwa — nie podważa on w niczym autentyczności ani wymowy inskrypcji budowlanych, które są przedmiotem tego artykułu.

Znaczenie

Wartość tych inskrypcji nie polega na tym, że „udowadniają” cud czy nadprzyrodzone wydarzenie z Księgi Daniela — takich rzeczy archeologia z definicji nie jest w stanie zweryfikować. Ich znaczenie jest inne: pokazują, że autor biblijnego tekstu miał trafne wyobrażenie o tym, jak naprawdę mówili i myśleli babilońscy królowie. Zwrot „wielki Babilon, który ja zbudowałem… dla chwały swojego majestatu” nie jest karykaturą wymyśloną z dystansu, lecz niemal parafrazą autentycznej retoryki dworskiej, znanej dziś z kamiennych i glinianych oryginałów.

Jest w tym też ślad zamierzonej ironii teologicznej. Nabuchodonozor w swoich inskrypcjach przypisuje chwałę budowli sobie i bogu Mardukowi. Biblijna narracja cytuje niemal te same słowa, po czym odwraca ich sens: chwała, którą król przypisał sobie, zostaje mu odebrana, a ostateczne zwierzchnictwo nad „królestwem ludzkim” — jak głosi tekst — sprawuje ktoś inny niż władca Babilonu, niezależnie od rozmiarów jego murów i pałaców. Rzeczywista, potwierdzona archeologicznie skala budowlanej pychy Nabuchodonozora czyni ten kontrast bardziej wyrazistym, a nie mniej.

Źródła

• East India House Inscription — Wikipedia — podstawowe dane o tablicy: wymiary, materiał, okoliczności znalezienia, numer rejestracyjny British Museum.
• British Museum, Collection online — tablet (East India House Inscription) — oficjalny wpis katalogowy muzeum.
• Cuneiform Digital Library Initiative (CDLI), P522992 — dane katalogowe: materiał, numer BM, okres, prowenencja.
• World History Encyclopedia — The East India House Inscription — opis treści i kontekstu historycznego.
• Ishtar Gate — Wikipedia — inskrypcja dedykacyjna Bramy Isztar, wykopaliska Koldeweya, lokalizacja w Pergamonmuseum, dyskusja o datowaniu.
• Bible Archaeology Report — Nebuchadnezzar: An Archaeological Biography — zestawienie inskrypcji budowlanych i ich związku z Dn 4,30.
• Reading Acts — Daniel 4: Is Nebuchadnezzar’s Madness Historical? — omówienie sporu naukowego wokół epizodu szaleństwa i hipotezy Nabonida.
• BiblePlaces.com — Nebuchadnezzar in Lebanon — inskrypcje naskalne w Wadi Brisa związane z pozyskiwaniem cedru na potrzeby budowli Nabuchodonozora.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dn 4,4.29-30.37.

Po drugiej stronie Tygrysu od dzisiejszego Mosulu leżą dwa wielkie kopce ziemi — Kujundżik i Nebi Junus, czyli po arabsku „prorok Jonasz”. Kryją one ruiny miasta, które w VIII i VII w. p.n.e. było prawdopodobnie największą metropolią świata, a które w Biblii pojawia się jako scena jednej z najbardziej znanych historii o miłosierdziu — i jednej z najostrzejszych zapowiedzi zagłady. Czy to, co odkopano łopatą, rzeczywiście da się dopasować do „wielkiego miasta na trzy dni drogi” z Księgi Jonasza? I co właściwie zostało z Niniwy, gdy w 2014 roku bojownicy tzw. Państwa Islamskiego wysadzili grób noszący imię proroka?

Czym jest to „odkrycie”

Niniwa (asyryjskie Ninua) leży na wschodnim brzegu Tygrysu, w miejscu gdzie do rzeki wpada strumień Chosr, naprzeciw dzisiejszego centrum Mosulu w północnym Iraku. Rdzeń miasta tworzą dwa telle: Kujundżik, gdzie stał pałac królewski, oraz Nebi Junus, na którym do 2014 roku stał meczet-sanktuarium poświęcony prorokowi Jonaszowi. Całość otaczał mur obronny o długości ok. 12 kilometrów, z piętnastoma monumentalnymi bramami, obejmujący obszar rzędu 750 hektarów — jak na starożytność, rozmiary imponujące.

Miasto istniało od tysiącleci jako lokalny ośrodek kultu bogini Isztar, ale swój rozkwit zawdzięcza królowi Sennacherybowi, który ok. 704 r. p.n.e. uczynił z niego stolicę imperium asyryjskiego i wzniósł tu swój „pałac bez rywala” — budowlę o wymiarach ok. 500 na 240 metrów, z co najmniej 80 pomieszczeniami i blisko trzema kilometrami płaskorzeźb. Za panowania Sennacheryba i jego następców Niniwa mogła liczyć nawet 100–150 tysięcy mieszkańców. Na tym samym wzgórzu jego wnuk Aszurbanipal zgromadził swoją słynną bibliotekę — kilkanaście do trzydziestu tysięcy tabliczek klinowych (liczby różnią się w zależności od metody liczenia fragmentów), które dziś stanowią jedno z najważniejszych źródeł wiedzy o Mezopotamii.

Systematyczne wykopaliska zaczęły się w latach 40. XIX wieku: najpierw krótko kopał tu Francuz Paul-Émile Botta (zanim przeniósł się do Chorsabadu), a przełomowych odkryć dokonał Brytyjczyk Austen Henry Layard, który w latach 1846–1847 odsłonił pałac Sennacheryba, wysyłając setki rzeźb i tabliczek do British Museum. Prace trwają do dziś, także w dramatycznych okolicznościach: gdy w 2014 roku IS wysadziło meczet Nebi Junus, w wykopanych przez terrorystów tunelach archeolodzy odkryli w 2017 roku nieznany wcześniej pałac Sennacheryba, przebudowany później przez Asarhaddona, z inskrypcjami klinowymi potwierdzającymi obu władców. Przy odbudowie zniszczonej przez IS Bramy Maszki w 2022 roku natrafiono z kolei na zakopane, a więc ocalałe, płaskorzeźby liczące ok. 2700 lat.

Powiązanie z Pismem

W Księdze Jonasza Niniwa jest celem misji, przed którą prorok najpierw ucieka: „Wstał więc Jonasz i poszedł do Niniwy zgodnie ze słowem Pana. A Niniwa była bardzo wielkim miastem, na trzy dni drogi” (Jon 3,3 UBG). Jonasz ogłasza czterdziestodniowy termin zagłady, a miasto — od króla po najuboższych — reaguje pokutą: „I mieszkańcy Niniwy uwierzyli Bogu, ogłosili post i oblekli się w wory, od największego z nich aż do najmniejszego” (Jon 3,5 UBG). Bóg — w tekście konsekwentnie Jahwe (PAN) — cofa zapowiedzianą karę: „I Bóg widział ich czyny, że odwrócili się od swojej złej drogi, i Bóg pożałował tego nieszczęścia, które zapowiedział im czynić, a nie uczynił” (Jon 3,10 UBG). W czwartym rozdziale pada też liczba, która ciekawie koresponduje z archeologicznymi szacunkami: „w którym jest więcej niż sto dwadzieścia tysięcy ludzi, którzy nie umieją rozróżnić swej prawej ręki od lewej” (Jon 4,11 UBG) — rząd wielkości zbliżony do ocenianej przez badaczy populacji miasta pod rządami Sennacheryba.

Zupełnie inny ton ma wobec Niniwy prorok Nahum, którego cała księga to „brzemię Niniwy” (Na 1,1) — zapowiedź nieodwołalnej zagłady dumnej stolicy: „Ten, kto cię ujrzy, oddali się od ciebie i powie: Zburzona jest Niniwa, któż będzie jej żałował?” (Na 3,7 UBG). To proroctwo, w odróżnieniu od historii Jonasza, spełniło się w sposób, który da się datować niemal co do roku — w 612 r. p.n.e.

Co pewne, a co dyskutowane

Niepodważalne jest samo istnienie i lokalizacja Niniwy: to, że kopce Kujundżik i Nebi Junus kryją asyryjską stolicę, potwierdzają liczne inskrypcje królewskie znalezione na miejscu, w których władcy sami nazywają miasto „Ninua”. Potwierdzone są też: skala murów (ok. 12 km, 15 bram), pałac Sennacheryba odkopany przez Layarda, biblioteka Aszurbanipala oraz upadek miasta w 612 r. p.n.e. w wyniku oblężenia przez sojusz Medów i Babilończyków — opisuje to m.in. babilońska kronika „upadku Niniwy” (tzw. ABC 3, tabliczka British Museum), niezależna od tekstu biblijnego.

• Kto był „królem Niniwy” z Księgi Jonasza? Tekst biblijny go nie nazywa, a żadna asyryjska inskrypcja nie wspomina o publicznym poście władcy pod wpływem hebrajskiego proroka — co zresztą nie dziwi, bo królewska propaganda nie utrwalała epizodów upokorzenia. Część badaczy (m.in. asyriolog Donald Wiseman) łączy misję Jonasza z niespokojnym panowaniem Aszur-dana III (773–755 p.n.e.), naznaczonym zarazą i całkowitym zaćmieniem Słońca w 763 r. p.n.e. (tzw. zaćmienie Bur-Sagale) — w kulturze, która traktowała zaćmienia jako złowieszcze znaki, mogło to sprzyjać gotowości do pokuty. To jednak wiązanie hipotetyczne, nie potwierdzone wprost żadnym źródłem.
• Co znaczy „trzy dni drogi”? Sam meandrujący mur miasta da się obejść w kilka godzin, nie w trzy dni. Część komentatorów uważa, że chodzi o cały okręg administracyjny Niniwy razem z pobliskimi ośrodkami (Kalchu, Rebit-Ninua, okolice kanałów Sennacheryba), inni — że to raczej idiom związany z czasem potrzebnym na pełne, gościnne przyjęcie posłańca niż dosłowna miara obwodu. Spór pozostaje otwarty.
• „Bramy rzek” z Nahuma 2,6 („Bramy przy rzekach otworzą się i pałac się rozpłynie”, Na 2,6 UBG) bywa łączone z relacją Diodora Sycylijskiego (I w. p.n.e., za czwartowiecznym Ktezjaszem) o wylewie Tygrysu, który miał podmyć mury podczas oblężenia. To popularna, ale późna, pozabiblijna tradycja literacka — nie potwierdza jej wprost żadna współczesna wydarzeniom kronika mezopotamska, więc traktować ją należy jako prawdopodobną, nie dowiedzioną.
• Liczba tabliczek biblioteki Aszurbanipala bywa podawana różnie (od ok. 22 do 30 tysięcy) — zależnie od tego, czy liczy się osobne fragmenty, czy zrekonstruowane teksty; to kwestia metodologii katalogowania, nie sporu co do samego znaleziska.

Znaczenie

Niniwa jest jednym z niewielu miejsc biblijnych, gdzie geografia, skala i chronologia dają się sprawdzić z taką dokładnością: wiemy, gdzie stało miasto, jak duże było, kto w nim rządził i kiedy dokładnie runęło. To rzadka okazja, by zestawić dwa biblijne spojrzenia na tę samą stolicę — miłosierną przestrogę Jonasza i bezwzględny wyrok Nahuma — z twardym, niezależnym od Biblii zapisem historycznym: kroniką babilońską opisującą trzymiesięczne oblężenie i upadek miasta latem 612 r. p.n.e. Fakt, że potęga uchodząca za niezniszczalną (samo określenie pałacu Sennacheryba brzmiało „bez rywala”) zniknęła z map na kilka pokoleń, nadaje wagi słowom Nahuma o mieście, którego nikt nie będzie opłakiwał.

Nie mniej wymowne jest to, co dzieje się z Niniwą współcześnie. Zniszczenie sanktuarium Nebi Junus przez IS w 2014 roku było aktem barbarzyństwa wobec dziedzictwa czczonego przez muzułmanów, chrześcijan i Żydów — a mimo to (dzięki wykopanym przez terrorystów tunelom) doprowadziło do odkrycia nieznanego wcześniej pałacu Sennacheryba i Asarhaddona. Podobnie zniszczona Brama Maszki odsłoniła przy odbudowie płaskorzeźby ocalałe właśnie dlatego, że wieki temu zostały zasypane. Niniwa wciąż, dosłownie spod gruzów, dostarcza nowych danych.

Źródła

• Wikipedia, „Nineveh” — historia, topografia, wykopaliska, zniszczenie miasta: en.wikipedia.org/wiki/Nineveh
• Livius.org, „Nineveh (Mosul)” — chronologia, mury, pałace, biblioteka: livius.org
• Wikipedia, „Fall of Nineveh” — przebieg oblężenia i upadku w 612 p.n.e.: en.wikipedia.org
• Livius.org, „ABC 3 (Fall of Nineveh Chronicle)” — babilońska kronika upadku Niniwy (tabliczka British Museum): livius.org
• ScienceAlert i Times of Israel — pałac Sennacheryba i Asarhaddona odkryty pod Nebi Junus po zniszczeniach IS (2017): sciencealert.com, timesofisrael.com
• Heritage Research Hub i National Geographic — płaskorzeźby odkryte przy odbudowie Bramy Maszki (2022): heritageresearch-hub.eu, nationalgeographic.com
• Wikipedia, „Assyrian eclipse” — zaćmienie Bur-Sagale 763 p.n.e. i hipoteza D. Wisemana wiążąca je z misją Jonasza: en.wikipedia.org
• Metropolitan Museum of Art, „Nineveh” (Heilbrunn Timeline of Art History) — kontekst pałaców niniwijskich: metmuseum.org
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Jon 3,3.5.10; Jon 4,11; Na 1,1; Na 2,6; Na 3,7.

Trzydzieści kilometrów na południe od Mosulu, nad brzegiem Tygrysu, leży rozległe wzgórze ruin, które w XIX wieku odkrywcy nazwali Nimrud — na cześć biblijnego Nimroda. Czy słusznie? I czy to, co spod ziemi wydobyli archeolodzy, ma cokolwiek wspólnego z krótką wzmianką z Rodzaju o miastach założonych „w krainie Aszszur”? Odpowiedź prowadzi do jednej z najpotężniejszych stolic starożytnego świata — i do jednej z najboleśniejszych strat współczesnej archeologii.

Czym jest to „odkrycie”

Nimrud to nowożytna nazwa stanowiska, którego starożytna nazwa asyryjska brzmiała Kalhu — odpowiednik hebrajskiego Kelach, oddawanego w polskich przekładach jako Kalach. Miasto istniało już jako niewielka osada handlowa za króla Salmanasara I, około 1274–1245 r. p.n.e., lecz przez stulecia pozostawało w cieniu innych ośrodków. Przełom nastąpił za Aszurnasirpala II (883–859 r. p.n.e.), który uczynił z Kalhu nową stolicę imperium. Według jego inskrypcji do 879 r. p.n.e. ukończono pałac królewski, świątynie Ninurty i Enlila oraz mury miejskie długości ok. 7,5 km, otaczające obszar blisko 360 hektarów. Otwarcie miasta król uczcił dziesięciodniową ucztą — odnaleziona w 1951 roku Stela Bankietowa podaje, że wzięło w niej udział 69 574 gości.

Kalhu pozostawało stolicą Asyrii przez niemal dwa wieki, aż Sargon II przeniósł dwór do nowo wybudowanego Dur-Szarrukin (Chorsabad) ok. 706 r. p.n.e. Samo miasto przetrwało jako ważny ośrodek do upadku Asyrii — zniszczyła je w 612 r. p.n.e. koalicja Medów i Babilończyków, ta sama, która zrównała z ziemią Niniwę.

Ruiny odkrył dla nauki Brytyjczyk Claudius James Rich w 1820 roku, ale prawdziwe wykopaliska rozpoczął Austen Henry Layard w 1845 roku (kontynuowane 1849–1851). Layard początkowo sądził, że natrafił na Niniwę — pomyłkę wyjaśniono po odczytaniu inskrypcji klinowych. Z ziemi wydobyto monumentalne lamassu — skrzydlate byki i lwy z ludzkimi głowami, strzegące wejść do Pałacu Północno-Zachodniego — a także Czarny Obelisk Salmanasara III (1846) z reliefami hołdu okolicznych władców. Badania kontynuowali m.in. William K. Loftus oraz, w XX wieku, ekspedycja Maxa Mallowana, która odsłoniła słynne kości słoniowe z Nimrud (Nimrud Ivories).

Najbardziej spektakularnego odkrycia dokonali irakijscy archeolodzy: w latach 1988–1990 zespół Muzahima Mahmuda Husajna natrafił pod Pałacem Północno-Zachodnim na cztery groby asyryjskich królowych z ponad 600 przedmiotami (inwentarz: 613) — złotą biżuterią, koronami, naczyniami i kamieniami szlachetnymi, porównywanymi bogactwem do skarbów Tutanchamona. Skarb w 1991 roku ukryto w skarbcu Banku Centralnego w Bagdadzie, gdzie zalany wodą przetrwał dwanaście lat — odnaleziono go 5 czerwca 2003 roku.

Historia Nimrud ma też mroczny, współczesny epilog. Wiosną 2015 roku bojownicy tzw. Państwa Islamskiego zdemolowali Pałac Północno-Zachodni młotami i wiertarkami, a w 2016 roku ciężkim sprzętem zrównali z ziemią zikkurat. Według ocen brytyjskich archeologów zniszczeniu uległo ok. 90% odsłoniętej części stanowiska.

Powiązanie z Pismem

Miasto Kalach pojawia się w jedenastym rozdziale Tablicy Narodów z Księgi Rodzaju, tuż po wzmiance o Nimrodzie, potomku Kusza: „Kusz spłodził Nimroda, który zaczął być mocarzem na ziemi. Ten był mocarnym myśliwym przed Panem” (Rdz 10,8–9 UBG) — określenie „przed Panem” oddaje w UBG imię własne Boga, Jahwe (PAN), i podkreśla, że siła Nimroda była widoczna właśnie w oczach samego Stwórcy. Tekst wylicza następnie miasta jego królestwa w Szinearze (Babel, Erek, Akkad, Kalne), a potem przenosi uwagę na północ, do krainy Aszszur: „Z tej ziemi wyszedł Assur i zbudował Niniwę i miasto Rechobot, i Kalach” (Rdz 10,11 UBG), dodając: „Także wielkie miasto Resan pomiędzy Niniwą i Kalach” (Rdz 10,12 UBG).

To właśnie ten Kalach biblijna tradycja i nowożytna archeologia zgodnie utożsamiają z Kalhu — Nimrud. Zbieżność nazw (hebrajskie Kelach i asyryjskie Kalhu to praktycznie ten sam wyraz w innej transkrypcji) oraz położenie geograficzne — miasto leży rzeczywiście między Niniwą a resztą krainy Aszszur, tak jak sugeruje werset 12 — czynią tę identyfikację jedną z najpewniejszych w całej Tablicy Narodów. Warto pamiętać, że w wersecie 10 pojawia się też „Kalne” w Szinearze — inne miasto, którego nie należy mylić z asyryjskim Kalach z wersetu 11.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: Kalach z Rdz 10,11–12 to Kalhu, dzisiejszy Nimrud. Nazwa, położenie między Niniwą a resztą Asyrii oraz skala miasta potwierdzona wykopaliskami (mury na kilka km, pałace, dziesiątki tysięcy mieszkańców) zgadzają się z biblijnym opisem tego regionu.
• Pewne: stolicą uczynił Kalhu Aszurnasirpal II w 879 r. p.n.e., ale miasto istniało już wcześniej, od czasów Salmanasara I (XIII w. p.n.e.). Biblijna wzmianka o „budowie” dotyczy więc dużo wcześniejszego etapu jego dziejów niż wielkie pałace odkopane przez Layarda — Tablica Narodów nie podaje dat w naszym rozumieniu, lecz szkicuje pochodzenie ludów i miast.
• Dyskutowane: kto „wyszedł i zbudował” Niniwę oraz Kalach — Assur czy Nimrod? Hebrajska składnia wersetu 11 jest dwuznaczna. UBG idzie za odczytaniem klasycznym (King James Version, Wulgata, wcześniej Józef Flawiusz), w którym podmiotem jest Assur, syn Sema, budowniczy odrębny od Nimroda. Część współczesnych przekładów (np. NIV, ESV) czyta ten werset jako kontynuację wątku Nimroda: „stamtąd poszedł do Asyrii i zbudował Niniwę…”. Rozstrzyga o tym interpretacja gramatyczna, nie dane archeologiczne — te milczą na temat tożsamości budowniczego sprzed tysiącleci.
• Dyskutowane: tożsamość samego Nimroda. Żadne pozabiblijne źródło mezopotamskie nie wymienia władcy o takim imieniu; proponowano łączyć go m.in. z Sargonem z Akadu, Tukulti-Ninurtą I czy ubóstwioną postacią boga Ninurty, lecz żadna hipoteza nie zyskała powszechnej akceptacji badaczy.
• Dyskutowane (marginalnie): Resan z Rdz 10,12 — w przeciwieństwie do Niniwy, Kalach, Babel czy Erek nie został dotąd pewnie zidentyfikowany z żadnym stanowiskiem.

Znaczenie

Nimrud pokazuje coś, co łatwo przeoczyć przy lekturze Tablicy Narodów: autor Rodzaju 10 nie tworzył listy fantastycznych krain, lecz posługiwał się realną geografią znaną jemu i jego odbiorcom — miastami, które faktycznie istniały, były potężne i pozostawiły po sobie fizyczne ślady. To, że archeolodzy odkopali w Nimrud dokładnie taki ośrodek władzy, jaki sugeruje krótka wzmianka biblijna, potwierdza, że opis regionu Aszszur wyrastał z rzeczywistej wiedzy o świecie starożytnego Bliskiego Wschodu, a nie z czystej legendy.

Warto jednak oprzeć się pokusie stwierdzenia, że wykopaliska „udowadniają” historię Nimroda jako jednostki — archeologia potwierdza istnienie i potęgę miast wymienionych w tekście, nie zaś biografię konkretnego budowniczego sprzed tysiącleci. To rozróżnienie jest uczciwe wobec obu dziedzin: historii i wiary.

Los Nimrud ma też wymiar smutno aktualny. Miasto, które przetrwało w ziemi niemal dwa i pół tysiąca lat od upadku Asyrii, w ciągu kilkunastu miesięcy lat 2015–2016 zostało w znacznej części zniszczone przez ludzi, dla których dziedzictwo starożytnego Bliskiego Wschodu było celem ideologicznego ataku. Przypomina to, jak kruche są materialne świadectwa świata opisanego w Biblii — i jak wielką wartość mają dokumentacja oraz zbiory muzealne zgromadzone wcześniej.

Źródła

• Wikipedia (en), Nimrud — historia stanowiska, chronologia, zniszczenia z lat 2015–2016: https://en.wikipedia.org/wiki/Nimrud
• World History Encyclopedia, Nimrud — założenie za Salmanasara I, rozbudowa za Aszurnasirpala II, wykopaliska: https://www.worldhistory.org/Nimrud/
• Encyclopaedia Britannica, hasło Ashurnasirpal II — daty panowania, odbudowa Kalhu w 879 r. p.n.e., Stela Bankietowa: https://www.britannica.com/biography/Ashurnasirpal-II
• British Museum, galeria Assyria: Nimrud — reliefy i lamassu z Pałacu Północno-Zachodniego, Czarny Obelisk: https://www.britishmuseum.org/collection/galleries/assyria-nimrud
• Wikipedia (en), Queens’ tombs at Nimrud — odkrycie grobów królowych 1988–1990 przez Muzahima Mahmuda Husajna: https://en.wikipedia.org/wiki/Queens%27_tombs_at_Nimrud
• The Washington Post, Most Iraqi Treasures Recovered (2003) — odnalezienie skarbu w skarbcu banku centralnego w Bagdadzie: washingtonpost.com, 2003
• World Archaeology, Nimrud — The Treasures of the Queens — liczba 613 przedmiotów w skarbie: https://www.world-archaeology.com/features/nimrud-the-treasures-of-the-queens/
• The Art Newspaper, Ancient Nimrud ziggurat bulldozed by Isil (2016) — zniszczenie zikkuratu przez tzw. Państwo Islamskie: https://www.theartnewspaper.com/2016/11/14/ancient-nimrud-ziggurat-bulldozed-by-isil
• Studylight.org, zestawienie przekładów Rdz 10,11 (KJV, BSB, RHE i in.) — różnica w tłumaczeniu podmiotu wersetu (Assur / Nimrod): https://www.studylight.org/bible/eng/rhe/genesis/10-11.html
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Rdz 10,8–12.

Na pustynnej równinie południowego Iraku ciągną się rozległe wzgórza z wysuszonej na słońcu cegły – pozostałości miasta, które istniało, zanim ktokolwiek napisał pierwsze słowo. Starożytni Sumerowie nazywali je Unug, Akadyjczycy – Uruk, dziś teren nosi arabską nazwę Warka. Autor Księgi Rodzaju wymienia to samo miejsce jako Erek, jeden z filarów królestwa Nimroda. Co właściwie odkopali tam niemieccy archeolodzy i dlaczego to miasto bywa nazywane „kolebką pisma” i „pierwszą metropolią świata”?

Czym jest to „odkrycie”

Warka leży we wschodniej części dawnego koryta Eufratu, jakieś 90 km na północny zachód od starożytnego Ur i ponad 100 km na południowy wschód od Nippur. Osadnictwo w tym miejscu sięga okresu Ubajd, czyli około 5000 r. p.n.e., ale prawdziwy rozkwit miasto przeżyło w tzw. okresie Uruk, między ok. 4000 a 3100 r. p.n.e. Według szacunków archeologów u szczytu potęgi, około 3100 r. p.n.e., w samym mieście mogło mieszkać nawet 40–50 tysięcy ludzi, a w otaczającym je regionie kolejne 80–90 tysięcy – co czyniło Uruk największym skupiskiem ludzkim na Ziemi w tamtym czasie.

Systematyczne badania zaczęły się w latach 1850–1854, gdy Brytyjczyk William Kennett Loftus prowadził tam pierwsze sondażowe wykopaliska. Przełom przyniosły jednak ekspedycje niemieckie: w listopadzie 1912 r. Niemieckie Towarzystwo Wschodnie (Deutsche Orient-Gesellschaft) ruszyło z systematycznymi pracami pod kierunkiem Juliusa Jordana, który już w pierwszym sezonie natrafił na świątynię Isztar i fragmenty potężnego muru miejskiego. Po przerwach wojennych prace kontynuowano w latach 50.–70. XX w. – w latach 1954–1967 pod kierunkiem Heinricha Lenzena, później jego następców – a od 2001 r. Niemiecki Instytut Archeologiczny prowadzi tam m.in. badania magnetometryczne. Do dziś przebadano niespełna kilka procent powierzchni dawnego miasta.

Wykopaliska odsłoniły dwa główne kompleksy sakralne. Dzielnica Eanna, poświęcona bogini Inannie, kryła najstarsze warstwy monumentalnej architektury i przedmioty kultowe. W dzielnicy Anu wznosi się terasa uznawana za pierwowzór zigguratu, na której ok. 3500 r. p.n.e. zbudowano tzw. Białą Świątynię, poświęconą bogu nieba Anu. Z Eanny pochodzą też dwa najsłynniejsze zabytki sztuki sumeryjskiej: alabastrowa Waza z Uruk (ok. 3200–3000 r. p.n.e.) z jednym z najwcześniejszych fryzów narracyjnych oraz marmurowa Maska z Warki (ok. 3100 r. p.n.e.), zwana też Damą z Uruk – jedna z najstarszych zachowanych realistycznych twarzy ludzkich w rzeźbie. Oba zabytki trafiły do Muzeum Narodowego Iraku w Bagdadzie i oba padły ofiarą grabieży w kwietniu 2003 r., w chaosie po inwazji na Irak; odzyskano je jeszcze tego samego roku.

Najważniejsze dla historii ludzkości jest jednak to, co znaleziono w warstwach administracyjnych Eanny: tysiące glinianych tabliczek z odciskami prostych piktogramów i znaków liczbowych. To najstarsze znane próbki pisma – tzw. protoklinowe, datowane najczęściej na okres Uruk IV, czyli ok. 3300–3100 r. p.n.e. Większość to zwykłe zapisy magazynowe: ile zboża, piwa czy zwierząt przekazano lub odebrano – to nie literatura, lecz księgowość świątynnej gospodarki, z której z czasem wyrosło pełne pismo klinowe. Miasto otaczał mur długości ok. 9 km, który – jak głosi Epos o Gilgameszu – miał wznieść legendarny król Gilgamesz, wymieniany w sumeryjskiej liście królów jako władca Uruk w XXVII w. p.n.e.

Powiązanie z Pismem

Uruk pojawia się w Biblii pod nazwą Erek, w genealogicznym rozdziale Księgi Rodzaju poświęconym potomkom Noego. Autor natchniony pisze tam o Nimrodzie, potomku Kusza:

„Kusz spłodził Nimroda, który zaczął być mocarzem na ziemi. Ten był mocarnym myśliwym przed Panem. Dlatego mówi się: Tak jak Nimrod, mocarny myśliwy przed Panem” (Rdz 10,8-9 UBG).

Zwrot „przed Panem” odnosi się do imienia Boga, Jahwe (PAN), i sugeruje kogoś, kto siłą i rozgłosem rzuca się w oczy niemal na miarę samego Stwórcy. Zaraz potem pada zdanie kluczowe dla tematu:

„Początkiem jego królestwa były Babel, Erek, Akkad i Kalne w ziemi Szinear” (Rdz 10,10 UBG).

Erek to biblijna forma nazwy, którą Akadyjczycy zapisywali jako Uruk, a Sumerowie jako Unug – ta sama spółgłoskowa struktura (r-k), potwierdzona zarówno w źródłach klinowych, jak i w greckich przekazach (Orchoe u Ptolemeusza). „Ziemia Szinear” to biblijne określenie południowej Mezopotamii – Sumeru i późniejszej Babilonii, czyli tego samego regionu, w którym leży Warka. Pismo umieszcza więc Erek/Uruk w tym samym kontekście geograficznym, w jakim archeolodzy odnajdują je do dziś: obok Babel i Akadu, w aluwialnej nizinie między Tygrysem a Eufratem. Wers ten należy do tzw. Tablicy Narodów (Rdz 10) – biblijnego spisu ludów znanych starożytnemu Izraelowi, który wykazuje tu zaskakująco dokładną znajomość realnej geografii Mezopotamii sprzed tysięcy lat.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: utożsamienie biblijnego Ereku z Uruk/Warką jest wśród badaczy Bliskiego Wschodu praktycznie bezsporne – opiera się na zgodności brzmienia nazwy w tekstach akadyjskich, sumeryjskich i greckich oraz na lokalizacji w tym samym regionie, co pozostałe miasta wymienione w Rdz 10,10.
• Pewne: Uruk było jednym z pierwszych ośrodków miejskich na świecie i miejscem narodzin pisma – to potwierdzają dziesiątki tysięcy tabliczek administracyjnych oraz spójne datowania stratygraficzne z ponad stu lat wykopalisk niemieckich zespołów.
• Dyskutowane: tożsamość samego Nimroda. Biblia przedstawia go jako postać historyczną, lecz nauka nie ma konsensusu, kogo miałby odzwierciedlać. Wśród hipotez pojawiają się m.in. akadyjski król Sargon Wielki (za tą identyfikacją opowiada się biblista Douglas Petrovich, 2013) czy sumeryjski bóg wojny Ninurta jako pierwowzór legendy. Żadna propozycja nie zyskała powszechnej akceptacji – możliwe też, że Nimrod to postać zbiorcza, uosabiająca ideę wczesnych mezopotamskich władców-budowniczych, a nie konkretny władca do wskazania archeologicznie.
• Dyskutowane: precyzyjne datowanie najwcześniejszych tabliczek protoklinowych – badacze (m.in. Robert Englund, Hans Nissen, Jean-Jacques Glassner) proponują daty od ok. 3350 do 3300 r. p.n.e. dla pojawienia się nienumerycznych znaków; różnice wynikają z odmiennych metod analizy warstw Uruk IV.
• Dyskutowane: określenie Uruk mianem „najstarszego miasta świata” bywa upraszczające. Starsze osadnictwo istniało już wcześniej, m.in. w samym Uruk od okresu Ubajd (ok. 5000 r. p.n.e.) czy w pobliskim Eridu, a o miano „pierwszego miasta” z Uruk rywalizują też inne ośrodki południowej Mezopotamii. Precyzyjniej jest mówić o Uruk jako o pierwszym znanym mieście-metropolii, które jako pierwsze osiągnęło rozmiar i złożoność organizacyjną odpowiadającą pełnemu pojęciu miasta, a przy tym pozostawiło po sobie najstarsze pismo. Także długość murów miejskich bywa podawana różnie – od ok. 9 do 11 km, zależnie od metody pomiaru w kolejnych kampaniach wykopaliskowych.

Znaczenie

Odkrycia w Uruk nie dowodzą historyczności Nimroda ani nie rozstrzygają sporów o jego tożsamość – to pozostaje w sferze interpretacji tekstu i porównań z pozabiblijnymi źródłami. Pokazują jednak coś innego, równie istotnego: że autor Tablicy Narodów w Księdze Rodzaju operował realną, sprawdzalną wiedzą geograficzną o starożytnym Bliskim Wschodzie. Erek nie jest nazwą zmyśloną ani symboliczną – to miasto, którego mury, świątynie i tabliczki gliniane wciąż leżą pod piaskiem Warki, dokładnie tam, gdzie umieszcza je biblijny tekst: w krainie Szinear, obok Babel i Akadu.

Warto dostrzec szerszy kontekst: to właśnie w tym regionie, niedaleko od miejsca, skąd wywodził się Abraham (z Ur Chaldejskiego), narodziło się pismo i pierwsze złożone struktury władzy – zjawiska, które w Biblii stają się tłem dla opowieści o wieży Babel i początkach historii patriarchów. Uruk przypomina, że świat pierwszych rozdziałów Księgi Rodzaju nie jest abstrakcyjną legendą, lecz osadzony jest w realnej cywilizacji, którą archeologia dziś częściowo odtwarza – ze wszystkimi ograniczeniami, jakie towarzyszą badaniu wydarzeń sprzed pięciu tysięcy lat.

Źródła

• Uruk – historia wykopalisk, chronologia i dane o populacji: https://en.wikipedia.org/wiki/Uruk
• Uruk period – datowanie faz Uruk IV/III i debata o początkach pisma: https://en.wikipedia.org/wiki/Uruk_period
• Proto-cuneiform – geneza i funkcja najwcześniejszych tabliczek: https://en.wikipedia.org/wiki/Proto-cuneiform
• Warka Vase – historia i losy zabytku po 2003 r.: https://en.wikipedia.org/wiki/Warka_Vase
• Mask of Warka – opis, grabież i odzyskanie zabytku: https://en.wikipedia.org/wiki/Mask_of_Warka
• Vorderasiatisches Museum – dokumentacja niemieckich wykopalisk w Uruk-Warka od 1912 r.: smb.museum
• Niemiecki Instytut Archeologiczny (DAI) – projekt badawczy Uruk (Warka): dainst.org
• Petrovich D., „Identifying Nimrod of Genesis 10 with Sargon of Akkad…”, JETS 56/2 (2013): etsjets.org (PDF)
• Nimrod – przegląd hipotez dotyczących tożsamości postaci: https://en.wikipedia.org/wiki/Nimrod
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Rdz 10,8-10.

Skąd naprawdę wdarli się ludzie Joaba do ufortyfikowanego Jebus, by zdobyć miasto dla Dawida? Biblia mówi tylko, że przeszli „przez kanał” — i przez ponad sto lat archeolodzy byli przekonani, że wiedzą, o jaki kanał chodzi. Wokół źródła Gichon w Jerozolimie odkryto jednak fortyfikacje starsze niż sama historia Izraela w tym mieście, a odkrycie to nadwyrężyło niejedną utartą pewność. Co dokładnie znaleziono i dlaczego archeolodzy prowadzący te wykopaliska sami się dziś spierają o wiek własnego odkrycia?

Czym jest to „odkrycie”

Źródło Gichon to jedyne naturalne źródło wody w starożytnej Jerozolimie, tryskające u podnóża wschodniego zbocza Miasta Dawida, w dzielnicy Silwan. W latach 1995–2010 izraelscy archeolodzy Ronny Reich (Uniwersytet Hajfy) i Eli Shukron (Israel Antiquities Authority) natrafili tu na coś nieoczekiwanego: potężny system fortyfikacji z ogromnych, niemal nieociosanych głazów w stylu „cyklopowym”. Składa się on z dwóch elementów. Pierwszy to tzw. Wieża Źródła — konstrukcja o wymiarach ok. 16 na 16 metrów wzniesiona bezpośrednio nad wypływem wody, z murem grubości do 7 metrów. Drugi to ufortyfikowany korytarz: dwa równoległe mury prowadzące od miasta w dół do źródła, z których jeden (Mur 108) zachował się na wysokość ok. 8 metrów i został prześledzony na blisko 24 metrach zbocza. Część bloków skalnych waży, wg szacunków Reicha, 2–3 tony — to największe kamienie użyte w Jerozolimie aż do czasów Heroda, blisko dwa tysiące lat później.

System miał chronić mieszkańców schodzących po wodę bez wychodzenia poza osłonę murów. Należy do niego też basen skalny — komora gromadząca wodę, do której opuszczano naczynia z góry; funkcjonował do VIII w. p.n.e., gdy tunel Ezechiasza przekierował wodę gdzie indziej. W basenie znaleziono m.in. ponad 10 tysięcy kości rybich, kilkanaście pieczęci i kościaną figurkę granatu. Na podstawie ceramiki i stratygrafii Reich i Shukron datowali budowę Wieży Źródła i korytarza na środkowy brąz IIA/IIB, ok. 1800–1700 r. p.n.e. — okres kananejski, blisko tysiąc lat przed Dawidem, ogłaszając to jako najstarszą murowaną konstrukcję odkrytą w Jerozolimie.

Osobną, choć sąsiadującą sprawą jest tzw. szyb Warrena — naturalny, pionowy komin krasowy wysokości ok. 13 m, odkryty w 1867 r. przez brytyjskiego inżyniera Charlesa Warrena. Sądzono, że nim mieszkańcy czerpali wodę bez opuszczania murów — i że to on jest kluczem do biblijnego zdobycia miasta przez Dawida.

Powiązanie z Pismem

Druga Księga Samuela opisuje, jak Dawid ruszył na Jerozolimę zajmowaną przez Jebusytów, tak pewnych swej obrony, że szydzili: „Nie wejdziesz tutaj, dopóki nie wyniesiesz ślepych i chromych. Myśleli bowiem: Dawid tu nie wejdzie” (2 Sm 5,6). Mimo to „Dawid jednak zdobył twierdzę Syjon, to jest miasto Dawida” (2 Sm 5,7). Kluczowy jest werset następny: „Dawid powiedział w tym dniu: Ktokolwiek pokona Jebusytów, wchodząc przez kanał, i zabije ślepych i chromych, których nienawidzi dusza Dawida, ustanowię go dowódcą” (2 Sm 5,8). Według 1 Krn 11,6 tym, kto tego dokonał i został wodzem wojska Dawida, był Joab.

Hebrajskie słowo oddane w UBG jako „kanał” to cinnor (tsinnor) — termin pojawiający się w Biblii praktycznie tylko tutaj i w Ps 42,7 (mowa o „szumie” wód), co sugeruje związek z wodą. Odkąd Warren znalazł swój szyb w 1867 r., popularna była identyfikacja: to nim ludzie Joaba wedrzeli się do miasta od strony źródła. Dalsze badania poddały to w wątpliwość.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest, że system fortyfikacji przy Gichon — Wieża Źródła i korytarz — istnieje i został systematycznie przebadany przez Reicha i Shukrona w ramach wykopalisk IAA oraz opublikowany w recenzowanych periodykach. Pewne jest też, że szyb Warrena to naturalny twór krasowy znany od 1867 r., a materiał z basenu skalnego potwierdza intensywne użytkowanie tego miejsca w IX–VIII w. p.n.e. Pewne jest wreszcie, że Jerozolima jako ufortyfikowane miasto istniała długo przed Dawidem — potwierdzają to XIV-wieczne listy z Amarny, w których władca Urusalim, Abdi-Heba, prosi faraona o pomoc, opisując już ugruntowany ośrodek.

Dyskutowany jest dokładny wiek Wieży Źródła. Reich i Shukron, na podstawie ceramiki i architektury porównywalnej z innymi kananejskimi fortyfikacjami środkowego brązu (Gezer, Sychem, Hebron), datują ją na ok. 1800 p.n.e. W 2017 r. zespół z udziałem Joego Uziela (IAA) i Instytutu Weizmanna opublikował w „Radiocarbon” datowanie radiowęglowe materiału organicznego spod fundamentów wieży, wskazujące raczej na schyłek IX w. p.n.e. (żelazo IIA) — kilkaset lat później. Reich w odpowiedzi z 2018 r. argumentował, że próbki mogły dostać się tam wtórnie, np. wskutek późniejszych powodzi, i podtrzymał datowanie na środkowy brąz na podstawie architektury. Spór pozostaje nierozstrzygnięty.

Dyskutowane jest też, czy szyb Warrena w ogóle mógł być tsinnor. Wykopaliska Reicha i Shukrona wykazały, że tunel do szybu nie osiągnął dostępnej formy przed VIII w. p.n.e. — w czasach podboju Dawida (tradycyjnie ok. 1000 p.n.e.) górna część szybu była wciąż przykryta ok. 1,2 metra skały poniżej ówczesnego poziomu przejścia, więc fizycznie niedostępna. Dlatego większość badaczy, w tym sami odkrywcy, odrzuca dziś tę popularną wcześniej identyfikację. Sporne jest też znaczenie tsinnor: obok „kanału” proponowano „hak” bądź metaforyczne określenie gardła obrońców. W 2008 r. Eilat Mazar ogłosiła odkrycie odrębnego, ok. 50-metrowego tunelu przy Stopniowej Strukturze i uznała, że to on z dużym prawdopodobieństwem jest tsinnor — to jednak jej indywidualna propozycja, niepotwierdzona przez innych. Sami odkrywcy fortyfikacji przyznają wreszcie, że granice miasta Jebusytów względem tych murów pozostają niepewne.

Szerszym tłem sporu jest pytanie o skalę królestwa Dawida: jeśli słuszne jest datowanie Wieży Źródła na IX w. p.n.e., to w tradycyjnym X w. p.n.e. źródło nie miało monumentalnej ochrony — argument chętnie przywoływany przez badaczy sceptycznych wobec obrazu rozległego „zjednoczonego królestwa”. Zwolennicy datowania na środkowy brąz odpowiadają, że budowla mogła powstać wcześniej i przetrwać, choćby częściowo naprawiana, także w czasach Dawida.

Znaczenie

Niezależnie od sporu o datowanie i tożsamość tsinnor, odkrycie potwierdza coś istotnego dla lektury 2 Sm 5: Jerozolima, którą zdobył Dawid, nie była prowizoryczną osadą, lecz miastem o poważnej tradycji fortyfikacyjnej wokół obrony jedynego źródła wody. Tekst mówi, że Dawid „zdobył twierdzę Syjon” (2 Sm 5,7) — nie że ją założył. Pewność siebie Jebusytów, szydzących, że nawet „ślepi i chromi” obronią miasto, nabiera sensu w świetle imponujących murów odsłoniętych nad źródłem.

To dobrze tłumaczy, dlaczego kluczem do zdobycia miasta jest dostęp do wody — najbardziej newralgiczny punkt każdej twierdzy w suchym klimacie. Wieki później prorok Izajasz, pisząc o obronie Jerozolimy, wspomina „wodę Starej Sadzawki” i „tego, który od dawna ją ukształtował” (Iz 22,11) — echo tego, jak bardzo tożsamość miasta była zrośnięta z infrastrukturą wodną budowaną przez wcześniejsze pokolenia.

Sam przebieg sporu — Reich kontra Uziel i Instytut Weizmanna, gotowość do rewizji wcześniejszych ustaleń w świetle nowych danych — jest zarazem przykładem uczciwej archeologii, bez pośpiechu w ogłaszaniu, że „archeologia udowodniła Biblię”. Miejsce jest dziś dostępne do zwiedzania w Parku Narodowym Miasto Dawida, łącznie z przejściem przez sam szyb Warrena.

Źródła

• Wikipedia (EN), „Warren’s Shaft” — odkrycie przez Charlesa Warrena (1867), opis systemu: https://en.wikipedia.org/wiki/Warren%27s_Shaft
• Wikipedia (EN), „Gihon Spring” — historia źródła, Wieża Źródła, spór o datowanie: https://en.wikipedia.org/wiki/Gihon_Spring
• Bible Interp (Arizona), „Did the Fortified Jerusalem of the Middle Bronze Just Vanish…?” — spór Reich vs. Uziel/Instytut Weizmanna i implikacje dla obrazu monarchii Dawida: https://bibleinterp.arizona.edu/articles/2018/04/gur428005
• BiblePlaces.com, „Ancient Jerusalem Revealed: Gihon Spring Area” (2019) — architektura korytarza, znaleziska: https://www.bibleplaces.com/blog/2019/08/ancient-jerusalem-revealed-gihon-spring/
• Armstrong Institute of Biblical Archaeology, „Jerusalem’s Most Ancient Fortification” — wymiary murów, waga bloków: https://armstronginstitute.org/844-jerusalems-most-ancient-fortification
• ResearchGate, R. Reich, „The Date of the Gihon Spring Tower in Jerusalem” (2018) — odpowiedź na dat. radiowęglowe: https://www.researchgate.net/publication/324710677_The_Date_of_the_Gihon_Spring_Tower_in_Jerusalem
• Cambridge Core / „Radiocarbon”, „Absolute Dating of the Gihon Spring Fortifications, Jerusalem” — badanie zespołu J. Uziela i Instytutu Weizmanna: https://www.cambridge.org/core/journals/radiocarbon/article/abs/absolute-dating-of-the-gihon-spring-fortifications-jerusalem/0B4E2CAF57474923DC7EF21291075D60
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 2 Sm 5,6-9; Iz 22,11.

Gdy w 1970 roku archeolodzy schodzili coraz głębiej pod zabudową odbudowywanej Dzielnicy Żydowskiej w Jerozolimie, natrafili na coś, co nie mogło być ścianą zwykłego domu: kamienny bieg muru szeroki na siedem metrów. Czy stali właśnie przy fortyfikacji, którą prorok Izajasz skwitował uwagą o burzeniu domów, „aby wzmocnić mur”? A jeśli tak — czyj był ten mur: Ezechiasza szykującego miasto na Asyryjczyków, czy władcy sprzed kilku pokoleń?

Czym jest to „odkrycie”

Szeroki Mur (hebr. ha-Choma ha-Rechawa) to odcinek masywnej fortyfikacji obronnej odsłonięty w sercu jerozolimskiej Starówki. Odkrył go w 1970 roku izraelski archeolog Nahman Avigad w trakcie systematycznych wykopalisk w Dzielnicy Żydowskiej, prowadzonych po zjednoczeniu miasta w 1967 roku. Końcowe opracowanie przygotował później wraz z Avigadem Hillel Geva.

Odsłonięty fragment ma imponujące parametry:

• szerokość ok. 7 metrów — to grubość, która wyklucza mur graniczny posesji czy ścianę budynku; taką masę buduje się wyłącznie w celach obronnych;
• długość odsłoniętego odcinka ok. 65 metrów — mur biegnie łamaną linią przez dzisiejszy plac;
• zachowana wysokość miejscami do ok. 3,3 metra, z dużych, zgrubnie ociosanych bloków kamiennych.

Najważniejszy jest jednak szczegół, który Avigad odczytał ze stratygrafii. Mur nie stoi na pustym gruncie — przecina i nadbudowuje fundamenty wcześniejszych domów mieszkalnych. Zabudowa została celowo zburzona, a na jej resztkach poprowadzono fortyfikację. To właśnie w tym Avigad rozpoznał echo konkretnego zdania z Księgi Izajasza. Odkrycie miało też skutek szerszy: dowiodło, że pod koniec okresu Pierwszej Świątyni Jerozolima rozrosła się już na Wzgórze Zachodnie, poza wąski obszar Miasta Dawida i Wzgórza Świątynnego — wbrew wcześniejszemu przekonaniu, że miasto ograniczało się do wschodniego grzbietu. Dziś mur jest wyeksponowany in situ jako otwarty skwer archeologiczny między współczesnymi budynkami dzielnicy.

Powiązanie z Pismem

Sama nazwa „Szeroki Mur” nie jest wymysłem archeologów — pochodzi z Biblii. W opisie odbudowy murów za Nehemiasza (V w. p.n.e., a więc jakieś dwa wieki po wydarzeniach) pojawia się nazwany odcinek:

„Obok nich naprawiał Uzziel, syn Charchajasza, jeden ze złotników, a obok niego naprawiał Chananiasz, syn aptekarza. Obwarowali Jerozolimę aż do Muru Szerokiego” (Ne 3,8 UBG).

Ten sam punkt orientacyjny wraca w opisie procesji dziękczynnej: „od Wieży Pieców aż do Muru Szerokiego” (Ne 12,38 UBG). Nazwa przetrwała więc w pamięci miasta na tyle długo, że posłużyła Nehemiaszowi jako oczywisty znak w terenie.

Kluczowy dla interpretacji jest jednak fragment z Księgi Izajasza, opisujący gorączkowe przygotowania obronne w Jerozolimie. Prorok wypomina mieszkańcom, że ufali murom bardziej niż Bogu:

„I spoglądaliście na wyłomy miasta Dawida – na to, że były liczne, i zgromadziliście wody Dolnej Sadzawki. Policzyliście domy w Jerozolimie i burzyliście domy, aby wzmocnić mur” (Iz 22,9–10 UBG).

Zdanie „burzyliście domy, aby wzmocnić mur” brzmi jak dosłowny podpis pod tym, co pokazała łopata: fortyfikacja położona na rozbiórce zabudowy mieszkalnej. Tradycyjnie wiązano to z Ezechiaszem, który — jak notuje Kronikarz — wobec zbliżającej się armii asyryjskiej gorączkowo umacniał obronę: „Pokrzepił się i odbudował cały zburzony mur, wznosząc go aż do wież, do tego drugi zewnętrzny mur” (2 Krn 32,5 UBG). Kampania Sennacheryba przeciw Judzie w 701 roku p.n.e. jest dobrze udokumentowana także w źródłach asyryjskich, a napływ uchodźców z upadłego w 722 roku Królestwa Północnego mógł dodatkowo wymusić rozbudowę miasta na zachód. W tej lekturze Szeroki Mur to materialny ślad kryzysu, o którym mówi Izajasz.

Co pewne, a co dyskutowane

Co jest pewne. Sam mur jest faktem twardym i niepodważalnym: to realna, monumentalna fortyfikacja z VIII wieku p.n.e., przecinająca zburzone domy — zgodność z obrazem z Izajasza 22,10 jest tu uderzająca i nie budzi sporu. Bezsporne jest też, że odkrycie przesunęło granice znanego nam biblijnego miasta na Wzgórze Zachodnie. Atrybucja Avigada, wiążąca mur z przygotowaniami obronnymi z końca VIII wieku, przez dekady była powszechnie przyjmowana.

Co jest dyskutowane. Sporna jest data i imię króla-budowniczego. W maju 2024 roku zespół pod kierunkiem Elisabetty Boaretto i Johanny Regev (Instytut Weizmanna) wspólnie z Yuvalem Gadotem (Uniwersytet w Tel Awiwie) i Joe Uzielem (Israel Antiquities Authority) opublikował w PNAS studium chronologii radiowęglowej Jerozolimy epoki żelaza (Regev i in., „Radiocarbon chronology of Iron Age Jerusalem…”, PNAS 121, nr 19). Na podstawie 103 pomiarów radiowęglowych i metody dopasowania sekwencji (wiggle matching), pozwalającej obejść trudny „płaskowyż Hallstatta” w krzywej kalibracyjnej, autorzy datowali budowę Szerokiego Muru na około 750 rok p.n.e., czyli czasy króla Uzjasza (Ozjasza) — kilka dziesięcioleci przed Ezechiaszem.

W tej interpretacji bodźcem do budowy nie byłby Sennacheryb, lecz odbudowa miasta po silnym trzęsieniu ziemi (ok. 760 r. p.n.e.). To samo trzęsienie wspomina Pismo: „dwa lata przed trzęsieniem ziemi” za dni Uzjasza (Am 1,1 UBG), a Zachariasz przywołuje ucieczkę, „jak uciekaliście przed trzęsieniem ziemi za dni Uzjasza, króla Judy” (Za 14,5 UBG).

Wnioski nie są jednak przyjmowane bezkrytycznie. Israel Finkelstein zgłosił zastrzeżenia metodologiczne: część datowanych próbek trudno jednoznacznie powiązać z konkretną fazą budowy, a materiał wtórnie użyty może zawyżać wiek („efekt starych dat”). Warto też pamiętać, że obie atrybucje nie muszą się wykluczać: mur założony za Uzjasza mógł zostać wzmocniony, nadbudowany lub przedłużony za Ezechiasza tuż przed 701 rokiem — a opis z Izajasza 22 odnosiłby się do tych późniejszych, awaryjnych prac. Sama nazwa „Szeroki Mur” jest zresztą jeszcze późniejsza, Nehemiaszowa. Dlatego status całości pozostaje potwierdzony co do istnienia i biblijnego kontekstu muru; przedmiotem uczciwego sporu jest wyłącznie to, który judzki król położył pierwsze kamienie.

Znaczenie

Szeroki Mur należy do tych znalezisk, w których tekst i kamień spotykają się z rzadką dosłownością. Niezależnie od tego, czy założono go za Uzjasza, czy za Ezechiasza, mamy przed sobą masywną fortyfikację z VIII wieku p.n.e., zbudowaną na zburzonych domach — dokładnie tak, jak opisał to prorok. To nie jest „dowód na Biblię” w sensie apologetycznym; to raczej trafienie w realia, które pokazuje, że opisy z Ksiąg Izajasza, Nehemiasza i Kronik są zakotwiczone w rozpoznawalnej topografii i historii miasta.

Odkrycie ma też wagę czysto historyczną: przesunęło mapę biblijnej Jerozolimy, dowodząc, że już w VIII wieku miasto obejmowało Wzgórze Zachodnie — obszar, który Pismo zna zapewne jako „Miszne”, Drugą Dzielnicę (por. 2 Krl 22,14). Spór o Uzjasza kontra Ezechiasza jest przy tym cenny sam w sobie: pokazuje, jak nowe metody, takie jak precyzyjne datowanie radiowęglowe, potrafią uściślić — a czasem skorygować — atrybucje przyjmowane od pół wieku, nie podważając przy tym samego faktu istnienia i biblijnego tła zabytku. Dla czytelnika Biblii Szeroki Mur pozostaje namacalnym świadkiem chwili, gdy Jerozolima liczyła swoje domy i mury, zbyt rzadko podnosząc oczy ku Temu, „który od dawna ją ukształtował” (por. Iz 22,11).

Źródła

• Wikipedia, Broad Wall (Jerusalem) — przegląd odkrycia Avigada, wymiarów i atrybucji, z odniesieniem do rekwalifikacji z 2024 r.: en.wikipedia.org/wiki/Broad_Wall_(Jerusalem)
• BibleWalks, Broad Wall – 8th century BC defense — opis stanowiska, wymiary, kontekst Ezechiasza i związek z Iz 22,10 oraz Ne 3,8: biblewalks.com/broadwall
• J. Regev, Y. Gadot, J. Uziel, E. Boaretto i in., Radiocarbon chronology of Iron Age Jerusalem reveals calibration offsets and architectural developments, PNAS 121(19), 2024 — studium datujące mur na ok. 750 r. p.n.e.: pnas.org/doi/10.1073/pnas.2321024121
• The Times of Israel, New carbon-dating techniques enable 'absolute chronology’ of First Temple-era Jerusalem — omówienie badania i atrybucji do Uzjasza: timesofisrael.com
• Haaretz, Jerusalem in King David’s Time Was Much Larger… — wypowiedzi E. Boaretto i J. Regev, kontekst trzęsienia ziemi i krytyka I. Finkelsteina: haaretz.com
• Associates for Biblical Research, Authors of New Radiocarbon Study… — krytyczny przegląd metodologii studium PNAS: biblearchaeology.org
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Iz 22,2.9–11; Ne 3,8; 12,38; 2 Krn 32,2.5; Am 1,1; Za 14,5.

Na skraju pustyni Arawa, u stóp formacji zwanej dziś (mylnie) Filarami Salomona, stała niegdyś niewielka egipska świątynia bogini Hathor. Gdy w połowie XII wieku p.n.e. faraonowie przestali wysyłać tu górnicze wyprawy, kamienne mury nie zniknęły — zniknęli tylko ich dotychczasowi użytkownicy. Miejscowa ludność, utożsamiana z biblijnymi Midianitami, nie odbudowała świątyni w kamieniu, lecz naciągnęła nad jej ruinami wielkie płótno i uczyniła z niej przenośne sanktuarium namiotowe. Czy ten pustynny „przybytek” sprzed niemal 3200 lat rzeczywiście ma coś wspólnego z tym opisanym w Księdze Wyjścia?

Czym jest to „odkrycie”

Dolina Timna leży ok. 30 km na północ od Ejlatu, w izraelskiej Arawie — jeden z najstarszych na świecie ośrodków wydobycia miedzi, eksploatowany już w epoce chalkolitu. W latach 30. XX w. teren badali Fritz Frank i Nelson Glueck, który przypisał kopalnie królowi Salomonowi; atrybucję później obalono. Systematyczne wykopaliska rozpoczął w 1959 r. Beno Rothenberg (Arabah Expedition). W 1969 i 1974 r. przekopał Stanowisko 200 u podnóża klifu, odsłaniając fundamenty świątyni.

Sanktuarium, częściowo wykute w skale i obudowane białym piaskowcem, miało plan otwartego dziedzińca ok. 15 na 15 m, z niszą (cella) na posąg bóstwa. Bransoleta z kartuszem Setiego I datuje najstarszą warstwę na koniec XIV w. p.n.e. Świątynię później rozbudowano — Rothenberg wiązał to z Ramzesem II, egiptolog Alan Schulman z Ramzesem III. Ostatni czytelny kartusz należy do Ramzesa V (ok. 1147–1143 p.n.e.). Wkrótce potem, zapewne wskutek trzęsienia ziemi, Egipcjanie opuścili Timnę na dobre.

To, co stało się później, jest najbardziej znane. Miejscowa ludność — utożsamiana z Midianitami dzięki ceramice zwanej dziś ceramiką z Qurayya (od miejscowości w Hidżazie; Rothenberg nazywał ją wprost „ceramiką midianicką”) — nie odbudowała świątyni w kamieniu. Zamiast tego wbito w piasek drewniane słupy (doły po nich zachowały się do dziś) i naciągnięto nad ruinami wielkie płótno, mocowane miedzianymi kółkami i drutem — Rothenberg nazwał to miejsce „semickim namiotowym sanktuarium pustynnym”. W cella znaleziono pozłacanego brązowego węża — najbardziej znany zabytek z Timny — a wśród tutejszej ceramiki około jedną czwartą stanowiły naczynia Qurayya.

Skrajnie suchy klimat Arawy sprawił, że przetrwały tu tkaniny, sznury i drewno, które gdzie indziej w Lewancie dawno by się rozłożyły. Od 2009, a intensywnie od 2012, teren bada zespół Ereza Ben-Yosefa z Uniwersytetu Tel Awiwskiego. Analizy barwników (zespół Naamy Sukenik, „PLOS ONE” 2017) wykazały na tkaninach ze stanowiska 200 czerwień z marzanny barwierskiej (Rubia tinctorum) i błękit z indygotyny, najpewniej z urzetu barwierskiego (Isatis tinctoria) — jedno z najwcześniejszych świadectw chemicznego barwienia tkanin w regionie.

Powiązanie z Pismem

Rozdział 26 Księgi Wyjścia opisuje budowę przybytku — przenośnego namiotu-sanktuarium na pustyni. Instrukcja jest drobiazgowa co do materiału i barw: „Uczynisz też przybytek z dziesięciu zasłon ze skręconego bisioru, z błękitnej tkaniny oraz z purpury i karmazynu, na których wyhaftujesz cherubiny” (Wj 26,1 UBG). Nad tą warstwą miała się znaleźć osłona z koziej sierści: „Uczynisz też zasłony z koziej sierści do przykrycia przybytku z wierzchu” (Wj 26,7 UBG), a na wierzchu — barwione na czerwono skóry: „Uczynisz też przykrycie na namiot ze skór baranich farbowanych na czerwono i przykrycie ze skór borsuczych na wierzch” (Wj 26,14 UBG). Opis zamyka zastrzeżenie o wzorze pokazanym Mojżeszowi na górze: „Wystawisz więc przybytek według wzoru, który ci ukazano na górze” (Wj 26,30 UBG).

Timna leży dziś w Izraelu, ale ceramika Qurayya wiąże jej użytkowników z Hidżazem — terytorium biblijnych Midianitów, ludem, z którego pochodziła żona Mojżesza i jego teść: „Mojżesz pasał stado swego teścia Jetra, kapłana Midianitów” (Wj 3,1 UBG; por. Wj 18,1). Badacze porównawczej historii przybytku — Michael Homan w „To Your Tents, O Israel”, a także Kenneth Kitchen i Frank Moore Cross — wskazują na namiot w Timnie i na relief obozowej kaplicy Ramzesa II spod Kadesz jako najbliższe znane analogie: drewniany szkielet i barwne tkaniny, rozbijane i składane wraz z obozem.

Osobny wątek to brązowy wąż z pozłacaną głową znaleziony w cella, bywa zestawiany z biblijnym wężem miedzianym, który Mojżesz — według Księgi Liczb — wykonał na pustyni: „Mojżesz wykonał więc węża miedzianego i umieścił go na drzewcu; gdy wąż kogoś ukąsił, a ten spojrzał na węża miedzianego, pozostawał przy życiu” (Lb 21,9 UBG). Przedmiot ten, według 2 Księgi Królewskiej, przetrwał w Jerozolimie aż do Ezechiasza, który go zniszczył: „…i potłukł węża miedzianego, którego uczynił Mojżesz… i nazwał go Nehustan” (2 Krl 18,4 UBG). Wąż z Timny to jednak nie ten sam przedmiot — podobny motyw kultowy, nie ciągłość materialna.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest, że w Timnie stała egipska świątynia Hathor wznoszona i przebudowywana między Setim I a Ramzesem V (koniec XIV – połowa XII w. p.n.e.), i że po wycofaniu się Egipcjan miejscowa ludność zaadaptowała ruiny na sanktuarium namiotowe — świadczą o tym doły po słupach, resztki barwionej tkaniny, miedziane kółka do jej mocowania i wysoki udział ceramiki Qurayya w górnej warstwie. Pewne jest też, że badania zespołu Ereza Ben-Yosefa (od 2012) i analizy barwników (Sukenik i in., 2017) potwierdziły barwniki roślinne — marzannę i najpewniej urzet — na miejscowych tkaninach.

• Chronologia szczegółowa jest sporna. Rothenberg twierdził, że ma dowód obecności ceramiki „midianickiej” od końca XIV do połowy XII w. p.n.e. Lily Singer-Avitz kwestionuje to i sądzi, że ceramika ta była w użyciu dłużej — do okresu żelaza IIA (IX w. p.n.e.). Sporne jest też, który faraon rozbudował fazę środkową — Rothenberg wskazywał Ramzesa II, Schulman Ramzesa III, a Geraldine Pinch dopuszczała ślady kultu już za Amenhotepa III. (Mniejszościowa propozycja tzw. nowej chronologii Johna Bimsona skraca całą oś Nowego Państwa nawet o dwieście kilkadziesiąt lat — nieprzyjęta przez główny nurt egiptologii.)
• Komu służyło sanktuarium namiotowe po odejściu Egipcjan, nie wynika wprost ze znalezisk. Uzi Avner opisuje miejsce jako „sanktuarium złożone” — pierwotnie lokalny kult, do którego dołączyła Hathor (utożsamiana z lokalną Ba’alat), a potem kult wrócił do dawnej formy. Imienia bóstwa znaleziska same nie ujawniają.
• Relacja wobec biblijnego przybytku bywa przeceniana. Timna dostarcza fizycznego przykładu sanktuarium namiotowego z tego regionu i epoki — to jej wartość, ale nie dowód historyczności przybytku z Wj 26. Konserwatywni badacze (Kitchen, Hoffmeier) widzą w analogii argument za starożytnością tradycji, krytyczni datują tekst kapłański znacznie później i widzą tu wspólną konwencję architektoniczną regionu, nie związek z Mojżeszem.
• Dwa znaleziska tkanin bywają mylone. Barwione płótno namiotu (XII w. p.n.e.) to co innego niż nagłośnione tkaniny z X w. p.n.e. (czasy Dawida i Salomona) z obozów hutniczych doliny — o wiek późniejsze, z innego kontekstu.

Znaczenie

Znaczenie Timny nie polega na tym, że „udowadnia” istnienie biblijnego przybytku — nic takiego nie da się wyczytać z ruin. Polega na czymś skromniejszym: to fizyczny dowód, że przenośne, tekstylne sanktuaria naprawdę istniały w regionie i epoce opisywanej przez wędrówkę z Księgi Wyjścia, i że budowano je z surowców podobnych do tych z Wj 26 — barwionej wełny, koziej sierści, skór. Pokazuje też, jak blisko splatały się losy Egipcjan i ludów pustynnych (Midianitów, Kenitów) w tym miedzianym pograniczu, gdzie tradycja umieszcza teścia Mojżesza, „kapłana Midianitów”. Dzięki suchemu klimatowi zachowało się tu więcej świadectw codziennego życia niż na niemal każdym innym stanowisku epoki żelaza w Lewancie — szansa, by zobaczyć nie tylko kamień i ceramikę, ale i barwy oraz technologię, które gdzie indziej dawno przepadły.

Źródła

• Wikipedia, hasło Timna Valley: en.wikipedia.org/wiki/Timna_Valley — wykopaliska, architektura, chronologia faraonów.
• Encyclopedia.com, hasło Timna: encyclopedia.com/…/timna — historia badań, fazy świątyni.
• Bimson J. J., Tebes J. M., „Timna Revisited”, Antiguo Oriente 7 (2009): repositorio.uca.edu.ar (PDF) — stratygrafia, spór o ceramikę Qurayya.
• Sukenik N. i in., „Early evidence… of plant-based dyeing of textiles from Timna”, PLOS ONE (2017): journals.plos.org — analiza barwników.
• TheTorah.com, „The Tabernacle in Its Ancient Near Eastern Context”: thetorah.com
• Tel Aviv University, „TAU discovers ancient fabrics…”: english.tau.ac.il
• Biblical Archaeology Society, „Fabrics Found at Ancient Mines in Timna Valley”: biblicalarchaeology.org
• Avner U., „Who was the deity worshipped at the tent-sanctuary of Timna?”: academia.edu
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Wj 3,1; 18,1; 26,1.7.14.30; Lb 21,9; 2 Krl 18,4.

W sercu Hebronu, nad podwójną jaskinią wykutą w skale, stoi budowla, jakiej nie ma nigdzie indziej w Izraelu — kamienny mur o wysokości kilkunastu metrów, wzniesiony bez zaprawy, który przetrwał dwa tysiące lat niemal nietknięty. Zbudował go Herod Wielki, ten sam władca, który przebudował Świątynię Jerozolimską. Po co królowi znanemu z rozmachu monumentalne ogrodzenie nad grobem sprzed wieków? I czy to, co kryje się pod posadzką, rzeczywiście jest grobem Abrahama, Sary, Izaaka, Rebeki, Jakuba i Lei, jak głosi nieprzerwana tradycja trzech religii?

Czym jest to „odkrycie”

Budowla znana jako Grota Patriarchów (hebr. Me’arat ha-Machpela, arab. Al-Haram al-Ibrahimi) to prostokątny kompleks o wymiarach ok. 57 na 34 metry, którego mury z ciosanych bloków wapienia sięgają nawet 12 metrów wysokości. Kamienie — układane bez zaprawy, precyzyjnie dopasowane — mają grubość rzędu 1,8 metra, a pojedyncze bloki dochodzą do 7 metrów długości. Technika obróbki, z charakterystyczną wypukłą płycizną otoczoną wąską ramką (bosaż), jest identyczna jak w murach Wzgórza Świątynnego w Jerozolimie, w tym w Ścianie Zachodniej. To pozwala datować konstrukcję na czasy Heroda Wielkiego (37–4 r. p.n.e.) — mimo że żadna inskrypcja nie potwierdza wprost jego autorstwa, a wniosek opiera się na analizie stylu.

W przeciwieństwie do świątyni w Jerozolimie, zburzonej przez Rzymian w 70 roku n.e., ogrodzenie w Hebronie przetrwało w całości — to jedyna w pełni zachowana budowla herodiańska w Izraelu. Pierwotnie nie miała dachu; przypominała monumentalny dziedziniec (temenos) otaczający miejsce pochówku, nie typową świątynię. Według artykułu z 2026 roku w „Humanities and Social Sciences Communications” (grupa Nature), nowe datowanie radiowęglowe próbek zaprawy — wykonane niezależnie w Instytucie Weizmanna, na Oxfordzie i w laboratorium Beit Analytix na Florydzie — potwierdziło budowę w czasach Heroda, a analiza architektoniczna sugeruje inspiracje grobowcami typu heroon z Lycji (dziś płd.-zach. Turcja). Kompleks o powierzchni ok. 2000 m² byłby, według tych ustaleń, największym „heroon-temenos” świata hellenistycznego.

Wnętrze jaskini pozostaje niemal niezbadane — dostęp był ściśle ograniczany ze względów religijnych. Znane są trzy epizody eksploracji: relacja mnicha z 1119 roku, opis Beniamina z Tudeli z 1170 roku (trzy groty, sześć grobowców) oraz dwie izraelskie wyprawy po 1967 roku — w 1968/69 roku, gdy z polecenia Moshe Dajana przez wąski szyb spuszczono dwunastoletnią dziewczynkę z aparatem, i w 1981 roku, gdy archeolodzy weszli przez otwór przy mihrabie. Żadna nie dostarczyła rozstrzygających dowodów na tożsamość pochowanych. Budowla wielokrotnie zmieniała funkcję religijną — bizantyjski kościół, meczet po 637 roku, przebudowa Saladyna po 1187, mameluckie ograniczenia dostępu dla Żydów (od 1267 r.) — a od masakry w 1994 roku i zaleceń komisji Shamgara jest formalnie podzielona między modlitwę muzułmańską i żydowską.

Powiązanie z Pismem

Historia zakupu jaskini Makpela to jeden z najszczegółowiej opisanych aktów prawnych w Księdze Rodzaju. Po śmierci Sary w Kiriat-Arba, czyli Hebronie, Abraham — sam określając się jako „przybysz i przychodzień” w tej ziemi (Rdz 23,4) — prosi miejscowych, synów Cheta, o grób na własność, wskazując konkretne miejsce: „Aby mi ustąpił swą jaskinię Makpela, która znajduje się na końcu jego pola. Niech mi ją odda za odpowiednią cenę jako grób na własność wśród was” (Rdz 23,9 UBG). Efron Chetyta, właściciel pola, początkowo proponuje grunt w darze, lecz Abraham nalega na zapłatę — transakcja zostaje sfinalizowana publicznie, przy bramie miasta, za czterysta syklów srebra „w obiegu u kupców” (Rdz 23,16).

Skutek Pismo opisuje precyzyjnie: „Potem Abraham pochował swoją żonę Sarę w jaskini pola w Makpelu naprzeciwko Mamre, czyli Hebronie, w ziemi Kanaan” (Rdz 23,19 UBG). Od tej chwili Makpela staje się rodzinnym grobowcem patriarchów. Pochowano tam Abrahama (Rdz 25,9-10), a przed śmiercią Jakub instruuje synów: „Pogrzebcie mnie z moimi ojcami w jaskini, która jest na polu Efrona Chetyty; W jaskini, która jest na polu Makpela naprzeciwko Mamre w ziemi Kanaan. Kupił ją wraz z polem Abraham od Efrona Chetyty jako grób na własność. Tam pogrzebano Abrahama i jego żonę Sarę, tam pogrzebano Izaaka i jego żonę Rebekę. Tam też pogrzebałem Leę” (Rdz 49,29-31 UBG). Zgodnie z Rdz 50,13 synowie Jakuba sprowadzili jego ciało z Egiptu i pochowali w tej samej jaskini.

Dla narracji Księgi Rodzaju zakup Makpeli ma znaczenie większe niż samo miejsce pochówku — to pierwszy udokumentowany akt własności ziemi obiecanej przez Boga potomstwu Abrahama, dokonany mimo że patriarcha pozostawał w Kanaanie cudzoziemcem bez prawa do gruntu. Skrupulatność opisu (publiczne targi, odrzucenie daru, zapłata w srebrze wg wagi, wyliczenie granic pola i drzew) czyni z Rdz 23 swoisty akt notarialny wpisany w tekst święty — trwały ślad prawny obietnicy danej przez Jahwe (PAN), zanim jego potomkowie objęli ziemię na własność.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest istnienie i datowanie samej budowli: monumentalne ogrodzenie stoi nad grotami w Hebronie, jego technika kamieniarska odpowiada innym budowlom Heroda (Wzgórze Świątynne, Herodion, Masada), a badania radiowęglowe z 2026 roku potwierdzają datowanie na przełom er. Niekwestionowany jest też status miejsca jako obiektu nieprzerwanej czci religijnej trzech religii.

• Kto zlecił budowę. Atrybucja Herodowi opiera się na analogii stylistycznej (m.in. z heroonami lycyjskimi), nie na inskrypcji z jego imieniem. Część badaczy uważa, że pod murem kryją się fragmenty wcześniejszej, hasmonejskiej konstrukcji z II w. p.n.e., co komplikuje przypisanie zamysłu jednemu władcy.
• Tożsamość pochowanych. Utożsamienie jaskini z grobem patriarchów opiera się na ciągłej tradycji religijnej sięgającej co najmniej okresu Drugiej Świątyni, nie na badaniach szczątków. Wnętrze nigdy nie zostało systematycznie przebadane; nieliczne relacje z dostępu doń (1119, 1968/69, 1981) opisują groby i korytarze, lecz nie dają weryfikowalnych dowodów, czyje kości tam spoczywają.
• Hipoteza o „ukrytym grobie Heroda”. W 2026 r. badacze Chaim Shakolnik (COGAT) i dr Gershon Bar-Kochva (Orot Israel College) ogłosili w wywiadzie dla kanału C14, że na fotografiach z eksploracji z 1919 roku rozpoznali komorę grobową (tzelal kevura) przygotowaną przez Heroda dla siebie. To ciekawa, lecz niepotwierdzona hipoteza medialna — Herod ostatecznie spoczął w Herodionie, więc „zapasowy grobowiec” w Hebronie pozostaje spekulacją, nie faktem.
• Historyczność narracji z Rdz 23. Sposób transakcji (targi przy bramie, zapłata w srebrze wg wagi, odrzucenie daru) bywa łączony przez część badaczy (np. Kennetha Kitchena) ze zwyczajami z tabliczek z Nuzi i praw chetyckich z II tysiąclecia p.n.e. Inni widzą tu konwencje literackie późniejszych, nowobabilońskich „dokumentów dialogowych” — data powstania tekstu pozostaje przedmiotem sporu biblistów.

Znaczenie

Niezależnie od sporu o atrybucję i zawartość jaskini, sama budowla ma wartość dokumentalną rzadko spotykaną w archeologii regionu. To jedyne miejsce, gdzie herodiańską kamieniarkę można dziś oglądać niemal w całości, w oryginalnej wysokości — podczas gdy analogiczne mury Wzgórza Świątynnego znamy głównie z fragmentów ocalałych spod zniszczeń rzymskich. Hebron pokazuje więc, jak wyglądało sakralne budownictwo czasów Heroda w pełnym rozmachu, i potwierdza, że jego ambicje sięgały daleko poza Jerozolimę.

Dla czytelnika Księgi Rodzaju znaczenie jest inne, choć komplementarne: fakt, że społeczność żydowska okresu Drugiej Świątyni uznawała konkretną jaskinię za grób Abrahama i wzniosła nad nią budowlę rangi porównywalnej ze Wzgórzem Świątynnym, pokazuje, jak głęboko zakorzeniona była pamięć o zakupie opisanym w Rdz 23. Sam tekst kładzie nacisk nie na cud, lecz na prozaiczny, udokumentowany akt nabycia własności — Makpela przypomina, że biblijna obietnica ziemi miała dla autorów Pisma konkretny, prawny wymiar. Do dziś miejsce pozostaje czynnym ośrodkiem kultu trzech religii, co świadczy o sile tej tradycji.

Źródła

• Cave of the Patriarchs — Wikipedia — wymiary murów, chronologia eksploracji i podziału religijnego.
• Cave of the Patriarchs — Encyclopaedia Britannica — zarys historyczny i religijny.
• Herodian architecture — Wikipedia — porównanie z innymi budowlami Heroda.
• The Herodian Heroon above the cave of the Patriarchs — Humanities and Social Sciences Communications (2026) — datowanie C-14 i inspiracje lycyjskie.
• Cave of the Patriarchs — New World Encyclopedia — wymiary murów i przebudowy.
• Patriarchal Burial Site Explored for First Time in 700 Years — BAS — eksploracja podziemi 1968/69.
• Herod built a secret tomb for himself — Israel365 News (2026) — hipoteza o ukrytej komorze; źródło popularne.
• The Nuzi Tablets — Biblical Archaeology Society — kontekst prawny do dyskusji o Rdz 23.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Rdz 23,4.9.16.19; 25,9-10; 49,29-31; 50,13.