Blog

U źródeł rzeki Jarkon, tam gdzie starożytna „droga morska” (Via Maris) zwężała się do wąskiego przesmyku, leży kopiec Tel Afek — biblijny Afek, później herodiańskie Antipatris. To właśnie stąd, według Pierwszej Księgi Samuela, Filistyni ruszyli na Izraela i w bitwie pod Eben-Ezer zdobyli Arkę Przymierza. Czy łopata archeologa potwierdza tę scenę? A jeśli tak — to co dokładnie, skoro samo miejsce izraelskiego obozu wciąż jest przedmiotem sporu?

Czym jest to „odkrycie”

Tel Afek (arab. Ras el-Ain) to jeden z najlepiej przebadanych kopców środkowego Izraela. Wznosi się przy obfitych, całorocznych źródłach Jarkonu, gdzie międzynarodowy trakt nadmorski musiał przecisnąć się między bagnami a górami Samarii. Kto trzymał ten przesmyk, kontrolował ruch między Egiptem a Mezopotamią przez całe tysiąclecia.

Systematyczne wykopaliska prowadziła tu od 1972 roku ekipa Uniwersytetu Telawiwskiego pod kierunkiem Mosze Kochawiego (współpraca m.in. Pirhiji Beck), odsłaniając głęboką stratygrafię z warstwami epoki brązu środkowego i późnego oraz epoki żelaza. Najgłośniejszym znaleziskiem okazała się rezydencja z późnej epoki brązu — masywny gmach na akropolu (Building 1104, „pałac VI”), który badacze określili jako siedzibę egipskiego zarządcy. Spłonął pod koniec XIII wieku p.n.e.

W jego gruzach znaleziono niewielkie, lecz sensacyjne archiwum klinowe: osiem tabliczek oraz egipskie inskrypcje i fragment hetyckiej odciśniętej pieczęci. Teksty spisano aż w pięciu językach — sumeryjskim, akadyjskim, kananejskim, egipskim i hetyckim — co jest wyjątkowe dla tak małego stanowiska w Kanaanie. Są wśród nich trójjęzyczne listy leksykalne (słowniki sumeryjsko-akadyjsko-kananejskie), dokumenty administracyjne oraz depozyt fundacyjny z kartuszem Ramzesa II. Perłą zbioru jest list z Ugarit: pismo urzędnika Takuhlinu do Hai (Haya), egipskiego dostojnika rezydującego w Afek, w sprawie zwrotu partii zboża. Itamar Singer datował go na około 1230 rok p.n.e.; to jedyny list z Ugarit odnaleziony dotąd w ziemi kananejskiej.

W warstwach z epoki żelaza I (XII w. p.n.e.), leżących nad zgliszczami egipskiej rezydencji, pojawia się ceramika filistyńska — materialny ślad nowej ludności morskiej osiadłej na równinie przybrzeżnej. To właśnie ten horyzont — schyłek dominacji egipskiej i nadejście Filistynów — stanowi tło biblijnych starć izraelsko-filistyńskich.

Około 3 km na wschód od Afek, na skraju gór Samarii koło dzisiejszego Rosz ha-Ajin, leży Izbet Sartah. To niewielkie stanowisko przebadali Kochawi i Israel Finkelstein w latach 1976–1978, odsłaniając trzy warstwy z epoki żelaza I (mniej więcej od XII do początku X w. p.n.e.). W fazie środkowej stał tu klasyczny dom czteroizbowy otoczony kilkudziesięcioma silosami zbożowymi — typowy zestaw wczesnoizraelskiej wioski rolniczej. W silosie nr 605 znaleziono w 1976 roku słynny ostrakon z Izbet Sartah: skorupę z ponad setką liter pisma protokananejskiego w pięciu wierszach, z których ostatni zawiera pełny 22-literowy alfabet (abecedariusz) zapisany od lewej do prawej. Datowany na XI wiek p.n.e., należy do najstarszych znanych abecedariuszy starohebrajskich.

Powiązanie z Pismem

Pierwsza Księga Samuela otwiera dramat utraty Arki od wskazania obozów obu stron:

„I słowo Samuela dotarło do całego Izraela. W tym czasie Izrael wyruszył przeciwko Filistynom do walki i rozbili obóz koło Ebenezer. Filistyni zaś rozbili obóz w Afek” (1 Sm 4,1 UBG).

Po pierwszej klęsce, w której padło około czterech tysięcy Izraelitów, starsi sprowadzili z Szilo Arkę przymierza Jahwe (PAN), licząc, że jej obecność przechyli szalę. Skutek był odwrotny — druga bitwa okazała się katastrofą:

„I arka Boga została zabrana, a dwaj synowie Heliego, Chofni i Pinchas, polegli” (1 Sm 4,11 UBG).

Wieść o utracie Arki zabiła starego kapłana Heliego, a żona Pinchasa nazwała nowo narodzonego syna Ikabod — „nie ma chwały”:

„Dlatego powiedziała: Odeszła chwała od Izraela, gdyż arka Boga została zabrana” (1 Sm 4,22 UBG).

Jeśli biblijny Afek to Tel Afek, a Eben-Ezer to Izbet Sartah, to obie armie stały po dwóch stronach tego samego przesmyku: Filistyni na równinie przy źródłach Jarkonu, Izrael na wzgórzu u progu gór — dokładnie tam, gdzie archeologia znajduje z jednej strony ceramikę filistyńską, a z drugiej wczesnoizraelską wioskę z pismem alfabetycznym.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne (lub bardzo dobrze udokumentowane):

• Realność i chronologia stanowisk. Tel Afek i Izbet Sartah to fakty archeologiczne: przebadane warstwy, publikowane raporty, datowana ceramika i architektura.
• Egipska rezydencja i archiwum klinowe. Istnienie późnobrązowego gmachu administracyjnego, jego pożar u schyłku XIII w. p.n.e. oraz zestaw wielojęzycznych tabliczek (z listem z Ugarit i kartuszem Ramzesa II) są potwierdzone i opublikowane.
• Filistyński i wczesnoizraelski kontekst epoki żelaza I. Ceramika filistyńska w Afek oraz wioska z Izbet Sartah realnie ilustrują świat, w którym rozgrywa się 1 Sm 4 — starcie osiadłych Izraelitów z ludami morskimi.
• Ostrakon z Izbet Sartah jako jeden z najstarszych abecedariuszy potwierdza, że pismo alfabetyczne było w tym środowisku znane już w XI w. p.n.e.

Dyskutowane:

• Lokalizacja Eben-Ezer. Utożsamienie z Izbet Sartah zaproponowali m.in. Kochawi, Finkelstein i Mosze Garsiel — opiera się ono na geografii (2–3 km od Afek, po właściwej stronie przesmyku), a nie na zachowanej nazwie. Inni umieszczają Eben-Ezer gdzie indziej (np. w okolicy Kafr Kasim). Sama Biblia zresztą podaje, że nazwę „Eben-Ezer” („kamień pomocy”) nadał dopiero później Samuel po zwycięstwie (1 Sm 7,12) — w 1 Sm 4 mamy więc antycypację nazwy.
• Który „Afek”? W Biblii nazwę Afek nosi kilka miejsc. Większość badaczy wiąże Afek z 1 Sm 4 z Tel Afek nad Jarkonem, ale np. C. R. Conder wskazywał inne ruiny. Utożsamienie jest najbardziej prawdopodobne, choć nie „podpisane” inskrypcją.
• Etykieta „rezydencji zarządcy”. Nazwa Building 1104 jako „siedziby gubernatora” bywa kwestionowana; część badaczy (m.in. reinterpretacje Y. Gadota i Y. Gorena) woli mówić ostrożniej o egipskim majątku administracyjnym.
• Treść ostrakonu. To najważniejsze zastrzeżenie wobec sensacji: pojawiały się popularne twierdzenia, jakoby ostrakon z Izbet Sartah „zapisywał wędrówki Arki” czy wręcz wymieniał kapłana Chofniego. Główny nurt nauki tego nie potwierdza — czytelny jest przede wszystkim abecedariusz, a całość interpretuje się najczęściej jako ćwiczenie skryby (tak m.in. Aharon Demsky), a nie relację z bitwy. Ostrakon świadczy o piśmienności, nie o przebiegu wojny.
• Historyczność narracji. Wśród biblistów trwa dyskusja o tym, na ile wczesne partie Ksiąg Samuela oddają wydarzenia XI w. p.n.e. Archeologia dostarcza wiarygodnego tła, nie zaś dowodu na pojedynczą bitwę.

Znaczenie

Afek i Izbet Sartah to podręcznikowy przykład tego, jak archeologia oświetla Biblię, nie „udowadniając” jej scena po scenie. Nie mamy tabliczki z opisem klęski Izraela ani inskrypcji z imieniem Heliego. Mamy natomiast rzeczywisty krajobraz konfliktu: strategiczny przesmyk przy źródłach Jarkonu, filistyńską ceramikę tam, gdzie Biblia stawia obóz Filistynów, i wczesnoizraelską osadę po drugiej stronie doliny. To dokładnie ten świat — schyłku egipskiej dominacji, napływu Filistynów i formowania się Izraela — który zakłada opowieść o utracie Arki.

Wielojęzyczne archiwum z Afek pokazuje przy tym, jak głęboko Kanaan był wpięty w wielkie mocarstwa późnego brązu tuż przed epoką sędziów, a ostrakon z Izbet Sartah — że pismo alfabetyczne nie było tu niczym wyjątkowym już w XI w. p.n.e. Dla czytelnika Pisma zostaje i trzeźwa lekcja: sama obecność świętego przedmiotu — Arki — nie gwarantuje zwycięstwa. „Odeszła chwała od Izraela” nie dlatego, że wróg był silniejszy, lecz dlatego, że lud i jego kapłani odeszli od wierności Jahwe (PAN).

Źródła

• Wikipedia, Antipatris — przegląd stanowiska Tel Afek/Antipatris: położenie u źródeł Jarkonu, wykopaliska Kochawiego, egipska rezydencja, tabliczki klinowe, warstwy filistyńskie, herodiańskie Antipatris.
• Wikipedia, Battle of Aphek — bitwa z 1 Sm 4, utożsamienia lokalizacji i debata o historyczności.
• BiblePlaces, Aphek, Antipatris — kontekst geograficzny i biblijny, egipska „rezydencja gubernatora”, Antipatris Heroda.
• BibleWalks, Eben Ezer (Izbet Zarta) — stratygrafia Izbet Sartah, dom czteroizbowy, silosy i ostrakon z silosu 605, dyskusja nad utożsamieniem z Eben-Ezer.
• I. Singer, „Takuhlinu and Haya: Two Governors in the Ugarit Letter from Tel Aphek”, Tel Aviv 10 (1983) — analiza i datowanie listu z Ugarit (ok. 1230 p.n.e.).
• Y. Gadot, E. Yadin (red.), Aphek-Antipatris II: The Remains on the Acropolis (Tel Aviv University, 2009) — raport z wykopalisk Kochawiego i Beck oraz reinterpretacja inskrypcji z egipskiej rezydencji.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 1 Sm 4,1.11.22 (oraz kontekst 1 Sm 4,2–3.10.17–18.21; 7,12).

W zbiorach Muzeum Egipskiego w Berlinie leży niepozorny, uszkodzony fragment granitowego postumentu pod posąg — kawałek kamienia z płaskorzeźbami stóp trzech związanych jeńców, przy których wyryto nazwy podbitych krain. Dwie z nich odczytuje się bez trudu: Aszkelon i Kanaan. Trzecia, z ubytkiem właśnie w miejscu decydującego znaku, od ponad dwudziestu lat dzieli egiptologów, bo jeden z nich odczytał w niej imię „Izrael” — starsze od najstarszej bezspornej wzmianki o tym ludzie nawet o dwa stulecia. Czy to naprawdę najwcześniejszy pozabiblijny ślad Izraela w Kanaanie, czy tylko zbyt śmiała rekonstrukcja jednego zniszczonego znaku?

Czym jest to „odkrycie”

Przedmiot znany jest w literaturze fachowej jako berliński postument (Berlin Pedestal, katalogowany jako ÄM 21687 w Ägyptisches Museum und Papyrussammlung w Berlinie). To fragment granitowej podstawy posągu, mierzący ok. 40 na 46 cm, przedstawiający dolną część sceny typowej dla egipskiej propagandy triumfalnej: rząd związanych, klęczących jeńców, z których każdy „reprezentuje” podbity lud lub krainę, podpisaną w owalnym kartuszu-„pierścieniu nazwy” tuż nad jego postacią. Taki motyw — poniżeni wrogowie faraona depczący symbolicznie własne imiona — pojawia się na wielu egipskich reliefach i miał czysto propagandowy charakter, niezależnie od tego, czy dany lud faktycznie został pokonany.

Zabytek nie pochodzi z wykopalisk: w 1913 roku kupił go w Egipcie od handlarza starożytnościami niemiecki egiptolog Ludwig Borchardt, razem z drugim, podobnym fragmentem (ÄM 21688). Brak kontekstu archeologicznego to istotne ograniczenie — nie wiadomo, z jakiej świątyni pochodził ani w jakich okolicznościach trafił na rynek antykwaryczny.

Z trzech zachowanych kartuszy pierwszy czyta się jako Aszkelon, a drugi jako Kanaan — te odczyty nie budzą sporu. Trzeci, prawy, jest uszkodzony właśnie w górnej części, gdzie powinien się znajdować pierwszy znak. W 2001 roku niemiecki egiptolog Manfred Görg zaproponował, że brakujący znak to hieroglif sępa (znak Gardinera G1, oddający egipskie „alef”), co pozwoliłoby odczytać całość jako archaiczną formę imienia „Izrael” — nawet o dwa stulecia starszą od steli Merenptaha, dotąd uznawanej za najstarszy pozabiblijny zapis tej nazwy.

W 2010 roku Görg wraz z Peterem van der Veenem i Christofferem Theisem opublikował w „Journal of Ancient Egyptian Interconnections” artykuł rozwijający tę hipotezę. Badacze wykonali odlewy z folii aluminiowej (grudzień 2009) oraz zlecili skanowanie 3D fragmentu (lipiec 2011, firma TrigonArt/Bauer-Praus w Berlinie), argumentując, że zdjęcia w świetle padającym pod kątem i skan potwierdzają obecność wyrytego dzioba, nóżki ze szponem i zarysu brzucha ptaka — a więc sępa, a nie przypadkowego uszkodzenia kamienia. Zasugerowali też, że pisownia nazw Aszkelon i Kanaan odpowiada konwencjom z czasów Amenhotepa II (ok. 1453–1419 p.n.e.), co wskazywałoby, że oryginalna lista mogła powstać już wtedy — nawet jeśli sam zachowany fragment, sądząc po stylu rzeźby, jest później sporządzoną kopią (z czasów Horemheba lub Ramzesa II).

Powiązanie z Pismem

Jeśli odczyt „Izrael” na berlińskim postumencie byłby trafny, a proponowana wczesna datacja słuszna, zabytek dotyczyłby dokładnie tego etapu dziejów, który opisuje Księga Jozuego: momentu, w którym lud Izraela wchodzi do Kanaanu i zaczyna być rozpoznawany jako odrębna grupa etniczna przez sąsiadów. Księga Jozuego otwiera się słowami skierowanymi przez Jahwe (PAN) do następcy Mojżesza: „Mojżesz, mój sługa, umarł; teraz więc wstań, przepraw się przez ten Jordan, ty i cały ten lud, do ziemi, którą daję im, synom Izraela” (Joz 1,2 UBG). Kilka wersów dalej pada obietnica: „Wzmocnij się i bądź mężny. Ty bowiem dasz temu ludowi w dziedzictwo ziemię, którą przysiągłem dać ich ojcom” (Joz 1,6 UBG).

Zwolennicy tzw. wczesnej chronologii wyjścia z Egiptu — opierający się między innymi na wzmiance z 1 Księgi Królewskiej 6,1 o 480 latach dzielących exodus od czwartego roku panowania Salomona — datują wejście Izraela do Kanaanu pod wodzą Jozuego na przełom XV i XIV wieku p.n.e., czyli właśnie na okres, w którym Görg i współautorzy chcieliby umieścić oryginał berlińskiego reliefu. To dlatego zabytek budzi zainteresowanie zwłaszcza w środowiskach opowiadających się za wczesną datą: gdyby odczyt się potwierdził, mielibyśmy zewnętrzne poświadczenie istnienia grupy zwanej „Izrael” w Kanaanie mniej więcej w czasie, w którym Biblia umieszcza podbój, a nie dopiero sto–dwieście lat później. Warto jednak pamiętać, że sam tekst Księgi Jozuego nie wspomina o żadnym egipskim pomniku — postument, nawet w najbardziej optymistycznym odczycie, milczy o przebiegu podboju, mówi jedynie (być może) o samym fakcie istnienia ludu noszącego to imię.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest, że berliński postument to autentyczny egipski zabytek z okresu Nowego Państwa, że pierwsze dwa kartusze odczytuje się jednoznacznie jako Aszkelon i Kanaan, oraz że trzeci kartusz jest realnie uszkodzony dokładnie w miejscu decydującym o całej interpretacji. Pewne jest też, że relief nie ma udokumentowanej proweniencji — kupiono go od handlarza w 1913 roku, bez zapisanego miejsca znalezienia, co nakazuje ostrożność przy każdej dalekosiężnej interpretacji.

Dyskutowane jest niemal wszystko inne. Po pierwsze — czy brakujący znak rzeczywiście przedstawiał sępa; interpretacja śladów na uszkodzonym kamieniu, mimo skanowania 3D i odlewów z lat 2009–2011, pozostaje z natury rzeczy w pewnym stopniu subiektywna. Po drugie — nawet przy przyjęciu znaku sępa, sama pisownia budzi zastrzeżenia językowe: egiptolog James K. Hoffmeier zwrócił uwagę, że w rekonstruowanym zapisie pojawia się głoska odpowiadająca „sz”, a nie „s”, co różni się od pisowni użytej później na steli Merenptaha i czyni utożsamienie z biblijnym Izraelem lingwistycznie niepewnym. Po trzecie — w 2020 roku egiptolog Robert K. Ritner opublikował obszerną polemikę pt. „The Supposed Earliest Hieroglyphic Mention of Israel (Berlin ÄM 21687): A Refutation”, w której odrzucił odczyt „Izrael” jako nieuzasadniony istniejącym materiałem źródłowym; podobne zastrzeżenia zgłaszał Faried Adrom. Z drugiej strony część badaczy, np. Bryant Wood, przyjęła propozycję Görga przychylnie.

Sporna jest datacja: czy zachowany fragment powstał już za XVIII dynastii, czy jest późniejszą kopią starszej listy — a od tego zależy, o ile faktycznie wyprzedzałby stelę Merenptaha: o kilkadziesiąt lat czy o dwa stulecia. Z tych powodów większość egiptologów traktuje odczyt „Izrael” jako możliwy, lecz niepotwierdzony — status zabytku pozostaje w kategorii „sporne”, a entuzjazm wobec niego widoczny jest wyraźniej w środowiskach zaangażowanych w obronę wczesnej chronologii biblijnej (np. Associates for Biblical Research) niż w głównym nurcie egiptologii.

Znaczenie

Nawet jeśli odczyt „Izrael” na berlińskim postumencie nigdy nie zostanie jednoznacznie rozstrzygnięty, spór wokół niego dobrze pokazuje, jak działa warsztat egiptologa: pojedynczy uszkodzony znak może zaważyć na datowaniu całej historii ludu o dwieście lat, dlatego wnioski formułuje się ostrożnie, a nowe metody obrazowania traktuje się jako pomoc w odczycie, nie jako dowód rozstrzygający sam w sobie.

Niezależnie od losów tej hipotezy, niekwestionowaną najwcześniejszą pozabiblijną wzmianką o Izraelu pozostaje stela Merenptaha z ok. 1208 roku p.n.e., przechowywana w Muzeum Egipskim w Kairze. Nazwa „Izrael” zapisana jest tam z determinatywem ludu (znakiem oznaczającym grupę ludzi), a nie determinatywem miasta czy krainy, użytym przy innych wymienionych w tej inskrypcji miejscowościach kananejskich — co sugeruje, że Izrael postrzegany był wtedy przez Egipcjan jako grupa etniczna, a nie zorganizowane państwo-miasto. Koresponduje to z obrazem Izraela z okresu sędziów: ludu rozproszonego w Kanaanie, dopiero zmierzającego ku państwowości.

Berliński postument, gdyby odczyt się potwierdził, przesunąłby ten obraz o kolejne pokolenia wstecz, bliżej czasów opisanych w Księdze Jozuego. Dopóki jednak spór trwa, warto go traktować jako intrygującą, lecz niepewną poszlakę — nie jako „dowód” na cokolwiek. Rzetelna archeologia biblijna nie polega na dopasowywaniu każdego niejasnego znaku do znanej z Pisma nazwy, lecz na cierpliwym ważeniu materiału źródłowego.

Źródła

• Wikipedia (en), Berlin pedestal relief — opis zabytku, historia odczytu, argumenty za i przeciw, przegląd literatury: en.wikipedia.org/wiki/Berlin_pedestal_relief
• Wikipedia (en), Merneptah Stele — kontekst porównawczy: niekwestionowana najstarsza pozabiblijna wzmianka o Izraelu, datacja, treść inskrypcji, determinatyw ludu: en.wikipedia.org/wiki/Merneptah_Stele
• P. van der Veen, C. Theis, M. Görg, Israel in Canaan (Long) Before Pharaoh Merenptah? A Fresh Look at Berlin Statue Pedestal Relief 21687, Journal of Ancient Egyptian Interconnections 2:4 (2010) — opis metody odczytu, skanowania 3D i odlewów oraz argumentacji za wczesną datą: egyptianexpedition.org
• R. K. Ritner, The Supposed Earliest Hieroglyphic Mention of Israel (Berlin ÄM 21687): A Refutation, w: Semitic, Biblical, and Jewish Studies: Festschrift for Richard C. Steiner, Bialik Institute / Yeshiva University Press, Jerusalem–New York 2020, s. 38–53 — główna polemika odrzucająca odczyt „Izrael”, cytowana w bibliografii artykułu Wikipedii.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Joz 1,2.6; 1 Krl 6,1.

Niespełna dwadzieścia kilometrów na północ od Jerozolimy, wtopione w zabudowę palestyńskiej wsi Beitin, leży wzgórze uznawane od blisko dwustu lat za biblijne Betel. To tu, według Księgi Rodzaju, śniący Jakub ujrzał drabinę sięgającą nieba, a kilka wieków później król Jeroboam I ustawił jednego ze swoich złotych cielców. Trzy dekady wykopalisk odsłoniły warstwy sięgające trzeciego tysiąclecia przed Chrystusem i miasto zniszczone u progu epoki żelaza. Czego jednak archeolodzy – mimo tylu lat kopania – nigdy tam nie znaleźli i dlaczego sama tożsamość Beitin bywa dziś kwestionowana?

Czym jest to „odkrycie”

Nazwa „Beitin” zwróciła uwagę badaczy już w latach 30. XIX wieku, gdy amerykański biblista Edward Robinson zauważył w niej echo hebrajskiego Bet-El („dom Boga”). Od tego czasu identyfikację tę przyjmuje zdecydowana większość archeologów biblijnych, choć – jak zobaczymy niżej – nie brakuje głosów odmiennych. Pierwszy sondaż wykopaliskowy przeprowadził w 1927 roku William F. Albright; wieloletnie badania prowadzili potem on i James L. Kelso – wspólnie w 1934 roku, a następnie Kelso samodzielnie w 1954, 1957 i 1960. Pełne wyniki ogłoszono dopiero w 1968 roku, jako tom 39. rocznika American Schools of Oriental Research, The Excavation of Bethel (1934–1960).

Wykopaliska ujawniły długą, choć nieciągłą historię osadnictwa. Z wczesnej epoki brązu pochodzą groby, domy i tłocznie oliwek. W środkowej epoce brązu stało tu ufortyfikowane miasto kananejskie z bramami i świątynią, łączone przez część badaczy z biblijnym Luz – miastem noszącym tę nazwę, zanim Jakub przemianował je na Betel (Rdz 28,19). Warstwę tę zniszczyło najpewniej trzęsienie ziemi. Kolejne miasto, z późnej epoki brązu, spłonęło na przełomie XIII i XII wieku p.n.e. – Kelso wiązał to z podbojem Kanaanu, choć dziś wielu badaczy jest ostrożniejszych, widząc w tym efekt szerszego kryzysu kończącego epokę brązu. Na gruzach powstało skromniejsze osadnictwo epoki żelaza, przetrwałe – z przerwami – przez cały okres istnienia obu izraelskich królestw i później.

Najważniejszy dla tego tematu jest jednak fakt negatywny: mimo trzydziestu lat kopania ekspedycja Albrighta i Kelso nie odsłoniła żadnych pozostałości monumentalnej świątyni ani sanktuarium, które dałoby się połączyć z opisanym w Biblii ośrodkiem kultu cielca. Sam Kelso przyznawał to wprost: „ekspedycja nie znalazła żadnego śladu świątyni Jeroboama”. Częściowo tłumaczy to fakt, że około dwóch trzecich tellu leży dziś pod zabudową wsi Beitin i pozostaje niedostępne dla łopaty archeologa.

Powiązanie z Pismem

W Księdze Rodzaju Betel pojawia się jako miejsce przełomowego snu Jakuba, uciekającego przed gniewem Ezawa do Charanu. „I śniło mu się, że na ziemi stała drabina, a jej szczyt sięgał nieba. A oto aniołowie Boży wstępowali i zstępowali po niej” (Rdz 28,12 UBG). Po przebudzeniu Jakub wyznaje, że miejsce to nie było przypadkowe: naprawdę, jak mówi tekst, Jahwe (PAN) był na tym miejscu, choć on sam o tym nie wiedział (Rdz 28,16). Stawia więc pamiątkowy kamień, namaszcza go oliwą i nadaje miejscu nową nazwę: „I nadał temu miejscu nazwę Betel, lecz przedtem miasto nazywało się Luz” (Rdz 28,19 UBG).

Kilka wieków później, po rozpadzie zjednoczonej monarchii, Betel odzyskuje znaczenie w kontekście znacznie bardziej kontrowersyjnym. Obawiając się, że pielgrzymki do Jerozolimy skłonią poddanych do powrotu pod władzę Roboama, król Jeroboam I „sporządził dwa złote cielce i powiedział ludowi: Dość już waszego chodzenia do Jerozolimy. Oto twoi bogowie, Izraelu, którzy cię wyprowadzili z ziemi Egiptu. I postawił jednego w Betel, a drugiego umieścił w Dan” (1 Krl 12,28–29 UBG). Betel stało się odtąd oficjalnym sanktuarium północnego królestwa, z własnym kapłaństwem spoza rodu Lewiego i osobnym świętem kalendarzowym (1 Krl 12,31–33).

Losy sanktuarium kończy reforma króla Jozjasza pod koniec VII wieku p.n.e.: „Ponadto ołtarz, który był w Betel, i wyżynę uczynioną przez Jeroboama, syna Nebata, który przywiódł Izraela do grzechu – także ten ołtarz i wyżynę zburzył. Spalił wyżynę, starł na proch i spalił gaj” (2 Krl 23,15 UBG).

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest, że Beitin to realne, wielowarstwowe stanowisko z udokumentowanym osadnictwem od epoki brązu po czasy bizantyjskie oraz że od XIX wieku panuje wśród badaczy szeroki, choć nie powszechny, konsensus co do jego utożsamienia z biblijnym Betel. Pewne jest też, że mimo intensywnych poszukiwań nie odnaleziono tam budowli, którą dałoby się powiązać ze świątynią czy ołtarzem Jeroboama – dla porównania, w Dan odsłonięto rozległy kompleks kultowy epoki żelaza II z monumentalnym ołtarzem, w Betel takiego odpowiednika brak.

• Lokalizacja bywa kwestionowana. Niewielka grupa badaczy (D. Livingston, J. Bimson) argumentowała od lat 70. XX wieku, że opisy geograficzne w Biblii lepiej pasują do pobliskiego el-Bireh niż do Beitin. Pogląd odrzucany przez większość, ale wracający w literaturze co kilka lat.
• Czy Betel w ogóle było ośrodkiem w czasach Jeroboama? W 2009 roku Finkelstein i Singer-Avitz (ZDPV 125) uznali, że w X wieku p.n.e. – gdy tradycja umieszcza budowę sanktuarium – Betel było w najlepszym razie bardzo skromną osadą. Wyraźniejsze ślady datuje się dopiero na VIII–VII wiek p.n.e. Wniosek kwestionowany przez badaczy ufających historycznej warstwie opowieści biblijnej.
• Gdzie mogło stać sanktuarium? Skoro dwie trzecie tellu leży pod zabudową, część badaczy szuka miejsca kultu poza Beitin – np. na wzniesieniu 900 m na wschód (tzw. Punkt 914, badania A. Tavgera z 2016 r., figurki i pozostałości z epoki żelaza II). Osobno, w turystyce biblijnej krąży śmielsza hipoteza Ze’ewa Vilnaia (1980) o „budowli” koło osiedla Bet El – identyfikacja popularna, lecz nieoparta na systematycznych wykopaliskach i nieprzyjęta przez główny nurt archeologii.
• Zniszczenie z XIII/XII wieku p.n.e. Kelso łączył je z podbojem Jozuego; dziś większość badaczy widzi w tym część szerszego załamania miast kananejskich u schyłku epoki brązu.

Taki stan badań uzasadnia status „sporne” – nie dlatego, że identyfikacja Beitin z Betel jest odrzucana przez większość, lecz dlatego, że kluczowy element materialny, sanktuarium Jeroboama, nie został odnaleziony, a jego lokalizacja i samo istnienie osady w X wieku p.n.e. pozostają przedmiotem debaty.

Znaczenie

Betel to jedno z niewielu miejsc biblijnych, które spina niemal całą historię Starego Testamentu: od wędrówki patriarchów, przez ośrodek kultu królewskiego, po cel prorockiej krytyki i reformę Jozjasza. Archeologia w Beitin potwierdza „ramę” tej opowieści – realne, długo zamieszkane wzgórze na ważnym szlaku, z warstwami zniszczeń i odbudowy pasującymi ogólnie do rytmu dziejów Kanaanu i Izraela. Nie potwierdza natomiast – i zapewne nigdy nie potwierdzi jednoznacznie – konkretnych wydarzeń: snu Jakuba czy wyglądu cielców Jeroboama. To dobra ilustracja tego, czym archeologia biblijna realnie jest: nie narzędziem do „dowodzenia” tekstu świętego, lecz sposobem odtwarzania materialnego tła, w którym takie opowieści mogły funkcjonować – oraz, jak w przypadku brakującej świątyni Jeroboama, źródłem pytań trzymających dyskusję otwartą.

Spór o Betel jest też przypomnieniem, że krytyka proroków nie dotyczyła abstrakcyjnego bałwochwalstwa, lecz konkretnego ośrodka kultu. Kapłan Amazjasz mówił o Betel wprost: „A w Betel już więcej nie prorokuj, bo to jest świątynia króla i dom królewski” (Am 7,13 UBG). Ozeasz zapowiadał zaś jego kres razem z upadkiem monarchii: „Oto tak wam uczyni Betel z powodu waszej wielkiej niegodziwości. Król Izraela o świcie zostanie doszczętnie zgładzony” (Oz 10,15 UBG). Wykopaliska nie odsłoniły ruin tego konkretnego ołtarza – ale odsłoniły miasto, które rzeczywiście istniało i upadało dokładnie w tych stuleciach, o których mówią te teksty.

Źródła

• Wikipedia (en), hasło Bethel. en.wikipedia.org/wiki/Bethel
• Associates for Biblical Research, Locating Biblical Bethel – identyfikacja Beitin/el-Bireh. biblearchaeology.org
• Associates for Biblical Research, Further Considerations on the Location of Bethel at El-Bireh. biblearchaeology.org
• Associates for Biblical Research, Traditional Site of Bethel Questioned – cytat J. Kelso o braku śladów świątyni Jeroboama. biblearchaeology.org
• I. Finkelstein, L. Singer-Avitz, Reevaluating Bethel, ZDPV 125 (2009), s. 33–48. researchgate.net
• Bible Odyssey, The Sanctuaries at Dan and Bethel. bibleodyssey.org
• J. L. Kelso, W. F. Albright, The Excavation of Bethel (1934–1960), AASOR 39, 1968 (nota bibliograficzna). library.etf.edu
• I. Yang, The Continuity of the Cult at Bethel after Exile, Religions 13(7), 2022. mdpi.com
• BibleWalks.com, Beit El – Jacob’s dream – hipoteza Ze’ewa Vilnaia. biblewalks.com
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Rdz 28,12.16.19; 1 Krl 12,28–33; 2 Krl 23,15; Am 7,10–13; Oz 10,15.

W szufladzie Muzeum Brytyjskiego przez dziesięciolecia leżały dwa fragmenty gliny pokryte pismem klinowym, skatalogowane osobno i przypisane innemu władcy każdy. Dopiero gdy ktoś złożył je w jedną tabliczkę, okazało się, że opisują oblężenie i zdobycie judzkiej twierdzy Azeka — miasta, które Biblia wiąże z inwazją Sennacheryba na Judę. Problem w tym, że nawet po złożeniu fragmentów specjaliści nie są zgodni, który król kazał ten tekst spisać. Czy to relacja z czasów Ezechiasza, czy z kampanii sprzed dwunastu lat, prowadzonej jeszcze przez poprzednika Sennacheryba na tronie Asyrii?

Czym jest to „odkrycie”

Chodzi o dwa fragmenty glinianej tabliczki z pismem klinowym w języku akadyjskim, znane pod sygnaturami K.6205 i BM 82-3-23,131, przechowywane w British Museum. Oba pochodzą najprawdopodobniej z biblioteki Aszurbanipala w Niniwie (Kujundżyk), odkryte w połowie XIX wieku; pierwszy z nich opublikował już w 1870 roku Henry Rawlinson. Tabliczka ma niewielkie rozmiary (ok. 12 na 7 cm) i jest mocno uszkodzona: brakuje początku, końca i części środka tekstu.

Przez ponad sto lat oba fragmenty traktowano jako odrębne zabytki. Paul Rost przypisał w 1893 roku K.6205 królowi Tiglat-Pileserowi III, a Hugo Winckler w 1901 roku wydał drugi fragment w innym kontekście, sugerując nawet, że wymieniona w nim nazwa nie dotyczy Judy, lecz krainy „Jadija” (Sam’al) w Syrii. Przełom przyniósł rok 1974, gdy izraelski historyk Nadav Na’aman wykazał, że oba kawałki należą do jednej tabliczki, i opublikował ich wspólną edycję w BASOR, proponując zarazem gatunek literacki tekstu: „list do boga” — oficjalny raport władcy składany bogu Aszszurowi po kampanii.

Złożony tekst opisuje marsz przeciwko „krainie Judy”, pobór trybutu, a następnie okręg władcy zapisanego jako „[Hezek]iasz” Judy. Kolejne linijki poświęcone są miastu Azeka, określonemu jako twierdza „położona między moją granicą a krainą Judy”, wznosząca się na górskim grzbiecie „niczym ostrza sztyletów bez liku, sięgające ku niebu”. Opis oblężenia obejmuje ziemne rampy, tarany i szturm piechoty, a obrońcy mieli poczuć strach na widok kawalerii — po czym miasto zostaje zdobyte, splądrowane i spalone. Dalej tabliczka przechodzi do drugiego celu kampanii: „królewskiego miasta Filistynów”, które Ezechiasz miał wcześniej zająć i ufortyfikować (najczęściej identyfikowanego z Gat lub Ekronem), otoczonego wysokimi wieżami i fosą. Miasto to padło „za siódmym razem” (akad. ina 7-šu) natarcia.

Sposób zapisu imienia boga Aszszura (jako AN.ŠÁR) wskazuje, że zachowany egzemplarz mógł być kopią sporządzoną dopiero za Asarhaddona lub Aszurbanipala — niezależnie od tego, z czyjego panowania pochodzi sama kampania.

Powiązanie z Pismem

Punktem odniesienia jest 2 Księga Królewska 18, gdzie opisana jest inwazja Sennacheryba na Judę w czasach Ezechiasza: „W czternastym roku króla Ezechiasza Sennacheryb, król Asyrii, wyruszył przeciw wszystkim warownym miastom Judy i zdobył je” (2 Krl 18,13 UBG). Biblia relacjonuje dalej, że Ezechiasz próbował okupić się trybutem: „Postąpiłem źle, odstąp ode mnie. Cokolwiek na mnie nałożysz, poniosę” (2 Krl 18,14 UBG) — i oddał srebro ze skarbca, a nawet złoto zdarte z drzwi świątyni Jahwe (PAN). Sama Azeka nie jest tu wymieniona z nazwy — explicite pada tylko Lakisz — ale ogólny obraz kampanii przeciw judzkim twierdzom pogranicza koresponduje z tym, co relacjonuje inskrypcja.

Azeka pojawia się z nazwy w innym miejscu — w Księdze Jeremiasza, przy okazji dużo późniejszego, babilońskiego oblężenia Jerozolimy (ok. 588 r. p.n.e.): „Gdy wojsko króla Babilonu walczyło przeciwko Jerozolimie i przeciwko wszystkim pozostałym miastom Judy: przeciwko Lakisz i przeciw Azece. Tylko bowiem te warowne miasta pozostały z miast Judy” (Jr 34,7 UBG). Werset ten dotyczy innej wojny, ale pokazuje, że Azeka przez ponad sto lat była kluczową fortecą strzegącą dostępu do Jerozolimy od strony Szefeli.

Warto przywołać też jedyne miejsce w Biblii, gdzie z imienia pada król Sargon II — władca, któremu część badaczy przypisuje omawianą inskrypcję: „W roku, w którym Tartan przybył do Aszdodu, wysłany tam przez Sargona, króla Asyrii, walczył przeciw Aszdodu i go zdobył” (Iz 20,1 UBG). Fragment ten dotyczy kampanii z 712 roku p.n.e. — dokładnie tego okresu, do którego część uczonych datuje tekst z Azeki.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest istnienie i miejsce przechowywania tabliczki (British Museum, sygn. K.6205 + BM 82-3-23,131), fakt złożenia obu fragmentów przez Na’amana w 1974 roku oraz to, że tekst opisuje asyryjską kampanię przeciw „krainie Judy” i władcy zapisanemu jako Ezechiasz, obejmującą zdobycie Azeki i miasta filistyńskiego. Niezależnym potwierdzeniem samego faktu oblężenia Azeki są wykopaliska Uniwersytetu Tel Awiwskiego pod kierunkiem Odeda Lipschitsa — w sezonie 2020 odsłonięto tam rampę zbudowaną przez przekształcenie znacznie starszego, brązowowiecznego muru, a w jej nasypie znaleziono dwie kielichowe naczynia rytualne typu znanego z asyryjskich reliefów.

Dyskutowane pozostaje to, co dla historyków najważniejsze: któremu królowi przypisać tekst. Oficjalna, najnowsza edycja korpusu inskrypcji nowoasyryjskich (RINAP, wydanie Graysona i Novotny’ego, 2014) wprost stwierdza, że tekstu „nie da się jednoznacznie przypisać, dopóki nie pojawią się nowe dane”, i umieszcza go w tomie o Sennacherybie jedynie umownie, pod numerem katalogowym zarezerwowanym dla tekstów o niepewnym autorstwie. Za Sargonem II opowiadają się m.in. Becking, Cogan, Frahm, Fuchs, Galil i Tadmor; za Sennacherybem — sam Na’aman, a także Finkelstein, Silberman, Fritz, Maeir i Younger. Proponowane daty rozjeżdżają się równie mocno: rok 720 (tłumienie buntu na zachodzie przez Sargona), 712 (kampania Sargona przeciw Aszdodowi i Filistei — ta sama, o której mówi Iz 20,1), 701 (trzecia kampania Sennacheryba, opisana w 2 Krl 18) albo czas po 689 roku, jak proponował William Shea, zakładając drugą, nieudokumentowaną kampanię Sennacheryba przeciw Judzie.

Osobny spór budzi wyrażenie „za siódmym razem” (ina 7-šu) przy zdobyciu miasta filistyńskiego. Ostrożna interpretacja czyta je jako informację wojskową — miasto padło dopiero przy siódmym szturmie. Shea zaproponował w 1994 roku odczyt śmielszy: że chodzi o „jego (Ezechiasza) szabat”, co czyniłoby ten fragment najstarszą pozabiblijną wzmianką o szabacie. Odczyt ten pozostaje odosobniony i nie został przyjęty w oficjalnej edycji RINAP, trzymającej się tłumaczenia militarnego. Do tego dochodzi spór, czy „miasto filistyńskie” to Gat czy Ekron — Na’aman wskazywał na Gat, Shea się zgodził, inni pozostawiają pytanie otwarte. Wobec tak rozbieżnych głosów status tego znaleziska najrzetelniej opisać jako mieszany: fakt asyryjskiego uderzenia na Azekę w czasach Ezechiasza jest osadzony w szerszym kontekście, ale przypisanie tabliczki do konkretnego króla i roku pozostaje otwartym pytaniem badawczym.

Znaczenie

Niezależnie od tego, czy autorem był Sargon II, czy Sennacheryb, inskrypcja ma wartość, która nie zależy od rozstrzygnięcia tego sporu. Pokazuje, że asyryjskie kroniki pałacowe i biblijna relacja o kampaniach przeciw Judzie opisują ten sam świat geopolityczny: te same twierdze pogranicza Szefeli, te same techniki oblężnicze, te same napięcia między Jerozolimą a Filisteą. Wykopaliska w Tel Azece z 2020 roku — z rampą na starszych fortyfikacjach i rytualnymi naczyniami w nasypie — pokazują fizyczny ślad tej samej metody oblężniczej, którą chwali się autor tabliczki.

Historia odkrycia jest też dobrą ilustracją pracy asyriologów: dwa fragmenty leżały w muzealnych szufladach dziesiątki lat, błędnie przypisane dwóm różnym królom, zanim ktoś dosłownie przyłożył kawałek gliny do kawałka gliny i zauważył, że pasują. Nierozstrzygnięty spór o autorstwo przypomina, że archeologia biblijna rzadko daje gotowe odpowiedzi — częściej stawia precyzyjne pytania, które trzeba ważyć argument po argumencie.

Źródła

• A. K. Grayson, J. Novotny, The Royal Inscriptions of Sennacherib, King of Assyria, Part 2, RINAP 3/2, 2014 — najnowsza edycja krytyczna (nr kat. Sennacherib 1015) z pełnym zestawieniem stanowisk badaczy: oracc.museum.upenn.edu/rinap
• N. Na’aman, „Sennacherib’s ‘Letter to God’ on His Campaign to Judah”, BASOR 214 (1974), s. 25–39 — editio princeps złączonego tekstu: jstor.org/stable/1356102
• W. H. Shea, „Sargon’s Azekah Inscription: The Earliest Extrabiblical Reference to the Sabbath?”, AUSS 32/3 (1994), s. 247–251 — hipoteza autorstwa Sargona II i odczytu „szabatu”: auss.info (archiwum)
• Wikipedia, hasło „Azekah Inscription”: en.wikipedia.org/wiki/Azekah_Inscription
• Wikipedia, hasło „Sennacherib’s campaign in the Levant”: en.wikipedia.org/wiki/Sennacherib’s_campaign_in_the_Levant
• A. David, „Archaeologists Find Assyrian Siege Ramp at Biblical City of Azekah”, Haaretz, 2.09.2020 — wykopaliska Uniwersytetu Tel Awiwskiego: haaretz.com
• Armstrong Institute of Biblical Archaeology, „Assyrian Siege Ramp Uncovered at Tel Azekah”: armstronginstitute.org
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 2 Krl 18,13–14; Iz 20,1; Jr 34,7.

Gdzieś w chłodnym, górskim mieście dzisiejszego Iranu miał leżeć zwój, od którego zależało dokończenie budowy Świątyni. Czy archeolodzy kiedykolwiek dotknęli tego dokumentu, czy pozostaje on wyłącznie zapisem z kart Biblii? Historia Ekbatany — miasta, które klasyczni autorzy nazywali Agbataną, a Pismo „Achmetą” — pokazuje, jak blisko siebie leżą tu dobrze udokumentowana stolica perska i pojedyncze świadectwo tekstu biblijnego, którego materialnego odpowiednika nikt dotąd fizycznie nie odkopał.

Czym jest to „odkrycie”

Ekbatana to dzisiejsze miasto Hamadan w zachodnim Iranie, leżące na wysokości ponad 1800 metrów n.p.m. Według Herodota miasto założył medyjski król Deiokes w VII w. p.n.e. i otoczył je siedmioma koncentrycznymi murami o różnych kolorach, z pałacem i skarbcem w najbardziej wewnętrznym pierścieniu. Gdy w 550 r. p.n.e. Cyrus Wielki podbił Medię, Ekbatana nie straciła na znaczeniu — stała się letnią rezydencją królów perskich z dynastii Achemenidów, obok Babilonu, Suzy i Persepolis pełniącą też funkcję skarbca i archiwum. Chłodniejszy, górski klimat czynił ją wygodnym miejscem pobytu władcy w miesiącach letnich, a jednocześnie — jak zauważają badacze — dobrym miejscem do przechowywania dokumentów.

Współczesne wykopaliska prowadzone są na kopcu Tepe Hegmataneh (Tell Hagmatana), liczącym około 40 hektarów. Pierwsze prace prowadził w 1913 r. Francuz Charles Fossey, a systematyczne badania irańskie pod kierunkiem Mohammada Rahima Sarrafa trwały jedenaście sezonów, od 1983 do 2000 roku. Odsłonięto m.in. potężny mur obronny z cegły mułowej, siatkę ulic i zabudowy oraz achemenidzkie bazy kolumn, fragmenty glazurowanej cegły i monety partyjskie. Sami badacze zastrzegają jednak, że stosunkowo niewiele znalezisk da się dziś pewnie datować na okres medyjski, a większość obszaru starożytnego miasta wciąż leży pod współczesnym Hamadanem i jest niedostępna dla łopaty archeologa. W 1994 r. otwarto na miejscu muzeum Hegmataneh, a samo stanowisko trafiło na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Innymi słowy: istnienie Ekbatany jako medyjskiej, a potem achemenidzkiej stolicy administracyjnej i skarbowej jest dobrze poświadczone. Nie odnaleziono tam jednak — jak dotąd — żadnego pomieszczenia archiwalnego ani zwoju porównywalnego z tysiącami tabliczek administracyjnych odkopanych w Persepolis.

Powiązanie z Pismem

Ekbatana pojawia się w Biblii pod aramejską nazwą „Achmeta” w Księdze Ezdrasza, w opisie sporu wokół odbudowy Świątyni za panowania Dariusza I. Miejscowi urzędnicy perscy zakwestionowali prawo Żydów do budowy, więc król nakazał sprawdzenie dokumentów w archiwach państwowych. Tekst mówi najpierw o poszukiwaniach w Babilonie, po czym okazuje się, że sam zwój leżał w Achmecie — ciekawy, wiarygodny rys administracyjny: dokumenty imperium perskiego bywały przechowywane w kilku ośrodkach naraz, nie tylko w jednej stolicy.

„Wtedy król Dariusz rozkazał, aby szukano w archiwum, gdzie przechowywano skarby w Babilonie. I znaleziono w Achmecie, w pałacu w prowincji Medii, pewien zwój, w którym tak było napisane: W pierwszym roku króla Cyrusa, król Cyrus wydał dekret w sprawie domu Bożego w Jerozolimie: Dom ten ma być odbudowany” (Ezd 6,1-3 UBG). Zapisek podaje nawet wymiary budowli i sposób finansowania: „Jego wysokość – sześćdziesiąt łokci i jego szerokość – sześćdziesiąt łokci. Trzy rzędy z kamienia wielkiego i jeden rząd z nowego drewna. Koszty ma pokryć dom królewski” (Ezd 6,3-4 UBG).

Co ciekawe, Księga Ezdrasza przekazuje dekret Cyrusa w dwóch różnych wersjach. W rozdziale 1, po hebrajsku, brzmi on jak religijna proklamacja: „Tak mówi Cyrus, król Persji: Pan, Bóg niebios, dał mi wszystkie królestwa ziemi. On też rozkazał mi, abym zbudował dla niego dom w Jerozolimie, która jest w Judzie” (Ezd 1,2 UBG). W rozdziale 6, po aramejsku — czyli w języku ówczesnej administracji perskiej — ten sam dekret przybiera formę suchego memorandum skarbowego, bez odniesień religijnych, za to z konkretnymi liczbami i poleceniami dla urzędników. Ten kontrast — dwa style tego samego wydarzenia — jest jednym z powodów, dla których biblistyka od dawna dyskutuje o pochodzeniu obu tekstów.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest utożsamienie biblijnej „Achmety” ze starożytną Ekbataną, dzisiejszym Hamadanem — nazwa aramejska to wariant staroperskiego Hagmatana (greckie Agbatana), a rola miasta jako stolicy Medów, potem letniej rezydencji i skarbca królów perskich, jest potwierdzona przez Herodota, Ksenofonta i wykopaliska na Tepe Hegmataneh. Pewne jest też, że administracja Achemenidów prowadziła rozbudowaną, wielojęzyczną dokumentację skarbową i magazynową — poświadczają to niezależnie od Ezdrasza tzw. archiwa fortyfikacyjne i skarbowe z Persepolis: kilkanaście–dwadzieścia kilka tysięcy tabliczek z lat 509–457 p.n.e., a więc częściowo z tego samego panowania Dariusza I, który w Ezd 6 nakazuje przeszukać archiwa. To realny, materialny dowód na to, że opisany w Biblii typ zdarzenia — odnalezienie starego dokumentu skarbowego w królewskim archiwum — mieści się w znanej praktyce administracyjnej epoki.

Dyskutowane pozostaje kilka rzeczy. Po pierwsze, sam zwój z Ezd 6 nigdy nie został odnaleziony archeologicznie — nie ma żadnego fizycznego dokumentu, pomieszczenia archiwalnego ani pieczęci, które dałoby się połączyć z tym epizodem. Większość Ekbatany wciąż spoczywa pod współczesnym miastem, więc brak znaleziska nie jest dowodem, że dokumentu nigdy nie było — jest tylko brakiem potwierdzenia.

Po drugie, badacze spierają się o autentyczność aramejskich dokumentów w Ezd 4–6. Lester L. Grabbe uważa większość z nich za późniejsze, niehistoryczne konstrukcje literackie. Z kolei Richard C. Steiner i H.G.M. Williamson wskazują na cechy językowe świadczące ich zdaniem o autentycznym, kancelaryjnym pochodzeniu tych tekstów z epoki perskiej. Tamara Cohn Eskenazi datuje ostateczną redakcję materiału Ezd 1–6 na późny okres perski, ok. 370–350 r. p.n.e. — czyli nawet jeśli u podstaw leżą prawdziwe dokumenty, obecna forma literacka powstała dziesiątki lat, może i ponad wiek, po wydarzeniach z czasów Cyrusa.

Po trzecie, różnica między religijną wersją dekretu z Ezd 1 a biurokratycznym memorandum z Ezd 6 bywa odczytywana jako wskazówka, że przynajmniej jedna wersja nie jest dosłownym zapisem oryginału, lecz rekonstrukcją opartą na ogólnej wiedzy o polityce perskiej wobec podbitych ludów.

Po czwarte — częsty błąd w popularnych opracowaniach — nie należy mylić dekretu z Ezd 6 z tzw. Cylindrem Cyrusa, gliniastym walcem z inskrypcją akadyjską odkrytym w 1879 r. przez Hormuzda Rassama w fundamentach świątyni Esagila w Babilonie (dziś British Museum, nr BM 90920). Cylinder opisuje politykę Cyrusa wobec Babilonu i Mezopotamii — przywracanie posągów bogów na miejsce, powrót deportowanych ludów do swoich siedzib — ale nigdzie nie wspomina Jerozolimy, Judy ani Żydów. Jak podkreślają Mary Joan Winn Leith, Bob Becking czy Rainer Albertz, cylinder potwierdza co najwyżej ogólny charakter polityki Cyrusa, nie stanowi jednak bezpośredniego dowodu na historyczność konkretnego dekretu dotyczącego Świątyni w Jerozolimie.

Znaczenie

Nawet bez fizycznie odkopanego zwoju, obraz, jaki wyłania się z zestawienia Ekbatany, Persepolis i Babilonu, jest spójny: imperium perskie było państwem drobiazgowej, rozproszonej po kilku stolicach biurokracji, w którym stare dekrety skarbowe mogły czekać dekady w archiwum, zanim ktoś je odnalazł na żądanie urzędnika. Opis z Księgi Ezdrasza — poszukiwania w Babilonie, w końcu udane odnalezienie dokumentu w odległej, górskiej Achmecie — brzmi jak realny epizod z życia perskiej kancelarii, niezależnie od tego, czy zachowany dziś tekst jest dosłownym cytatem, czy późniejszą rekonstrukcją opartą na znanej praktyce.

Dla czytelnika Biblii fragment ten ma jeszcze inny wymiar: los Świątyni zależy tu nie od cudu, lecz od tego, czy urzędnik odnajdzie właściwy zwój w odpowiednim archiwum. Zwyczajna, biurokratyczna procedura państwa perskiego staje się miejscem, w którym — jak wcześniej zapowiadali prorocy, wskazując wprost na Cyrusa jako narzędzie w ręku Jahwe (PAN) — dopełnia się odbudowa domu Bożego w Jerozolimie. Ekbatana, odsłonięta archeologicznie tylko fragmentarycznie, pozostaje cichym świadkiem tego, jak polityka wielkiego imperium i historia niewielkiej prowincji judzkiej splotły się w jednym dokumencie z odległego archiwum w górach.

Źródła

• Ecbatana — Wikipedia (hasło encyklopedyczne o historii miasta, wykopaliskach na Tepe Hegmataneh i statusie UNESCO): https://en.wikipedia.org/wiki/Ecbatana
• Edict of Cyrus — Wikipedia (zestawienie dwóch wersji dekretu z Ezd 1 i Ezd 6 oraz spór o ich autentyczność, m.in. stanowisko L.L. Grabbego): https://en.wikipedia.org/wiki/Edict_of_Cyrus
• Cyrus Cylinder — Wikipedia (odkrycie w 1879 r. przez H. Rassama, dane muzealne British Museum BM 90920, treść inskrypcji i debata o jej związku z Biblią): https://en.wikipedia.org/wiki/Cyrus_Cylinder
• Book of Ezra — Wikipedia (datowanie i redakcja Księgi Ezdrasza, spór o autentyczność aramejskich dokumentów: Grabbe kontra Steiner i Williamson, datowanie T.C. Eskenazi): https://en.wikipedia.org/wiki/Book_of_Ezra
• Persepolis Administrative Archives — Wikipedia (archiwa fortyfikacyjne i skarbowe z Persepolis, ok. 509–457 p.n.e., jako materialny dowód administracyjnej praktyki archiwizacji w państwie Achemenidów): https://en.wikipedia.org/wiki/Persepolis_Administrative_Archives
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Ezd 1,2; 6,1-4

Kamienna stela z rzeźbą asyryjskiego króla i klinowym napisem biegnącym w poprzek jego szaty — cóż takiego mogła zapisać, by dwa i pół tysiąca lat później stać się jednym z rzadkich pozabiblijnych śladów istnienia izraelskiego króla? W 1967 roku w irackim kopcu Tell al-Rimah archeolodzy natrafili na taki tekst — a w nim imię „Joasza Samaryjczyka”. Czy to ten sam Joasz (Jehoasz), syn Jehoachaza, o którym mówi 2 Księga Królewska?

Czym jest to „odkrycie”

Wiosną 1967 roku brytyjski archeolog David Oates, prowadzący wykopaliska w Tell al-Rimah w północnym Iraku (region Sindżar, niedaleko starożytnej Niniwy), odsłonił wnętrze małej neoasyryjskiej świątyni. Przy podeście ołtarzowym, w miejscu bez precedensu wśród innych znalezisk tego typu, stała niemal nienaruszona stela z wapienia — kamienna płyta z wyobrażeniem króla i napisem klinowym.

Stela ma około 130 cm wysokości i 69 cm szerokości. Przedstawia władcę asyryjskiego nieco mniejszego niż naturalnej wielkości, a inskrypcja liczy dwadzieścia jeden linii tekstu biegnących w poprzek jego szaty. Dziewięć spośród tych linii zostało w starożytności celowo wyskrobanych — mimo uszkodzenia wciąż dają się odczytać. Wymazany fragment nosił imię Nergal-eresza, gubernatora prowincji Rasappa, który zlecił wykonanie steli w imieniu swojego króla; imię usunięto najpewniej po jego upadku z łask na dworze. To rzadki, namacalny ślad politycznej czystki sprzed niemal trzech tysięcy lat.

Napis identyfikuje głównego bohatera jako Adad-nirari III, króla Asyrii (panował ok. 811–783 p.n.e.). Tekst otwiera inwokacja do boga burzy Adada, po czym król tytułuje się „potężnym królem, królem świata, królem Asyrii” i opisuje kampanię na zachód: zebrał rydwany, wojsko i obozowiska i w ciągu jednego roku podporządkował sobie „całą krainę Amurru i Chatti” — czyli Syrię i Lewant. Dalej wymienia otrzymany trybut: dwa tysiące talentów srebra, tysiąc talentów miedzi, dwa tysiące talentów żelaza, trzy tysiące szat lnianych z kolorowym obszyciem — a wśród płacących władców pada zdanie: „otrzymałem trybut od Joasza Samaryjczyka, władcy Tyru i władcy Sydonu”.

To pierwsza w historii klinowa wzmianka o „Samarii” pod tą właśnie nazwą (asyr. Samerina) oraz — obok Czarnego Obelisku Salmanasara III, wspominającego Jehu — jeden z nielicznych zapisów imienia konkretnego króla Izraela w źródle spoza Biblii. Stela znajduje się dziś w Muzeum Irackim w Bagdadzie (nr inw. IM 70543). Pierwszą publikację naukową tekstu przygotowała Stephanie Page w 1968 r. na łamach czasopisma „Iraq”; do korpusu inskrypcji asyryjskich włączył ją A. Kirk Grayson (RIMA 3, tekst A.0.104.7), a angielski przekład opublikował m.in. K. Lawson Younger w zbiorze „Context of Scripture”.

Powiązanie z Pismem

Temat prowadzi wprost do 2 Księgi Królewskiej 13, gdzie opisane są rządy dwóch kolejnych królów Izraela: Jehoachaza i jego syna Jehoasza (Joasza). Za panowania Jehoachaza Izrael cierpiał pod naciskiem Aramu (Syrii): „I zapalił się gniew Pana przeciw Izraelowi, i wydał go w rękę Chazaela, króla Syrii, i w rękę Ben-Hadada, syna Chazaela, po wszystkie ich dni” (2 Krl 13,3 UBG). Gdy jednak król błagał o pomoc, Pan zareagował: „I Pan dał Izraelowi wybawcę, tak że wyszli spod ręki Syryjczyków, i synowie Izraela mieszkali w swoich namiotach jak dawniej” (2 Krl 13,5 UBG).

Tekst biblijny nie mówi wprost, kim był ów „wybawca” — i to właśnie w tym miejscu historycy sięgają po stelę z Tell al-Rimah. Kampanie Adad-nirari III na zachodzie osłabiły królestwo Aram-Damaszek na tyle, że Izrael zyskał okres oddechu i mógł odzyskać utracone terytoria. Widać to już w dalszych wersetach tego samego rozdziału, opisujących następcę Jehoachaza — Jehoasza: „Jehoasz, syn Jehoachaza, znowu odebrał z ręki Ben-Hadada, syna Chazaela, te miasta, które podczas wojny ten zabrał z ręki jego ojca Jehoachaza. Joasz pokonał go trzy razy i odzyskał miasta Izraela” (2 Krl 13,25 UBG).

Co istotne, władca Damaszku wymieniony w tekście asyryjskim jako „Mari” (co w języku aramejskim znaczy po prostu „mój pan” — zapewne tytuł, a nie imię własne) jest przez większość badaczy utożsamiany właśnie z Ben-Hadadem III, synem Chazaela — tym samym, którego pokonał Jehoasz w biblijnej relacji. Sama stela nie opisuje bitwy między Aramem a Asyrią — mówi jedynie o zebranym trybucie — ale inne inskrypcje Adad-nirari III (m.in. tzw. stela z Saba’a) potwierdzają, że władca Damaszku został zmuszony do uległości. Jehoasz Samaryjczyk, wymieniony w tym samym akapicie co Tyr i Sydon, płacił trybut temu samemu asyryjskiemu królowi — najwyraźniej licząc, że lepiej opłacić się mocarstwu z północy niż dalej znosić ucisk słabnącego, lecz wciąż groźnego sąsiada z Damaszku.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: stela została odkryta w 1967 roku w Tell al-Rimah przez ekspedycję Davida Oatesa, znajdowała się w cella niewielkiej neoasyryjskiej świątyni i dziś przechowywana jest w Muzeum Irackim w Bagdadzie (IM 70543).
• Pewne: inskrypcja wymienia „Joasza Samaryjczyka” (akad. Iuʾasu māt Samerināya) obok władców Tyru i Sydonu jako płatników trybutu na rzecz Adad-nirari III — to pierwsze klinowe użycie nazwy „Samaria” w odniesieniu do Królestwa Izraela.
• Pewne: tekst został wystawiony przez Nergal-eresza, gubernatora prowincji Rasappa, a jego imię zostało później celowo wyskrobane — ślad politycznego upadku tego urzędnika, choć wciąż czytelny.
• Dyskutowane — data: większość badaczy datuje trybut Joasza na ok. 796 r. p.n.e. (kampania przeciw Manṣuate wg asyryjskiego kanonu eponimów), inni wiążą go z wcześniejszymi latami tej samej dekady (803–802 p.n.e., kampanie „przeciw Baʾali” i „przeciw wybrzeżu morskiemu”). Różnica wynika z tego, że stela sama w sobie nie podaje roku — wiąże się ją z szerszym okresem zachodnich kampanii Adad-nirari III (ok. 805–796 p.n.e.), a nie z jednym, precyzyjnie ustalonym rokiem.
• Dyskutowane — tożsamość „wybawcy”: utożsamienie biblijnego „wybawcy” z 2 Krl 13,5 z Adad-nirari III (lub ogólniej z presją Asyrii na Aram) jest szeroko przyjmowaną hipotezą wśród historyków i komentatorów (odwołują się do niej m.in. autorzy prac o synchronizacji chronologii biblijnej z asyryjską), lecz sam tekst biblijny nie nazywa wybawcy po imieniu. Część komentatorów wskazuje alternatywnie na późniejszych władców izraelskich (jak Jeroboam II) jako na tych, za sprawą których „ucisk” faktycznie ustąpił — traktując rolę Asyrii jako czynnik pośredni, a nie bezpośrednią odpowiedź na modlitwę Jehoachaza.
• Dyskutowane — identyfikacja „Mariʾ” z Damaszku: uczeni w większości zgadzają się, że tytuł „Mariʾ” w tekstach Adad-nirari III odnosi się do Ben-Hadada III, syna Chazaela, znanego z 2 Krl 13,24-25, ale ponieważ „Mariʾ” to tytuł („mój pan”), a nie zapisane wprost imię własne, pewność tej identyfikacji opiera się na zbieżności chronologicznej i kontekstowej, a nie na bezpośrednim zapisie imienia.

Znaczenie

Stela z Tell al-Rimah nie opowiada wielkiej bitwy ani cudu — jest suchym zapisem administracyjnym, listą trybutów. Właśnie dlatego jest tak cenna: nie miała nikogo przekonywać ani niczego udowadniać, po prostu odnotowywała fakty gospodarczo-polityczne ważne dla asyryjskiej kancelarii. A mimo to wpisuje się dokładnie w tło, jakie rysuje 2 Księga Królewska — słabnący Aram, zagrożony Izrael i pojawienie się nowego, potężnego gracza znad Tygrysu i Eufratu.

Inskrypcja dostarcza też twardego punktu zaczepienia dla chronologii: skoro Jehoasz z Izraela płacił trybut Adad-nirari III w połowie lat 90. VIII wieku p.n.e., to jego panowanie (i panowanie poprzedzającego go Jehoachaza) można wiązać z konkretnym, dobrze udokumentowanym oknem czasowym w historii Asyrii — a to z kolei pomaga w datowaniu wcześniejszych i późniejszych królów Izraela i Judy.

Wreszcie stela pokazuje coś, co łatwo przeoczyć, czytając same rozdziały o królach: że o losach regionu decydowali nie tylko monarchowie, ale i potężni gubernatorzy prowincji, tacy jak Nergal-eresz — ludzie, którzy w imieniu słabszych władców Asyrii budowali imperialny system trybutów. Z takiego systemu — a nie z pojedynczej bitwy — wyrosła chwilowa ulga, jaką Izrael odczuł za dni Jehoachaza i Jehoasza, zanim kilkadziesiąt lat później Asyria, pod wodzą Tiglat-Pilesera III, wróciła w te same strony już nie po trybut, lecz by podbić i deportować.

Źródła

• Tell al-Rimah stela – Wikipedia (EN) — podstawowe dane: odkrycie 1967, wymiary, treść trybutu, publikacje Page (1968) i Shea (1978).
• The Tell al-Rimah Stela – Livius.org (tłumaczenie wg „Context of Scripture”, K.L. Younger) — pełny przekład fragmentów inskrypcji.
• Tel Al Rimah Stele, 797 BCE – Center for Online Judaic Studies — numer inwentarzowy Muzeum Irackiego (IM 70543), rola Nergal-eresza jako fundatora steli.
• Stele Of Tell al-Rimah… – Ancient Pages — opis fizyczny steli, wyskrobane imię Nergal-eresza.
• King Jehoash: An Archaeological Biography – Bible Archaeology Report — powiązanie steli z biografią Jehoasza i kontekstem 2 Krl 13.
• Adad-nirari III – Wikipedia (EN) — chronologia panowania i zachodnich kampanii (kanon eponimów).
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 2 Krl 13,1-25.

W ruinach asyryjskiego pałacu w Kalchu (dzisiejszy Nimrud w Iraku) archeolodzy odnaleźli połamane tabliczki, na których król Tiglat-Pileser III chwali się podbojem krainy nazwanej „Bit-Humria” — dosłownie „dom Omriego”. Dlaczego sto lat po śmierci Omriego Asyryjczycy wciąż tak nazywali całe królestwo Izraela? I co dokładnie stało się, gdy ten sam władca dotarł do Galilei i „całej ziemi Neftalego” z 2 Księgi Królewskiej? Odpowiedź splata gliniane tabliczki z British Museum, warstwę spalenizny w Chasor i jeden z bardziej dramatycznych zwrotów w dziejach północnego Izraela.

Czym jest to „odkrycie”

To nie jeden przedmiot, lecz grupa powiązanych tekstów klinowych — inskrypcji królewskich Tiglat-Pilesera III (panował ok. 745–727 p.n.e.), władcy, który uczynił z masowych deportacji stałe narzędzie polityki imperialnej. Badacze dzielą jego napisy na Roczniki (ułożone chronologicznie) i Inskrypcje podsumowujące (grupujące podboje geograficznie). Większość egzemplarzy odkopano w Nimrud — dawnym Kalchu — dziś przechowywane głównie w British Museum. Stan zachowania jest daleki od ideału: część tabliczek to fragmenty złożone z kilku odłamków (np. ND 4301 i ND 4305, połączone w płytę z 58 uszkodzonymi liniami), a oryginał jednej z kluczowych Inskrypcji podsumowujących zaginął już w XIX wieku — zachowały się tylko odpisy z lat 1853–1854. Standardową krytyczną edycją całości jest dziś praca Hayima Tadmora i Shigeo Yamady w serii RINAP 1 (2011, ORACC).

Co dokładnie mówią te teksty o Izraelu? Roczniki stwierdzają: „16 okręgów Bit-Humria [Izraela] zrównałem z ziemią”. Inskrypcja podsumowująca dodaje: „Ziemię Bit-Humria (dom Omriego)… wszystkich jej mieszkańców z ich dobytkiem uprowadziłem do Asyrii. Obalili swojego króla Pekacha (Pa-qa-ha), a ja osadziłem nad nimi Ozeasza (A-ú-si-ʼ) jako króla”. Inny fragment (COS 2.117G) dodaje: „wszystkie jej miasta zrównałem z ziemią, oszczędzając jedynie (odosobnioną) Samarię”.

Niezależnym świadectwem jest sama ziemia. Na tellu Chasor, badanym przez Yigaela Yadina, warstwa Stratum V kończy się wyraźnym poziomem zniszczenia i pożaru. Zvi Gal, autor przeglądu osadnictwa Dolnej Galilei, wykazał gwałtowny spadek liczby zamieszkanych stanowisk na przełomie VIII i VII w. p.n.e. — dokładnie w czasie tej kampanii. W Tel Hadid znaleziono zaś dokumenty z VII w. p.n.e., w których świadkowie transakcji noszą imiona aramejskie i babilońskie, nie jahwistyczne — poszlaka, że miejscową ludność zastąpiono osadnikami z innych części imperium.

Powiązanie z Pismem

Biblijny opis jest bardziej szczegółowy niż zachowane teksty asyryjskie — to z 2 Księgi Królewskiej pochodzi pełna lista podbitych miejscowości:

„Za dni Pekacha, króla Izraela, nadciągnął Tiglat-Pileser, król Asyrii, i zdobył Ijon, Abel-Bet-Maaka, Janoach, Kedesz, Chasor, Gilead i Galileę, i całą ziemię Neftalego, a pojmanych uprowadził do Asyrii” (2 Krl 15,29 UBG).

Werset ten jest niemal lustrzanym odbiciem asyryjskiej frazy o „zrównaniu z ziemią” okręgów Bit-Humria — tyle że podaje nazwy geograficzne, których w uszkodzonych tabliczkach brakuje. Kolejny werset opisuje zmianę na tronie:

„Wtedy Ozeasz, syn Eli, uknuł spisek przeciwko Pekachowi, synowi Remaliasza. Pobił go i zabił, i zaczął królować w jego miejsce w dwudziestym roku Jotama, syna Uzjasza” (2 Krl 15,30 UBG).

Zestawienie z asyryjskim „Obalili swojego króla Pekacha, a ja osadziłem nad nimi Ozeasza” pokazuje dwie perspektywy jednego wydarzenia: Biblia mówi o wewnętrznym spisku, Asyryjczycy przypisują sobie zasługę osadzenia nowego króla — obie zgadzają się co do samego faktu. Deportację Zajordania („Gilead”) opisuje też Księga Kronik, gdzie władca występuje pod drugim, babilońskim imieniem:

„Wtedy Bóg Izraela pobudził ducha Pula, króla Asyrii, i ducha Tiglat-Pilesera, króla Asyrii, i uprowadził Rubenitów i Gadytów oraz połowę pokolenia Manassesa i zaprowadził ich do Chalach, do Chabor, do Hara i do rzeki Gozan; są tam aż do dziś” (1 Krn 5,26 UBG).

Wątek ma też dalszy ciąg literacki. Izajasz zapowiada odwrócenie losu spustoszonej krainy: „Mrok jednak nie będzie taki, jak był w czasie jej ucisku, gdy Bóg dotknął ziemię Zebulona i ziemię Neftalego, ani jak potem, gdy trapił ją przy drodze morskiej za Jordanem, w Galilei pogan” (Iz 9,1 UBG). Tę samą frazę o „ziemi Zabulona i ziemi Neftalego” cytuje potem Mateusz (Mt 4,15), umieszczając tam początek działalności Jezusa. Ziemia wyludniona przez Tiglat-Pilesera i zamieniona w graniczną prowincję z obcymi osadnikami — stąd „Galilea pogan” — stała się siedem wieków później miejscem, gdzie zaczęło się głoszenie Ewangelii.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: kampania Tiglat-Pilesera III przeciw Izraelowi i Zajordaniu w latach 734–732 p.n.e. jest potwierdzona niezależnie przez asyryjskie inskrypcje i przez archeologię — warstwę zniszczenia w Chasor (Stratum V) oraz spadek liczby osad w Dolnej Galilei (Zvi Gal). Nikt z poważnych badaczy nie kwestionuje samego faktu podboju.
• Pewne: zmiana władzy z Pekacha na Ozeasza przy asyryjskiej ingerencji potwierdzona jest przez Biblię (2 Krl 15,30) i cytowaną wyżej inskrypcję; imię „Ozeasz” odpowiada zapisanej klinowo formie A-ú-si-ʼ.
• Pewne: Pul z 1 Krn 5,26 i 2 Krl 15,19 to ten sam władca co Tiglat-Pileser III — „Pulu” to jego imię osobiste (lub babilońskie tronowe), przyjęte formalnie po koronacji na króla Babilonu w 729/728 p.n.e.; poświadcza to niezależnie babilońska lista królów i kanon Ptolemeusza.
• Dyskutowane — pełna lista podbitych miast: wyliczenie z 2 Krl 15,29 pochodzi z tekstu biblijnego; zachowane fragmenty asyryjskie mówią ogólniej o „16 okręgach” i „wszystkich miastach” Bit-Humria bez pełnej listy nazw — to skutek złego stanu tabliczek, nie sprzeczność między źródłami.
• Dyskutowane — kto obalił Pekacha: wydanie Pritcharda (Ancient Near Eastern Texts) oddaje zdanie jako „oni [Izraelici] obalili swego króla”, część popularnych omówień parafrazuje je jako osobistą zasługę Tiglat-Pilesera. Większość asyriologów przyjmuje wersję pierwszą, zgodną z biblijnym obrazem spisku Ozeasza, przy czym Asyria zatwierdziła i propagandowo wykorzystała tę zmianę.
• Dyskutowane — zakres deportacji: K. Lawson Younger i Zvi Gal, zestawiając 13 520 jeńców z Roczników z szacowaną populacją Dolnej Galilei (ok. 17 600–18 000 osób), wnioskują o niemal całkowitym wyludnieniu regionu. Inni badacze demografii osadnictwa (m.in. Nadav Naaman, Ran Zadok) zwracają uwagę, że asyryjska praktyka rzadko usuwała miejscową ludność w stu procentach — dokładny odsetek to kwestia szacunków. Niepewne pozostają też granice nowych prowincji (Megiddo, jednostka w Zajordaniu), rekonstruowane pośrednio.

Znaczenie

Największa wartość tych tekstów polega na tym, że pokazują wydarzenie z 2 Krl 15,29 z drugiej strony frontu — oczami najeźdźcy, który nie miał interesu w upiększaniu relacji na korzyść Izraela, a mimo to potwierdza te same fakty: podbój, deportację, zmianę władcy. To rzadka sytuacja, w której biblijna kronika i propagandowa inskrypcja wrogiego imperium opisują ten sam ciąg wydarzeń z dwóch niezależnych punktów widzenia, nie przecząc sobie co do istoty sprawy.

Znaczenie ma też skala i metoda: Tiglat-Pileser III był pierwszym asyryjskim władcą, który uczynił z masowego przesiedlania systematyczne narzędzie rządzenia, kontynuowane przez następców aż po upadek Samarii w 722 p.n.e. Deportacja Galilei i Neftalego była pierwszym aktem tego samego dramatu, który dwadzieścia kilka lat później zakończy istnienie królestwa Izraela. Archeologia — opustoszała Dolna Galilea, spalone mury Chasor, obce imiona w dokumentach z Tel Hadid — nadaje temu materialny wymiar. A to, że ta sama „Galilea pogan” stała się wieki później miejscem działalności Jezusa, pokazuje, jak odległe w czasie fragmenty biblijnej narracji splatają się wokół jednej krainy.

Źródła

• Tiglath-Pileser III — Wikipedia — biografia, chronologia, polityka deportacji, tożsamość z Pulem.
• Tiglath-Pileser III: An Archaeological Biography — Bible Archaeology Report — cytat o Bit-Humria, Pekachu i Ozeaszu.
• Kalah Palace Summary Inscription 4, 730 BCE — COJS — tekst inskrypcji i historia znaleziska.
• The Fall of the Kingdom of Israel — Rina Abrams, COJS — kontekst upadku Izraela.
• Israelites in Exile — K. Lawson Younger, BAR 29:06 — liczba deportowanych (13 520), wyludnienie Galilei.
• Refugees at Tel Hadid — Biblical Archaeology Society — dokumenty z Tel Hadid jako dowód wymiany ludności.
• Assyrian Deportation and Resettlement — TheTorah.com — dyskusja Naaman/Zadok o zakresie przesiedleń.
• Tadmor, Yamada — RINAP 1 — krytyczna edycja tekstów źródłowych, ORACC.
• Nimrud Tablet K.3751 — Wikipedia — przykład zachowanej tabliczki z Inskrypcjami podsumowującymi, British Museum.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 2 Krl 15,29-30; 1 Krn 5,26; Iz 9,1; Mt 4,15.

Na zachodnim skraju Ammanu, w skalistej dolinie Wadi Sir, stoi niedokończony hellenistyczny pałac z gigantycznymi płaskorzeźbami lwic, a kilkaset metrów dalej, nad wejściami do dwóch grot wykutych w skale, ktoś przed ponad dwoma tysiącami lat wyrył jedno słowo: Tobiasz. Czy to imię tego samego człowieka, który w Księdze Nehemiasza intrygował przeciw odbudowie murów Jerozolimy, szydził z powracających wygnańców i w końcu zajął komnaty samej świątyni? Odpowiedź jest bardziej złożona, niż sugerują foldery turystyczne – i właśnie dlatego warto się jej przyjrzeć.

Czym jest to „odkrycie”

Stanowisko Irak al-Amir („Jaskinie Księcia”) leży około 17 km na zachód od centrum Ammanu, w dolinie Wadi Sir w Jordanii. Składa się z dwóch elementów, które trzeba rozróżnić, bo pochodzą z różnych epok.

• Kasr al-Abd („Zamek Sługi”) – dwukondygnacyjny pałac z bloków kamiennych o niezwykłych rozmiarach (największe mierzą ok. 7 na 3 metry, przy grubości zaledwie 40 cm), zdobiony reliefami lwów i lwic (w tym lwicy karmiącej młode na tylnej elewacji), otoczony niegdyś sztucznym zbiornikiem wodnym. Datowany na pierwszą ćwierć II w. p.n.e. (ok. 200–175 r. p.n.e.), pozostał niedokończony. Według Józefa Flawiusza (Dawne dzieje Izraela, ks. XII) wzniósł go Hyrkan, głowa rodu Tobiadów i poborca podatkowy w orbicie wpływów Ptolemeuszy, który po sporze rodzinnym w Jerozolimie osiadł na rodowych ziemiach za Jordanem. Gdy do władzy w Syrii doszedł wrogi Żydom Antioch IV Epifanes, Hyrkan – jak podaje historyk – odebrał sobie życie (ok. 175 r. p.n.e.), a nieukończoną posiadłość przejął król.
• Kompleks grot ok. pół kilometra od pałacu – jedenaście wykutych w skale komnat na dwóch poziomach, prawdopodobnie stajnie lub magazyny. Przy wejściach do dwóch z nich (m.in. do groty nr 13) widnieją duże aramejskie napisy odczytywane jako „Tobiasz” (טוביה). Datowanie liter budzi spory: większość badaczy umieszcza je w IV w. p.n.e. (wyraźnie przed pałacem Hyrkana), część przesuwa je w stronę V w. p.n.e. – bliżej czasów biblijnego Tobiasza z Księgi Nehemiasza.

Stanowisko badali m.in. Paul W. Lapp (sondaże w latach 60. XX w.) oraz francuska misja pod kierunkiem Ernesta Willa i architekta Françoisa Larché, we współpracy z jordańskim Departamentem Starożytności (Fawzi Zayadine) – w latach 1976–1987 przeprowadzili dokumentację i częściową anastylozę (odbudowę z oryginalnych, opadłych bloków). Niezależnym świadectwem trwałości rodu w regionie są papirusy Zenona – archiwum administracji ptolemejskiej z Egiptu. Zachowały się w nim dwa listy z 12 maja 257 r. p.n.e., wysłane przez niejakiego Tobiasza (gr. Toubias) do Ptolemeusza II Filadelfosa i jego ministra Apolloniosa – Tobiasz zarządzał ptolemejską osadą wojskową w krainie Ammanitis i przesyłał władcy konie, psy i muły oraz niewolników w darze. To dowód, że ród noszący to imię rządził tym skrawkiem Transjordanii nieprzerwanie od czasów perskich po hellenistyczne.

Powiązanie z Pismem

Księga Nehemiasza przedstawia „Tobiasza, sługę ammonickiego” jako jednego z głównych przeciwników odbudowy murów Jerozolimy w połowie V w. p.n.e., działającego wspólnie z Sanballatem Choronitą i Geszemem Arabem: „Kiedy Sanballat Choronita i Tobiasz, sługa ammonicki, usłyszeli o tym, bardzo im się nie spodobało to, że przyszedł człowiek, który będzie zabiegał o dobro synów Izraela” (Ne 2,10 UBG). Ten sam trójprzymierze później szydzi z prac budowlanych i oskarża Nehemiasza o bunt wobec króla perskiego (Ne 2,19), a w rozdziale 6 usiłuje wciągnąć go w pułapkę i zastraszyć listami.

Co ciekawe, tekst ujawnia, że Tobiasz wcale nie był outsiderem bez wpływów w Judzie – przeciwnie, poprzez małżeństwa wrósł głęboko w tamtejszą elitę: „Wielu bowiem w Judzie było z nim związanych przysięgą, gdyż był on zięciem Szekaniasza, syna Aracha; a jego syn Jochanan pojął za żonę córkę Meszullama, syna Berechiasza” (Ne 6,18 UBG). To tłumaczy, dlaczego – jak czytamy dalej – żydowscy dostojnicy wymieniali z nim korespondencję i chwalili przed Nehemiaszem jego „dobre czyny” (Ne 6,17.19). Skala jego wpływów ujawnia się w pełni dopiero w rozdziale 13: podczas nieobecności Nehemiasza w Jerozolimie arcykapłan Eliaszib, spowinowacony z Tobiaszem, oddał mu do dyspozycji wielką komnatę w dziedzińcach samej świątyni: „Jakiś czas przedtem kapłan Eliaszib, przełożony nad komnatą domu naszego Boga, spowinowacony z Tobiaszem; Przygotował dla niego wielką komnatę, w której składano wcześniej ofiary z pokarmów, kadzidło, naczynia, dziesięciny zboża, moszczu i oliwy” (Ne 13,4-5 UBG). Nehemiasz, oburzony, kazał wyrzucić sprzęty domowe Tobiasza z tej komnaty i przywrócić jej sakralne przeznaczenie (Ne 13,7-9).

Hebrajskie określenie Tobiasza – ebed, tłumaczone jako „sługa” – to starożytny tytuł urzędniczy, jakim nazywano wysokich funkcjonariuszy administracji, często namiestników prowincji podległych władcy. Warto zestawić to z arabską nazwą pałacu – Kasr al-Abd, dosłownie „Zamek Sługi” – co część badaczy traktuje jako echo tego tytułu, choć nazwa mogła powstać niezależnie, znacznie później.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne: Stanowisko Irak al-Amir istnieje i jest dobrze udokumentowane – autentyczne aramejskie napisy „Tobiasz” przy wejściach do grot, monumentalny pałac przypisywany Hyrkanowi z rodu Tobiadów (potwierdzone przez relację Józefa Flawiusza i konsensus badaczy, m.in. Ehuda Netzera i Stephena Rosenberga), a także papirusy Zenona z 259 r. p.n.e. wskazujące, że ród o tym imieniu rządził tym regionem Transjordanii przez pokolenia, od okresu perskiego po hellenistyczny.

Dyskutowane:

• Dokładna data napisów w grotach. Paleograficzne szacowanie liter aramejskich nie daje precyzyjnej daty – bez niezależnego kotwiczenia stratygraficznego rozrzut sięga stu i więcej lat, stąd propozycje od V do III w. p.n.e.
• Tożsamość z biblijnym Tobiaszem. Większość badaczy (za sugestią m.in. Benjamina Mazara) widzi w napisach ślad rodu, którego przodkiem lub wczesnym przedstawicielem był Tobiasz, sługa ammonicki z Ne 2 i 6 – ale napisy datuje się zwykle nieco później niż jego działalność (ok. 445 r. p.n.e.), co wskazywałoby raczej na syna lub wnuka niż na tę samą osobę. Mazar sugerował nawet, że ród miał korzenie jeszcze wcześniejsze – wspomniany w Za 6,10.14 Tobiasz z czasów Zorobabela mógłby być dziadkiem przeciwnika Nehemiasza. Imię Tuwja/Tobiasz było jednak popularnym imieniem teoforycznym w tamtym okresie, więc sama zbieżność nazwy nie jest dowodem rozstrzygającym.
• Wiarygodność „opowieści o Tobiadach” Józefa Flawiusza. Barwna historia Józefa (syna Tobiasza) i jego syna Hyrkana zawiera sprzeczności chronologiczne (22-letnia dzierżawa podatkowa nie mieści się w ramach panowania władcy, do którego odnosi ją tekst). Już Julius Wellhausen kwestionował historyczność części opowieści, a Adolf Büchler i Hugo Willrich sądzili, że relacja Józefa łączy kilka niezależnych tradycji literackich, nie jest czystym zapisem historycznym.
• Etymologia nazwy Kasr al-Abd. Powiązanie arabskiej nazwy pałacu z biblijnym tytułem „sługa” (ebed) jest sugestywne, ale pozostaje hipotezą lingwistyczną, a nie potwierdzonym faktem – nazwa mogła powstać w wyniku znacznie późniejszej ludowej etymologii.

Stan wiedzy uzasadnia status „mieszany”: mamy solidne znaleziska (napisy, pałac, papirusy), ale łańcuch łączący je z postacią z Ne 2 i 6 opiera się na wnioskowaniu z ciągłości imienia i rodu, nie na artefakcie wprost nazywającym „Tobiasza, wroga Nehemiasza”.

Znaczenie

Nawet bez stuprocentowej pewności co do tożsamości, Irak al-Amir pokazuje coś istotnego: biblijny Tobiasz nie był drobnym, lokalnym intrygantem wymyślonym na potrzeby narracji, lecz – jak wskazuje archeologia – przedstawicielem realnego, możnego rodu, który przez blisko trzysta lat kontrolował strategiczny skrawek Transjordanii, utrzymywał kontakty z dworem w Egipcie i był na tyle zamożny, by budować monumentalne rezydencje. To wyjaśnia, dlaczego w Piśmie Tobiasz ma tak rozległe koneksje w samej Judzie – małżeństwa z rodzinami judzkich dostojników i bliskość z arcykapłanem Eliaszibem odzwierciedlają realną pozycję polityczną granicznego rodu, dla którego Jerozolima i Ammon były częścią jednej sfery wpływów. To jeden z nielicznych przypadków, gdzie nazwa wyryta w skale przetrwała na tyle długo, by dało się ją zestawić – ostrożnie i z zastrzeżeniami – z konkretną postacią wymienioną po imieniu w tekście biblijnym.

Źródła

• Tobiads – Wikipedia – ród Tobiadów, jego pochodzenie, papirusy Zenona i „opowieść o Tobiadach” Józefa Flawiusza.
• Qasr al-Abd – Wikipedia – opis pałacu, datowanie, historia badań i restauracji.
• Iraq al-Amir – Wikipedia – kontekst osady, grot i historii regionu.
• Tobiah (Ammonite) – Wikipedia – biblijna postać Tobiasza, jego rola i koneksje rodzinne.
• Flavius Josephus, Antiquities of the Jews, Book XII – oryginalna relacja o Józefie i Hyrkanie z rodu Tobiadów.
• ACOR Digital Archive – fotografia napisu „Tobiasz” przy wejściu do groty w Irak al-Amir.
• Zenon Papyri: Jews in Hellenistic Egypt – Center for Online Judaic Studies – listy Tobiasza do Ptolemeusza II z 259 r. p.n.e.
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Ne 2,10.19; 6,17-19; 13,4-9.

Księga Nehemiasza wielokrotnie wymienia Sanballata — namiestnika Samarii, który drwił z odbudowy murów Jerozolimy i spiskował przeciw jej odnowicielowi. Przez wieki jego imię znaliśmy wyłącznie z Biblii. Czy był realnym urzędnikiem perskiej prowincji, czy tylko literacką figurą wroga? Odpowiedź przyszła z jaskini nad wąwozem, w którym schronili się uciekinierzy z Samarii — i zginęli.

Czym jest to „odkrycie”

W 1962 r. beduini z plemienia Taʿamireh natrafili w jaskini Mughâret Abū Shinjeh w Wadi Daliyeh — około 14 km na północ od Jerycha, w spieczonych słońcem wąwozach nad doliną Jordanu — na zwitki starożytnych papirusów. Materiał odkupił od handlarzy amerykański epigrafik Frank Moore Cross, a samą jaskinię przebadał archeolog Paul W. Lapp w dwóch kampaniach: w styczniu 1963 i w lutym 1964 r.

To, co znaleziono w środku, układa się w jedną dramatyczną scenę. Były tam:

• Papirusy aramejskie — fragmenty około czterdziestu dokumentów prawnych (z czego mniej więcej osiemnaście na tyle czytelnych, że dało się je opracować), oznaczane skrótem WDSP (Wadi Daliyeh Samaria Papyri). To nie teksty religijne, lecz suche akty: umowy sprzedaży niewolników, przeniesienia własności, pożyczki, zobowiązania. Datowane były latami panowania perskich królów.
• Ponad sto glinianych bulli — odcisków pieczęci, którymi zwijano i pieczętowano zwoje.
• Ponad dwieście szkieletów — mężczyzn, kobiet i dzieci — a przy nich monety, biżuteria, tkaniny i przedmioty codziennego użytku.

Datowanie jest niezwykle precyzyjne, bo dokumenty same podają dzień i rok. Najstarsze sięgają około 375 r. p.n.e., a najmłodszy zachowany akt (WDSP 1) nosi datę 19 marca 335 r. p.n.e. — z okresu przejścia władzy od Arsesa do Dariusza III, ostatniego króla imperium perskiego. Papirusy obejmują więc mniej więcej cztery ostatnie dekady rządów perskich w Samarii, tuż przed nadejściem Aleksandra Wielkiego.

Kim byli zmarli? Wszystko wskazuje na samarytańską elitę, która uciekła przed represjami Aleksandra. Gdy w 332 r. p.n.e. Macedończyk zdobył Tyr i ruszył na Egipt, mianował Andromachosa zarządcą Syrii. Mieszkańcy Samarii zbuntowali się i spalili go żywcem. Po powrocie z Egiptu (ok. 331 r. p.n.e.) Aleksander ukarał miasto. Grupa notabli zbiegła z rodzinnym archiwum do jaskini w Wadi Daliyeh — i tam zginęła, prawdopodobnie zaczadzona dymem ogniska rozpalonego u wejścia przez ścigających. Papirusy — cenne dowody własności — zabrali ze sobą. Dziś przechowuje je Muzeum Rockefellera w Jerozolimie.

Powiązanie z Pismem

Głównym przeciwnikiem Nehemiasza jest Sanballat Choronita (tzn. z Bet-Choron). Pojawia się już przy pierwszym zawiązaniu opozycji, a jego wrogość narasta przez kolejne rozdziały:

„I powiedział wobec swoich braci i wojska Samarii: Co ci niedołężni Żydzi wyprawiają? Czy im na to pozwolimy? Czy będą składać ofiary? Czy zdołają to skończyć w jeden dzień? Czy wskrzeszą kamienie z kupy gruzu, które spalono?” (Ne 4,2 UBG)

Zwrot „wojska Samarii” nie jest przypadkowy — Sanballat dysponuje siłą prowincji, bo jest jej namiestnikiem. W rozdziale 6 jego knowania osiągają szczyt: próbuje zwabić Nehemiasza na fałszywe spotkanie i przekupuje fałszywych proroków.

„A gdy Sanballat, Tobiasz, Geszem Arab i pozostali nasi wrogowie usłyszeli, że zbudowałem mur i że nie pozostał w nim żaden wyłom, chociaż jeszcze w tym czasie nie wstawiłem wrót do bram;” (Ne 6,1 UBG)

Księga kończy wątek Sanballata informacją o więzi rodzinnej łączącej jego ród z jerozolimskim arcykapłaństwem:

„A jeden z synów Jojady, syna arcykapłana Eliasziba, był zięciem Choronity Sanballata. Wygnałem go więc od siebie.” (Ne 13,28 UBG)

I właśnie tu materiał z Wadi Daliyeh spotyka się z Biblią. Wśród bulli wyróżnia się egzemplarz oznaczony WD22, opatrzony napisem pismem starohebrajskim, który odczytuje się jako „[…]jahu, syn [San]ballata, namiestnik Samarii”. Także jeden z papirusów wymienia „[…] syna Sanballata, namiestnika Samarii” oraz podległego mu „Hananiasza, prefekta”. Krótko mówiąc: dokumenty spoza Biblii poświadczają realny ród perskich namiestników Samarii noszących imię Sanballat — dokładnie ten urząd i to imię, które Księga Nehemiasza przypisuje swojemu przeciwnikowi.

To nie jedyne zewnętrzne potwierdzenie. Wcześniejszy o kilka pokoleń list z egipskiej Elefantyny (tzw. petycja do Bagoasa, ok. 407 r. p.n.e.) wspomina, że skarga została skierowana także do „Delajasza i Szelemiasza, synów Sanballata, namiestnika Samarii”. Sanballat z czasów Nehemiasza jest więc niezależnie udokumentowany jako historyczny urzędnik z synami, a papirusy z Wadi Daliyeh przedłużają ten ród o kolejne pokolenia — aż po kres epoki perskiej.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne: autentyczność znaleziska nie budzi wątpliwości — zostało wydobyte w kontekście archeologicznym, a nie kupione bez proweniencji. Pewne jest też, że Samaria okresu perskiego miała namiestników z rodu, w którym powtarzało się imię Sanballat, oraz że imię to i urząd są poświadczone niezależnie od Biblii (Elefantyna 407 r. p.n.e. i Wadi Daliyeh IV w. p.n.e.). To solidnie osadza świat Księgi Nehemiasza w realiach epigraficznych — dlatego status „potwierdzone” jest tu uzasadniony.

Dyskutowane:

• Ilu było Sanballatów. Frank Moore Cross zrekonstruował dynastię trzech kolejnych Sanballatów (I — przeciwnik Nehemiasza, II i III — z IV w.), rządzących na zmianę z synami, w oparciu o papponimię (zwyczaj nadawania wnukowi imienia dziadka). To model przyjęty, ale hipotetyczny. Jan Dušek w nowszym opracowaniu jest znacznie ostrożniejszy i kwestionuje możliwość odtworzenia tak długiej linii — jego zdaniem źródła bezpiecznie poświadczają mniej postaci, niż zakładał Cross.
• Odczyt bulli WD22. Imię właściciela pieczęci jest częściowo zrekonstruowane (proponowano m.in. Jeszua lub Delajasza, syna Sanballata). Sporne bywa też, czy tytuł „namiestnik Samarii” odnosi się do właściciela pieczęci, czy do wymienionego w patronimiku Sanballata. Uwaga redakcyjna: bulla nie brzmi wprost „Sanballat, namiestnik Samarii”, lecz nazywa syna Sanballata — o tym warto pamiętać wbrew uproszczonym streszczeniom.
• Sanballat u Józefa Flawiusza. Historyk (Dawne dzieje Izraela, ks. XI) umieszcza Sanballata w czasach Aleksandra i wiąże go z budową świątyni na górze Garizim oraz z małżeństwem jego córki z bratem arcykapłana. Część badaczy traktuje tę relację jako historyczną (Sanballat III), inni podejrzewają, że Flawiusz powielił postać znaną z Nehemiasza. Zbieżność z Ne 13,28 (małżeństwo z rodziną arcykapłańską) jest tu intrygująca, ale nie rozstrzyga sporu.
• Powiązanie szkieletów z autorami papirusów. Utożsamienie zmarłych z właścicielami dokumentów jest bardzo prawdopodobne, lecz oparte na kontekście, nie na imiennym dopasowaniu każdego szkieletu.

Znaczenie

Wartość papirusów z Wadi Daliyeh nie polega na tym, że „archeologia udowodniła Biblię”. Polega na czymś subtelniejszym i mocniejszym: zupełnie niezależne, świeckie dokumenty prawne — akty sprzedaży niewolników sprzed dwóch i pół tysiąca lat — wpisują się w ten sam świat, który opisuje Księga Nehemiasza. Przeciwnik proroka nie jest bezcielesnym symbolem zła; nosi imię należące do realnej, poświadczonej dynastii namiestników realnej prowincji perskiej.

Dla czytelnika Pisma to przypomnienie, że wydarzenia z Ezdrasza i Nehemiasza rozgrywają się na twardym gruncie historii: perskie datowanie, konkretne urzędy (namiestnik, prefekt), napięcia między Jerozolimą a Samarią. Znalezisko rzuca też światło na genezę rozłamu samarytańskiego i na okoliczności powstania świątyni na Garizim — tło pomocne przy późniejszych wzmiankach o Samarytanach w Ewangeliach. Gliniana pieczęć i garść papirusów z jaskini uciekinierów podpisały się pod jednym z imion, które Biblia wymienia od dawna.

Źródła

• Wikipedia — Wadi Daliyeh: przegląd znaleziska (papirusy, bulle, szkielety, kontekst Aleksandra).
• Wikipedia — Sanballat II: rekonstrukcja dynastii Sanballatydów i zasada papponimii (za F. M. Crossem).
• Jan Dušek, „The Importance of the Wadi Daliyeh Manuscripts…”, Religions 11/2 (2020): naukowe, ostrożne omówienie datowania i dziejów Samarii.
• Center for Online Judaic Studies — The Samaria Papyri, c. 375 BCE: treść dokumentów (sprzedaże własności i niewolników) oraz pieczęć rodu Sanballata.
• Encyclopedia.com — Wadi Dāliya: odkrycie (Lapp 1963), liczba szkieletów i pieczęci, datowanie, „syn Sanballata, namiestnik Samarii”.
• Wikipedia — Elephantine papyri and ostraca: petycja do Bagoasa (407 r. p.n.e.) wymieniająca Delajasza i Szelemiasza, synów Sanballata, namiestnika Samarii.
• Publikacje źródłowe: D. M. Gropp, Wadi Daliyeh II (DJD XXVIII, 2001); M. J. W. Leith, Wadi Daliyeh I: The Wadi Daliyeh Seal Impressions (DJD XXIV, 1997); J. Dušek, Les manuscrits araméens du Wadi Daliyeh (2007).
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Ne 4,2; 6,1; 13,28 (oraz Ne 2,10.19).

Kawałek gliny wielkości monety, odciśnięty paznokciem urzędnika na wilgotnym jeszcze uchwycie dzbana na wino, oraz srebrny krążek lżejszy niż dzisiejsza spinka do papieru — czy takie drobiazgi mogą coś powiedzieć o prowincji, w której działali Ezdrasz i Nehemiasz? Okazuje się, że tak. Setki gliniastych odcisków i kilkadziesiąt typów maleńkich monet noszą ten sam napis: Jehud — aramejską nazwę perskiej, a później wczesnohellenistycznej prowincji Judy. To one, a nie kroniki królewskie, są najbardziej „biurokratycznym” śladem, jaki odsłania archeologia z tego okresu.

Czym jest to „odkrycie”

Pod wspólną nazwą kryją się w istocie dwie różne kategorie znalezisk.

Odciski na uchwytach dzbanów. Pierwszy taki odcisk odkryto już w 1904 roku w Gezer. Od tamtej pory zebrano ich znacznie więcej — kompletny korpus opublikowany w 2011 roku przez Odeda Lipschitsa i Davida Vanderhoofta liczy około 580 egzemplarzy, z czego ponad połowa (307) pochodzi z jednego miejsca: Ramat Rachel pod Jerozolimą. Odciski powstawały przez wciśnięcie pieczęci w mokrą glinę uchwytu, zanim naczynie wypalono — nie są to więc osobne bulle, lecz część samego naczynia. Badacze wyróżniają kilkanaście typów pieczęci, pogrupowanych w trzy fazy chronologiczne: wczesną (koniec VI–V w. p.n.e.), środkową (IV–III w. p.n.e.) i późną. Najprostsze noszą tylko literę „yhd” lub „yhwd” (Jehud), inne dodają imię namiestnika: Elnatan, Jeho’ezer, Achzaj, Achiab, Chananah czy Jechizkiasz — niektóre wprost z tytułem „pecha” (namiestnik).

Monety. Od mniej więcej połowy IV w. p.n.e. w prowincji zaczęto też bić maleńkie srebrne monety — tzw. maa (ok. 0,5–0,6 g) i pół-maa (ok. 0,25–0,3 g), zgodne z perskim lub attyckim standardem wagowym. Najnowszy katalog Haima Gitlera, Catharine Lorber i Jeana-Philippe’a Fontanille’a (2023) opisuje 44 typy. Napis „yhd” lub „yhdh” występuje w piśmie aramejskim albo paleo-hebrajskim; ikonografia jest przy tym zaskakująco eklektyczna — sowa i głowa Ateny skopiowane wprost z monet ateńskich, lilia jako symbol Jerozolimy, sokół w stylu egipskim, a na jednym z typów nawet postać bóstwa siedzącego na skrzydlatym kole. Najwcześniejsze emisje bito prawdopodobnie na zlecenie w mennicy filistyńskiej (Gaza), później najpewniej w samej Jerozolimie. Produkcję monet zakończono w połowie III w. p.n.e., za czasów Ptolemeusza III — możliwe, że w związku ze znanym z tradycji Józefa Flawiusza sporem arcykapłana Oniasza II o trybut.

Trzecim elementem tej samej układanki jest Ramat Rachel — rozległa siedziba z okresu żelaza, przebudowana i wykorzystywana w epoce perskiej jako punkt administracyjny, do którego ściągano daniny w postaci oliwy i wina w opieczętowanych dzbanach. To właśnie stamtąd pochodzi większość znanych odcisków „Jehud”, co czyni to miejsce najbardziej prawdopodobnym centrum poboru podatków w naturze dla całej prowincji.

Powiązanie z Pismem

Tytuł widniejący na części pieczęci — „namiestnik” (hebr. pecha) — to dokładnie to samo słowo, którym Biblia określa kolejnych zarządców powracającej z niewoli Judy. Księga Ezdrasza mówi o Szeszbassarze: „(…) i zostały przekazane niejakiemu Szeszbassarowi, którego ustanowił namiestnikiem” (Ezd 5,14 UBG). Prorok Aggeusz zwraca się do kolejnego namiestnika: „(…) słowo Pana doszło przez proroka Aggeusza do Zorobabela, syna Szealtiela, namiestnika Judy” (Ag 1,1 UBG).

Najdobitniej administracyjny ciężar tego urzędu opisuje sam Nehemiasz, który przez dwanaście lat sprawował funkcję namiestnika Judy: „Dawni namiestnicy, którzy byli przede mną, obciążali lud, pobierając od niego chleb i wino, a ponadto czterdzieści syklów srebra. Ich słudzy również wykorzystywali lud. Lecz ja tak nie postępowałem z bojaźni Bożej” (Ne 5,15 UBG). Kilka wersetów wcześniej lud skarży się wprost na obciążenia pieniężne: „Pożyczyliśmy pieniądze, aby dać podatek królowi, zastawiając nasze pola i nasze winnice” (Ne 5,4 UBG).

To dokładnie ten sam świat, który odsłaniają odciski i monety: prowincja z własnym urzędem namiestnika, poborem danin w naturze (oliwa, wino — stąd dzbany z pieczęciami) i — z czasem — własną drobną monetą do wypłat dla niżej postawionych urzędników i straży. Biblijne skargi na „chleb namiestnika” i srebrne podatki nie są retoryczną przesadą, lecz opisem systemu, którego fizyczne ślady dziś trzyma się w muzealnych gablotach.

Co pewne, a co dyskutowane

Niepodważalne jest samo istnienie obu kategorii zabytków, ich datowanie w szerokich ramach epoki perskiej i wczesnohellenistycznej oraz odczytanie napisu „yhd/yhwd” jako aramejskiej nazwy prowincji Juda. Nie budzi też sporu funkcja administracyjna Ramat Rachel jako miejsca koncentracji poboru danin.

• Dokładna chronologia końca monet. Starsze zestawienia (m.in. Yaakova Meshorera) i nowszy katalog Gitlera, Lorber i Fontanille’a (2023) różnią się w szczegółach datowania poszczególnych typów; nowa praca przesuwa koniec produkcji na połowę III w. p.n.e., wiążąc go — hipotetycznie — z reformą administracyjną Ptolemeusza III. Sam epizod z Oniaszem II znamy tylko z późniejszej, częściowo legendarnej relacji Józefa Flawiusza, więc związek przyczynowy pozostaje domysłem, nie faktem ustalonym.
• Tożsamość postaci na monecie z Brytyjskiego Muzeum (nr inw. TC,p242.5.Pop). Brodata postać siedząca na skrzydlatym kole, z sokołem w dłoni, bywa odczytywana jako Jahwe — co czyniłoby ją unikatowym, jedynym znanym przedstawieniem Boga Izraela w sztuce starożytnej. Inni badacze wskazują raczej na Zeusa, Baala, egipskiego Besa, greckiego Hefajstosa albo perskiego urzędnika czy satrapę. Sama inskrypcja nad postacią bywa odczytywana jako „yhd”, „yhw” lub „yhr” — a moneta figuruje w zbiorach Brytyjskiego Muzeum już w katalogu z 1814 roku (Taylor Combe), bez udokumentowanego kontekstu wykopaliskowego, co dodatkowo utrudnia rozstrzygnięcie.
• Miejsce bicia monet. Najwcześniejsze typy przypisuje się mennicy w Gazie (Filistea) działającej na zlecenie władz Judy, kolejne — Jerozolimie, choć bezpośrednich dowodów archeologicznych na istnienie mennicy w samej Jerozolimie wciąż brakuje; Ramat Rachel, mimo swojej roli administracyjnej, raczej nie było siedzibą mennicy.
• Tożsamość „Elnatana”. Niektórzy badacze łączą namiestnika Elnatana z odcisków z Elnatanem znanym z pieczęci Szelomit; samą Szelomit część uczonych utożsamia z córką Zorobabela o tym imieniu, wymienioną w 1 Krn 3,19 — co czyniłoby Elnatana zięciem rodu Zorobabela. To atrakcyjna, ale niepotwierdzona hipoteza, opierająca się wyłącznie na zbieżności imion i przybliżonej chronologii.

Znaczenie

Odciski „Jehud” i monety tej prowincji nie są jednym spektakularnym znaleziskiem, lecz narastającym przez ponad sto dwadzieścia lat zbiorem drobnych dowodów — od pierwszego odcisku z Gezer (1904), przez systematyczne wykopaliska w Ramat Rachel, po pełny korpus pieczęci (2011) i zaktualizowany katalog monet (2023). Razem pokazują coś, czego żadna pojedyncza inskrypcja by nie udowodniła: że opisywana w Ezdraszu, Nehemiaszu, Aggeuszu i Zachariaszu prowincja Jehud rzeczywiście funkcjonowała jako zorganizowany, częściowo samorządny organizm — z własnym urzędem namiestnika, systemem poboru danin w naturze i w końcu własną drobną monetą.

To nie „dowód” w sensie teologicznym — odciski gliniane nie potwierdzają cudów ani proroctw. Potwierdzają za to administracyjne tło biblijnej narracji: że tytuł „namiestnik” nie jest literacką ozdobą, że pobór podatków w srebrze i w naturze, o którym skarżą się mieszkańcy Judy u Nehemiasza, odpowiada realnemu systemowi fiskalnemu, i że nazwa „Jehud” — używana przez autorów biblijnych na określenie własnej ojczyzny pod obcym panowaniem — była też oficjalną nazwą administracyjną, którą urzędnicy odciskali na dzbanach i wybijali na monetach.

Źródła

• Yehud coinage — Wikipedia (angielska), przegląd typologii, datowania i ikonografii monet: https://en.wikipedia.org/wiki/Yehud_coinage
• Yehud Medinata — Wikipedia (angielska), historia i namiestnicy perskiej prowincji Judy: https://en.wikipedia.org/wiki/Yehud_Medinata
• God on the Winged Wheel coin — Wikipedia (angielska), opis kontrowersyjnej monety i spektrum interpretacji: https://en.wikipedia.org/wiki/God_on_the_Winged_Wheel_coin
• British Museum, katalog online, moneta nr inw. TC,p242.5.Pop: https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_TC-p242-5-Pop
• Bryn Mawr Classical Review, recenzja: H. Gitler, C. Lorber, J.-P. Fontanille, „The Yehud Coinage: A Study and Die Classification of the Provincial Silver Coinage of Judah” (2023): https://bmcr.brynmawr.edu/2024/2024.11.11/
• American Numismatic Society, „Persian Silver of Judah” — omówienie denominacji i funkcji monet: https://numismatics.org/pocketchange/persian-silver-of-judah/
• Eisenbrauns / O. Lipschits, D.S. Vanderhooft, „The Yehud Stamp Impressions: A Corpus of Inscribed Impressions from the Persian and Hellenistic Periods in Judah” (2011), opis korpusu pieczęci: https://www.eisenbrauns.org/books/titles/978-1-57506-183-2.html
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Ezd 5,14; Ne 5,4.15; Ag 1,1.

Jak zarządza się imperium „od Indii aż do Etiopii”, gdy nie istnieje jeszcze ani papier, ani poczta, ani pieniądz w dzisiejszym sensie? Księga Estery mówi o satrapach, namiestnikach prowincji, gońcach i dekretach pieczętowanych sygnetem króla — ale skąd wiemy, że tak to naprawdę wyglądało? Odpowiedź leży w kilkudziesięciu tysiącach glinianych tabliczek wykopanych u stóp perskiej stolicy. To nie kroniki bitew, lecz zwykłe kwity magazynowe — i właśnie dlatego tak cenne.

Czym jest to „odkrycie”

W marcu 1933 roku ekspedycja Oriental Institute z Uniwersytetu w Chicago, kierowana przez Ernsta Herzfelda, natrafiła w północno-wschodnim narożniku tarasu Persepolis na ogromny zbiór glinianych tabliczek. Leżały tam, gdzie spadły z drewnianych półek strawionych przez pożar, który — paradoksalnie — wypalił i utrwalił glinę. Wykopaliska trwały w latach 1933–1934. Zbiór dotarł do Chicago w 1936 roku, wypożyczony przez Iran (formalnie w 1937) do badań, tłumaczenia i katalogowania.

To tak zwane Archiwum Fortyfikacyjne z Persepolis (Persepolis Fortification Archive). Tradycyjnie mówi się o ponad 30 tysiącach tabliczek i fragmentów; nowsze przeliczenia szacują liczbę pierwotnych, odrębnych dokumentów na około 15–25 tysięcy. Zdecydowaną większość spisano pismem klinowym w języku elamickim, przy czym niektóre tabliczki noszą dopiski (glosy) w aramejskim — administracyjnym języku zachodniej części imperium. Osobno występują setki tabliczek czysto aramejskich i kilka tysięcy nieopisanych (tylko z odciskami pieczęci).

Co rejestrują? Rzeczy najbardziej przyziemne, a przez to najbardziej wymowne: przydziały i ruch żywności wokół Persepolis — zboża, wina, piwa, owoców oraz zwierząt (owce, kozy, bydło, drób). Racje wypłacano robotnikom, rzemieślnikom, kapłanom, dworzanom, podróżnym i „bogom” (na potrzeby kultu). Wśród tekstów wyróżnia się grupa dokumentów podróżnych (tzw. teksty Q u Hallocka): urzędnik w drodze okazywał halmi — zapieczętowany dokument uprawniający do pobrania z magazynu wyznaczonej racji na kolejnych stacjach. Kwit, opieczętowany przez dostawcę i odbiorcę, wracał do Persepolis jako dowód transakcji.

Datowanie jest precyzyjne: dokumenty powstały w latach 509–493 p.n.e., od 13. do 28. roku panowania Dariusza I Wielkiego. Pojawiają się w nich realni ludzie: naczelnik administracji Parnaka (staroperskie Farnaka), używający kolejno dwóch osobistych pieczęci, oraz zamożne kobiety z rodziny królewskiej — Irdabama i Irtašduna (grecka Artystone, żona Dariusza) — zarządzające własnymi majątkami i siłą roboczą. Na tabliczkach rozpoznano ponad 2200 różnych pieczęci.

Pierwszą wielką edycję 2087 tabliczek elamickich (44 z glosami aramejskimi) opublikował w 1969 roku Richard T. Hallock (OIP 92) — to od niej zaczęła się nowoczesna achemenidologia. Prace trwają do dziś (m.in. Matthew Stolper, Wouter Henkelman, Mark Garrison). Część zbioru wracała stopniowo do Iranu; po procesie Rubin v. Islamic Republic of Iran, rozstrzygniętym przez Sąd Najwyższy USA 21 lutego 2018 roku (tabliczki uznano za chronione przed zajęciem), kolejną dużą partię odesłano do Muzeum Narodowego Iranu.

Powiązanie z Pismem

Archiwum nie wymienia żadnej postaci biblijnej — i nie o to chodzi. Jego wartość polega na tym, że pokazuje „od kuchni” tę samą machinę biurokratyczną, która jest tłem ksiąg Ezdrasza, Nehemiasza, Estery i Daniela. Tabliczki pochodzą z czasów Dariusza I, ojca Kserksesa — a to właśnie Kserksesa większość badaczy utożsamia z biblijnym Aswerusem z Księgi Estery. To ten sam aparat administracyjny, który jego syn odziedziczył.

Zestawmy to z Estery 3. Gdy Haman uzyskuje zgodę na wydanie dekretu, uruchamia się rozpoznawalna procedura:

„Wezwano więc pisarzy króla w pierwszym miesiącu, dnia trzynastego tego miesiąca, i napisano wszystko tak, jak Haman rozkazał, do satrapów królewskich, do namiestników z każdej prowincji i do dowódców każdego ludu z każdej prowincji według jej pisma i do każdego narodu według jego języka. Listy napisano w imieniu króla Aswerusa i opieczętowano je sygnetem króla.” (Est 3,12 UBG)

Każdy element tego opisu ma swój odpowiednik w archiwum. Wielojęzyczna kancelaria („według jej pisma… według jego języka”) to nie literacki ornament — tabliczki są elamickie, z aramejskimi dopiskami. Zapieczętowanie sygnetem odpowiada systemowi pieczęci uwierzytelniających każdy dokument. A wysyłka rozkazu:

„Potem rozesłano je przez gońców do wszystkich prowincji królewskich…” (Est 3,13 UBG)

— to dokładnie ten ruch pełnomocnych podróżnych po drogach imperium, których zaopatrzenie tabliczki rejestrują sztuka po sztuce. Zapieczętowany dokument halmi jest administracyjnym kuzynem królewskiego pisma z Estery — kawałkiem uwierzytelnionego autorytetu, który w drodze zamienia się na chleb i wino.

Jeszcze bliższą, treściową paralelę daje Księga Ezdrasza. Dekret Artakserksesa poleca podskarbim „za rzeką” wypłacać z królewskich zasobów ściśle wyliczone racje:

„Aż do stu talentów srebra, stu kor pszenicy, stu bat wina, stu bat oliwy, a soli bez ograniczenia.” (Ezd 7,22 UBG)

To jest język tabliczek fortyfikacyjnych: pszenica, wino, oliwa, wypłacane z centralnego magazynu według wyznaczonego wymiaru (por. Ezd 6,9). Podobnie Nehemiasz jako namiestnik opisuje codzienne zaopatrzenie swojego stołu (Ne 5,18), a Księga Daniela mówi o zwierzchnikach nad satrapami, „aby król nie doznał żadnej szkody” (Dn 6,1–2) — o tej samej piramidzie kontroli i sprawozdawczości, którą archiwum dokumentuje w praktyce.

Co pewne, a co dyskutowane

• Pewne: archiwum istnieje, jest ogromne, dobrze datowane (509–493 p.n.e.) i pochodzi z panowania Dariusza I. To fakt bezsporny, potwierdzony przez kontekst wykopaliskowy, kolofony datujące i dekady opracowań (dlatego status: potwierdzone).
• Liczba tabliczek: popularne „ponad 30 tysięcy” liczy każdy fragment. Nowsze przeliczenia mówią raczej o 15–25 tysiącach pierwotnych dokumentów. Rozbieżność wynika ze sposobu liczenia (fragmenty vs. odrębne teksty), nie z niepewności co do samego zbioru.
• Zakres dat: najczęściej podaje się 509–493 p.n.e.; część opracowań (Encyclopaedia Iranica) zamyka archiwum rokiem 494 — różnica dotyczy ostatnich miesięcy, nie istoty datowania.
• Czego archiwum NIE dowodzi: nie potwierdza żadnego wydarzenia ani osoby z Estery czy Ezdrasza — nie ma tu Mardocheusza, Hamana ani Estery. Byłoby nadużyciem mówić, że „tabliczki potwierdzają Księgę Estery”. Potwierdzają natomiast realia: opisany w niej aparat prowincji, kancelarii, pieczęci i gońców działał dokładnie tak, jak przedstawia to tekst.
• Zasięg geograficzny: archiwum dokumentuje przede wszystkim region Persis (Fars) wokół Persepolis, a nie całe imperium. Badacze (m.in. Henkelman, Potts) dyskutują, na ile lokalne rozwiązania odzwierciedlają praktykę ogólnoimperialną, np. w Suzie czy Judei.
• Aswerus = Kserkses: to identyfikacja przyjmowana przez większość badaczy. Tabliczki nie rozstrzygają tej kwestii — dotyczą pokolenia jego ojca, Dariusza I.

Znaczenie

Wartość Archiwum Fortyfikacyjnego dla czytelnika Biblii nie polega na spektakularnym „dowodzie”, lecz na czymś trwalszym: na fakturze codzienności. Krytyka nieraz sugerowała, że perski dwór ksiąg Estery czy Ezdrasza to literacka scenografia. Tabliczki pokazują coś przeciwnego — że autorzy trafnie oddali działanie achemenidzkiej administracji: prowincje z własnymi urzędami, wielojęzyczne dekrety, pieczęcie, gońców, racje zboża, wina i oliwy wypłacane z królewskich magazynów.

To przypadek, w którym archeologia nie „udowadnia” wiary, lecz oświetla tło biblijnej historii. Gdy Ezdrasz cytuje dekret wyliczający pszenicę, wino i oliwę „bez ograniczenia”, nie czytamy fantazji o odległym Wschodzie, lecz opis instytucji, których zapisy księgowe leżą dziś w muzealnych gablotach. Biblia okazuje się osadzona w sprawdzalnym, konkretnym świecie.

Źródła

• Persepolis Administrative Archives — przegląd archiwum: liczby, języki, datowanie, historia odkrycia i zwrotu do Iranu. en.wikipedia.org/wiki/Persepolis_Administrative_Archives
• Persepolis Fortification Archive Project — Institute for the Study of Ancient Cultures (dawny Oriental Institute), Uniwersytet w Chicago: cele projektu, edytorzy, digitalizacja. isac.uchicago.edu/research/projects/persepolis-fortification-archive
• Encyclopaedia Iranica, „Persepolis Elamite Tablets” oraz „Persepolis Administrative Archives” — szczegóły języka elamickiego, glos aramejskich, tekstów podróżnych i halmi. iranicaonline.org/articles/persepolis-elamite-tablets
• R. T. Hallock, Persepolis Fortification Tablets (OIP 92, 1969) — edycja 2087 tabliczek, dostępna online. archive.org/details/oip92
• Rubin v. Islamic Republic of Iran, 583 U.S. ___ (2018) — orzeczenie Sądu Najwyższego USA ws. statusu prawnego kolekcji. supreme.justia.com/cases/federal/us/583/16-534
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Est 3,12–13; Ezd 6,9; 7,21–22; Ne 5,14.18; Dn 6,1–2.

Na kamiennych tablicach z Persepolis perski król chwali się, że zburzył „świątynię daiwów” i zakazał ich czczenia. Kim były te „daiwy” – zbuntowanymi bogami Babilonu, Egiptu, a może samą ideą wielobóstwa? I co to ma wspólnego z biblijną Księgą Estery, w której króluje tajemniczy „Aswerus” rozciągający władzę „od Indii aż do Etiopii”? Odpowiedź prowadzi przez trzy języki klinowe i dwa tysiące lat sporów filologów.

Czym jest to „odkrycie”

Tak zwana inskrypcja daiva (oznaczana w literaturze naukowej skrótem XPh) to królewski tekst propagandowy Kserksesa I, władcy imperium Achemenidów panującego w latach 486–465 p.n.e. Zachowała się w kilku niemal identycznych kopiach wykutych trójjęzycznie: po staroperskiu, elamicku i akadyjsku (babilońsku) – standardowy zestaw języków kancelarii perskiej.

Tablice odkryto w Persepolis w 1935 r. – wmurowane w kamienną ławę w Garrison Quarters (pomieszczenie 16); wykopaliska prowadził Oriental Institute z Chicago pod kierunkiem Ericha Schmidta. Znane są cztery karty kamienne z Persepolis: dwie w staroperskim (jedna kompletna, 60 linii, druga urwana w połowie linii 51) oraz po jednej w elamickim i akadyjskim, po około 50 linii. Niemal identyczny tekst wyryto też na cytadeli w Pasargadach. Jedna z tablic przechowywana jest dziś w Muzeum Narodowym Iranu w Teheranie.

Treść inskrypcji ma klasyczny schemat perskich tekstów królewskich: inwokacja do Ahuramazdy jako stwórcy nieba, ziemi i człowieka, tytulatura władcy („wielki król, król królów, król krain zamieszkanych przez wiele ludów”), a następnie katalog podbitych prowincji – od Medii i Armenii, przez Babilonię, Asyrię i Egipt, po Indie, Etiopię i Jonów znad Morza Egejskiego. Najbardziej dyskutowany fragment brzmi w klasycznym przekładzie R.G. Kenta mniej więcej tak: „Wśród tych krain było miejsce, gdzie wcześniej czczono daiwy. Potem, z łaski Ahuramazdy, zburzyłem tę świątynię daiwów i ogłosiłem: Daiwy nie będą czczone! Tam, gdzie wcześniej czczono daiwy, ja czciłem Ahuramazdę zgodnie z prawdą (arta)”. Słowo daiva ma wydźwięk pejoratywny – to „bóg” w znaczeniu odrzuconym, bliski awestyjskiemu daēuua.

Powiązanie z Pismem

Inskrypcja XPh nie wspomina Biblii ani Żydów – jej znaczenie dla studiów biblijnych polega na czymś innym: pozwala precyzyjnie zidentyfikować władcę występującego w Księdze Estery. Księga ta otwiera się słowami: „I stało się za dni Aswerusa – tego Aswerusa, który królował od Indii aż do Etiopii nad stu dwudziestoma siedmioma prowincjami” (Est 1,1 UBG). Zasięg geograficzny – od Indii po Etiopię (Kusz) – to niemal dosłownie skrajne punkty listy krain wymienionych w inskrypcji daiva, gdzie obok siebie figurują „Hindusz” (Indie) i „Kusz” (Etiopczycy) jako najdalsze rubieże imperium.

Tożsamość imienia nie budzi dziś większych wątpliwości. Staroperskie Xšayāršā (dosł. „władca nad mężami”) przeszło przez pośrednictwo babilońskie (Aḫšiyaršu) do hebrajskiego jako אֲחַשְׁוֵרוֹשׁ – w UBG oddane jako „Aswerus”, w innych polskich przekładach częściej jako „Achaszwerosz”. Ten sam władca w źródłach greckich (Herodot) występuje jako Kserkses, a grecka Septuaginta oddaje imię z Estery jako Artakserkses (Ἀρταξέρξης). Inskrypcja daiva dostarcza niezależnego od Biblii potwierdzenia tytulatury: „ja, Kserkses, wielki król, król królów […], syn Dariusza króla, Achemenida” – co zgadza się z chronologią biblijną (Kserkses wstąpił na tron w 486 r. p.n.e., a wydarzenia z Est 1 datowane są na trzeci rok jego panowania).

Uczta opisana w Est 1,3 dobrze wpisuje się w ten obraz: „W trzecim roku swego panowania wyprawił u siebie ucztę dla wszystkich swoich książąt i sług. Stawili się przed nim dowódcy Persów i Medów oraz dostojnicy i książęta prowincji” (Est 1,3 UBG) – część historyków łączy to zgromadzenie z naradą wojenną przed inwazją Kserksesa na Grecję. Charakterystyczny dla dworu perskiego jest też motyw niezmiennego prawa królewskiego: „niech wyjdzie od króla wyrok i niech będzie wpisany do praw perskich i medyjskich, które są nieodwołalne” (Est 1,19 UBG). Inskrypcja daiva posługuje się analogicznym językiem trwałości prawa i posłuszeństwa woli króla – wspólny rys ideologii imperialnej Achemenidów.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest, że inskrypcja XPh istnieje, jest dobrze zachowana w kilku kopiach i od dawna przetłumaczona (klasyczny przekład R.G. Kenta pozostaje punktem odniesienia, choć poszczególne zwroty bywają dziś rewidowane). Nie budzi też większych sporów utożsamienie króla z inskrypcji, Kserksesa I, z biblijnym Aswerusem/Achaszweroszem – opiera się ono na trzech niezależnych przesłankach: zgodności filologicznej imienia (Xšayāršā → Aḫšiyaršu → Achaszwerosz → Kserkses), zgodności dat panowania (486–465 p.n.e.) oraz zgodności zasięgu geograficznego imperium („od Indii aż do Etiopii”). Tego zdania są zarówno historycy starożytnego Bliskiego Wschodu, jak i większość współczesnych komentatorów biblijnych – w XIX wieku rozważano też identyfikację z Artakserksesem II, ale dziś jest ona rzadkością.

Dyskusyjne pozostają natomiast dwie odrębne kwestie. Po pierwsze, sami badacze inskrypcji nie są zgodni, gdzie leżała owa „świątynia daiwów” i jakiego buntu dotyczy poprzedzający ją fragment tekstu. W XX wieku proponowano kolejno Babilonię (znane z tekstów klinowych powstania Szamasz-eriby i Bel-szimanniego w 484 r. p.n.e.), Egipt (zbuntowany według Herodota na początku panowania Kserksesa), a nawet Grecję czy Baktrię. Współczesny nurt badań (m.in. I. Yakubovich, J. Degen) skłania się ku odczytaniu ostrożniejszemu: inskrypcja mogła być wypowiedzią ideologiczną i uniwersalną, bez odniesienia do jednego konkretnego miejsca i wydarzenia.

Po drugie – warto to oddzielić od samej inskrypcji – historyczność szczegółów fabuły Księgi Estery (królowa Waszti, wybór Estery na jej miejsce) jest przedmiotem odrębnej debaty. Źródła perskie i greckie znają żonę Kserksesa imieniem Amestris, wpływową jeszcze za panowania jej syna Artakserksesa I – co nie licuje z obrazem Waszti odsuniętej wcześnie. Część badaczy widzi w tym argument przeciw pełnej historyczności narracji, inni wskazują, że dwór Achemenidów miał liczne żony i nałożnice, z których źródła perskie odnotowały tylko część. Status tematu określamy więc jako „potwierdzone” w odniesieniu do tożsamości władcy (Kserkses = Aswerus/Achaszwerosz), którą dokumentuje inskrypcja daiva i inne źródła perskie – szczegóły osobowe fabuły biblijnej pozostają poza zasięgiem weryfikacji archeologicznej.

Znaczenie

Wartość inskrypcji daiva dla czytelnika Biblii nie polega na tym, że „potwierdza” wydarzenia z Księgi Estery scena po scenie – tekst perski w ogóle nie wspomina Żydów. Jej znaczenie jest inne: pokazuje, że władca, pod którego panowaniem rozgrywa się akcja Estery, nie jest postacią literacką, lecz konkretnym, udokumentowanym monarchą, którego własne słowa – wyryte w kamieniu niezależnie od jakiegokolwiek żydowskiego pisarza – opisują imperium o dokładnie takim zasięgu, jaki podaje pierwszy werset Estery.

Inskrypcja ujawnia też coś z charakteru rządów tego króla: przekonanie o boskim mandacie władzy i skłonność do stanowczego, odgórnego egzekwowania jednolitości religijnej i prawnej w rozległym imperium. Ten rys – król, którego dekret staje się „prawem nieodwołalnym” od Indii po Etiopię – to ten sam mechanizm władzy, który w Księdze Estery najpierw oddala królową Waszti, a później niemal prowadzi do zagłady Żydów na mocy jednego dokumentu, zanim odwraca go kolejny dekret tego samego króla. Znajomość realnej polityki dworu Achemenidów, jaką dają inskrypcje w rodzaju XPh, pozwala czytać te fragmenty Biblii jako opowieść osadzoną w rozpoznawalnych realiach imperium, które rządziło również Żydami rozproszonymi po wygnaniu babilońskim.

Źródła

• Livius.org, Achaemenid Royal Inscriptions: XPh („Daiva inscription”) – tekst i omówienie inskrypcji, lokalizacja tablic, liczba linii i języków: https://www.livius.org/sources/content/achaemenid-royal-inscriptions/xph/
• Livius.org, strona ze zdjęciem tablicy XPh – muzeum przechowujące oryginał (Muzeum Narodowe Iranu, Teheran): https://www.livius.org/pictures/iran/persepolis/persepolis-museum-pieces/xph-daiva-inscription/
• Bible Archaeology Report, Xerxes: An Archaeological Biography (2020) – identyfikacja Kserksesa z biblijnym Aswerusem, tło historyczne panowania: https://biblearchaeologyreport.com/2020/06/05/xerxes-an-archaeological-biography/
• Wikipedia, Ahasuerus – etymologia imienia, konsensus naukowy co do identyfikacji z Kserksesem I, problem Waszti/Amestris: https://en.wikipedia.org/wiki/Ahasuerus
• Encyclopaedia Iranica, hasło DAIVADANA – znaczenie terminu „świątynia daiwów” i jego kontekst zoroastryjski: https://www.iranicaonline.org/articles/daivadana-lit/
• I. Yakubovich, „Daiva Inscription” of Xerxes: Historical Account, Ideological Statement, or Propaganda?, Vestnik drevney istorii – przegląd sporu o interpretację inskrypcji: https://www.researchgate.net/publication/369538196_Daiva_Inscription_of_Xerxes_Historical_Account_Ideological_Statement_or_Propaganda
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Est 1,1.3.19.